آرشیو چهار‌شنبه ۲۶‌شهریور ۱۳۹۹، شماره ۴۷۴۴
صفحه اول
۱
نگاه کارشناس

آیا زلزله 1357 طبس پیش بینی شده بود؟

دکتر مهدی زارع

زمین لرزه مخرب طبس در 25 شهریور 1357 چنان شدید بود که همچنان شدید نگاشت ثبت شده آن تا امروز در ایران به همین زمین لرزه طبس و شتاب نگاشتی مربوط است که زنده یاد مهندس علی اکبر معین فر در ساختمان بیمارستان شیروخورشید طبس قبل از زلزله نصب کرده بود. هیچ کدام از زلزله های شدید بعدی مانند زمین لرزه 1369 منجیل، زمین لرزه 1382 بم و زمین لرزه 1396 ازگله سرپل ذهاب منجر به ثبت چنین نگاشتی نشدند. تلفات بالای انسانی زلزله طبس با 6363 کشته با نابودی شهر تاریخی طبس همراه شد.   قبل از رخداد زلزله 1357 طبس هیچ پیش لرزه ای روی نداد ولی برخی رویدادهای غیرعادی(که شاید می شد به عنوان رویدادهای هشداردهنده تلقی شوند) مانند رفتار غیرعادی جانوران و نمایان شدن یک روشنایی بر فراز کوه(با توجه به زمان زمین لرزه در 19: 06 عصر، دقایقی بعد از غروب آفتاب) گزارش شده است. از یافته های علمی قبلی و در سابقه بین المللی مطالعات مربوط به پیش نشانگرهای لرزه ای به ویژه در مواردی مانند زلزله 4 فوریه 1975(15 بهمن 1353) «های چنگ» در چین که با بزرگای 7.3 رخ داد قبلا به مدت چند هفته توفان لرزه ای و به صورت رخداد چند صد زلزله کوچک تا متوسط و شدید(با بیشینه بزرگای بین 5 تا 6) در حال ثبت بود و تعداد آنها به بیش از 7 برابر تعداد معمول چنین زمین لرزه هایی در پیرامون های چنگ رسید. این زلزله تنها مورد مهم زلزله پیش بینی شده در دنیاست.  البته در همین کشور چین در زمین لرزه 27 ژوییه 1976 تانگشان با بزرگای 7.6 بیش از 242 هزار نفر کشته شدند و البته این اتفاق بزرگ(که یک سال و نیم بعد از زلزله های چنگ 1975 رخ داد) پیش بینی هم نشد. 

به یاد دارم که زنده یاد مهندس معین فر می گفت که در کنفرانس جهانی مهندسی زلزله که در ژانویه 1977 در دهلی نو برگزار شد یک سوال مهم برای پژوهشگران حاضر در آن اجلاس آن بود که چینی ها به چه صورت توانستند، زلزله 1975 های چنگ را پیش بینی کنند و با وجود ارایه چندین مقاله و گزارش از سوی دانشمندان چینی به نظر می رسید که علاوه بر پایش طوفان لرزه ای و سیستم قوی گردآوری خبر از هر نوع تغییر و اتفاق در محیط، عنصر «شانس» هم نقش مهمی در آن پیش بینی موفق داشته است!  قبل از رخداد زمین لرزه طبس(1978م/ 1357ش) گزارشی در سازمان زمین شناسی کشور(آن زمان نامش «سازمان تحقیقات زمین شناسی و اکتشافات معدنی کشور» بود) در سال 1356ش به عنوان مطالعه لرزه زمین ساخت ایران که در آن نقشه ای توسط پژوهشگران برجسته زمین شناسی ایران: استادان مانوئل بربریان و ارسلان مهاجراشجعی منتشر شد. این نقشه پهنه بندی شدت زمین لرزه ایران را برای اولین بار به صورت یک نقشه پهنه بندی خطر زمین لرزه ارایه می داد. در این نقشه محدوده طبس در مرز محدوده خطر نسبی زیاد و خیلی زیاد نشان داده شده بود. بعد از زمین لرزه طبس این دو پژوهشگر در این مورد که آیا این نقشه پهنه بندی هشدار کافی در مورد زمین لرزه 1357 طبس ارایه کرده یا نه دچار اختلاف نظر شدند. دکتر مهاجر اشجعی در یک مقاله خود به همین نقشه به عنوان ارزیابی پیشاهنگام خطر(پیش بینی) در محدوده طبس(قبل از زلزله 25-6-1357) اشاره کرد در حالی که دکتر بربریان در گزارش دیگری تاکید کرد که نقشه منتشره در سال 1356 به هیچ عنوان نماد پیش بینی زلزله 1357 طبس نبوده است.  نگارنده به همراه دکتر محمد آریامنش در سال 1386 پژوهش دیگری در پژوهشگاه بین المللی زلزله شناسی و مهندسی زلزله روی زمین لرزه طبس و بررسی امکان پیش بینی پذیری آن انجام دادند. آنچه در این مطالعه متاخر یافته شد، وقوع زمین لرزه های متوسط در بازه زمانی دهه پیش از زمین لرزه طبس در شعاع 100 کیلومتری طبس بود ولی همچنان شواهد زلزله شناختی در محدوده طبس در ماه های قبل از تاریخ 25 شهریور 1357 در دسترس نبود. 

دکتر آریامنش خود از بازماندگان زلزله 1357 طبس است و به خاطر همین زمین لرزه طبس به تحصیل در رشته زمین شناسی پرداخت و در نهایت در رشته ژئوفیزیک- زلزله شناسی تز فوق لیسانس و دکترای خود را به راهنمایی نگارنده روی همین زمین لرزه 1357 طبس پژوهش و تکمیل کرد و خوشبختانه اکنون از اعضای هیات علمی ژئوفیزیک- زلزله شناسی کشور است.  از نظر قابل پیش بینی بودن زمین لرزه بم 1382 با زمین لرزه طبس 1357 متفاوت بود: قبل از رخداد زمین لرزه بم در 5 دی ماه 1382 زمین لرزه های دیگری با بزرگی 5.3 در تاریخ 13 مرداد 82 و دیگری با بزرگای 5.5 در تاریخ 30 مرداد 82 (حدود 4 ماه و نیم قبل از رخداد زمین لرزه بم) در فاصله حدود 130 کیلومتری شرق بم بین بم و زاهدان سپس رخداد زلزله ای در روز قبل از رخداد زمین لرزه بم با بزرگای حدود 4.5، مقدمه ای(پیش نشانگر لرزه ای) بر رخداد زمین لرزه مخرب بم با بزرگای 6.5 در بامداد 5 دی ماه 82 می تواند تلقی شود. به هر حال هیچ یک از این شواهد به ارایه هشدار به مردم بم در سال 1382 در مورد احتمال یک زمین لرزه شدید در ساعات یا روزهای پیش رو منجر نشد. از آن هنگام به بعد پژوهش های پیش بینی زلزله در ایران سرعت بیشتری یافت که البته در سال های اخیر از سرعت و گستردگی و حمایت لازم برخوردار نیست و بعضا مراکز پژوهشی مرتبط با این موضوع تعطیل شده اند! ولی از بعد از زلزله بم، مدل های خوبی برای بررسی های علمی پیش بینی زلزله در کشور مطالعه شده، پژوهشگران جوان و با کیفیت درجه یک بین المللی روی این موضوع پرورش یافته اند و اکنون بستر مناسب علمی در ایران برای ایجاد یک سامانه ملی برای پیش بینی و پیش یابی کوتاه مدت خطر زلزله موجود است که امید است در چهل ودومین سالروز زلزله 1357 طبس و در آستانه هفدهمین سالروز زلزله 1382 بم، حرکتی عملی و عینی با حمایت دولت در کشورمان شروع شود.