آرشیو چهار‌شنبه ۲۶‌شهریور ۱۳۹۹، شماره ۴۹۸۶
تاریخ و اقتصاد
۲۶

پیامدهای اشغال ایران در شهریور 1320

کاهش تولید و تعطیلی کارخانه ها

اشغال ایران در شهریور 1320ضربه سختی به صنایع کشور وارد کرد، زیرا اخراج کارشناسان و متخصصان آلمانی را در حالی که هنوز ایران به آنها نیازمند بود به همراه داشت. در چنین شرایطی به رغم نیاز صنایع ایران به متخصصان آلمانی، آنان مانند دیگر هموطنان خود به نیروهای متفقین تسلیم شدند اما این تنها پیامد جنگ جهانی دوم بر روند صنعتی سازی در ایران نبود. اشغال ایران پیامدهای دیگری در عرصه صنعتی سازی به همراه داشت که از جمله آنها کاهش تولید و به تعطیلی کشیده شدن برخی از صنایع و کارخانه های ایران بود.

پالایشگاه آبادان در جنگ جهانی دوم

اشغال ایران توسط متفقین کاهش چشمگیر تولیدات صنعتی را به همراه داشت. به عنوان مثال تا پیش از شهریور 1320، تولید سالانه هشت کارخانه قند ایران، 35 هزار تن بود اما این میزان در سال 1321 به 14 هزار تن کاهش یافت. همچنین در تولیدات کارخانه اشباع تراورس شیرگاه هم کاهش چشمگیری صورت گرفت و این کاهش تا آنجا پیش رفت که به تعطیلی آن انجامید. کارخانه اشباع تراورس شیرگاه مازندران، در سال 1313 تاسیس شد و در سال 1317 کارخانه مشابه دیگری به آن اضافه شد. این دو کارخانه در سال 1319 جمعا یک میلیون تراورس در سال تولید می کردند. اما جنگ جهانی موجب کاهش چشمگیر تولیدات این کارخانه ها شد؛ به گونه ای که میزان تولید تراورس در سال 1320 به 600 هزار و در سال 1321 به 200 هزار کاهش یافت و در نهایت در سال های 1322 و 1323 کارخانه های تراورس به حالت تعطیلی کامل درآمدند.

کاهش تولید و تعطیلی کارخانه ها پس از اشغال ایران تحت تاثیر دو عامل صورت گرفت: 1- کاهش واردات کالاهای واسطه ای مورد نیاز صنایع. این مورد خود یکی از عوامل موثر در کاهش تولید قند بود، زیرا آجرنسوز مورد نیاز کارخانه های قند، از جمله کالاهای واسطه ای بود که در اثر شرایط جنگی با مشکل واردات مواجه شد. 2- مشکلات ناشی از حمل ونقل.پس از اشغال ایران وسایل و شبکه حمل ونقل کشور در خدمت اهداف نظامی متفقین درآمد. این مساله موجب شد مواد اولیه کشاورزی مورد نیاز صنایع وابسته به تولیدات کشاورزی به موقع به کارخانه ها نرسد. در مرکز اسناد مجلس سندهای متعددی وجود دارد که حاوی شکایت های مردم شیراز و کرمانشاه در خصوص نبود وسایل حمل ونقل برای حمل چغندر به کارخانه های قند مرودشت و شاه آباد و فاسد شدن چغندرها در نتیجه تحویل نشدن به موقع آن کارخانه ها است. همچنین در همین مرکز اسناد دیگر نیز وجود دارد که حاوی گزارش هایی در خصوص نرسیدن گندم کافی به کارخانه های آرد تحت تاثیر شرایط جنگ است. کارخانه آرد و ماکارونی تبریز و کارخانه آرد قزوین در نتیجه همین عامل با کاهش تولید و تعطیلی مواجه شدند.

  اشغال کارخانه های ایران توسط متفقین برای اهداف نظامی

اشغال ایران علاوه بر پیامدهای فوق، پیامد دیگری نیز بر صنایع ایران داشت. در پی اشغال ایران برخی از کارخانه ها به اشغال متفقین درآمدند و در خدمت اهداف نظامی آنان قرار گرفتند. کارخانه ماسک سازی ونک یکی از کارخانه هایی بود که به این وضعیت دچار شد. پس از اشغال ایران این کارخانه به تصرف متفقین درآمد و در راستای منافع نظامی متفقین تغییر کاربری داد و از ماشین آلات آن برای مصارف دیگر استفاده شد؛ از جمله دستگاه پرس آن برای قوطی سازی و ماشین های خیاطی آن برای دوختن لباس نظامی استفاده شد.

در اشغال و به کارگیری کارخانه های ایران در راستای منافع نظامی ، شوروی ها بیشترین سهم را داشتند. آنها یک کارخانه پنبه پاک کنی را در میانه با هدف استفاده از آن به عنوان استراحتگاه سربازان خود، یک کارخانه کنسروسازی و یک کارخانه اسلحه سازی  را با هدف استفاده از تولیدات آن به اشغال درآوردند.

حکومت شوروی تصمیم داشت این دو کارخانه را به کشور خود انتقال دهد. اما وزیر پیشه و هنر وقت ایران به منظور نجات این کارخانه ها و راضی ساختن روس ها قراردادی با آنها منعقد کرد که به موجب آن مقرر شد کارخانه های مذکور به کمک شوروی ها به تولید خود ادامه دهند و محصولات خود را در اختیار دولت شوروی بگذارند.در این قرارداد هیچ شرطی که شوروی را ملزم به پرداخت بهای محصولات این کارخانه ها کند وجود نداشت. بر این اساس شوروی ها محصولات این کارخانه ها را رایگان مورد بهره برداری قرار می دادند. با توجه به به وجود آمدن چنین شرایطی، مجموعه عوامل مختلف تحت تاثیر جنگ جهانی دوم دست به دست هم دادند تا اجرای سیاست صنعتی سازی در ایران با مشکلات متعدد مواجه شود و در نهایت جریان صنعتی سازی در دوران پهلوی اول با تبعید رضاشاه، به عنوان نفر اول حکومتی که سیاست صنعتی سازی را به اجرا درمی آورد، به پایان برسد.

  نتیجه گیری

جنگ جهانی دوم از همان ماه های نخست آغازش، سیاست صنعتی سازی را در ایران تحت تاثیر خود قرار داد. این تاثیرگذاری در نتیجه به وجود آمدن اختلال و کندی در روابط اقتصادی میان ایران و آلمان به عنوان اصلی ترین طرف قراردادهای صنعتی بود. کندی و اختلال ارتباط با آلمان بیش از همه ناشی از محاصره دریایی این کشور توسط انگلیسی ها بود. در این شرایط با توجه به ناوگان قوی دریایی انگلستان مشکلات متعددی برای ایران و آلمان در چارچوب مبادلات تجاری و صنعتی شان به وجود آمد، درحالی که ایران نیازمند مبادلات صنعتی با آلمان جهت تاسیس، تجهیز، تعمیر و نگهداری صنایع نوپای خود بود و در نتیجه همین نیاز دچار نوعی وابستگی صنعتی به آلمان شده بود. ایران اقدام های متعددی برای برطرف کردن این مشکل انجام داد؛ تلاش برای پیدا کردن طرف های جدید قرارداد صنعتی و انعقاد قرارداد 1319 با شوروی به منظور استفاده از خاک این کشور برای انجام مبادلات تجاری و صنعتی با آلمان از جمله این اقدام ها بود که نتیجه ای نداشت.

تلاش برای پیدا کردن طرف های جدید قرارداد صنعتی به رغم مذاکرات جدی با دولت های انگلستان و آمریکا و حتی بخش های خصوصی این دو کشور تحت تاثیر شرایط جنگی و سیستم خاص مبادلات تجاری ایران (مبادله پایاپای)، با مخالفت آنان مواجه شد و ناکام ماند. از سوی دیگر، حمله نظامی آلمان به شوروی نیز آخرین تلاش ایران را برای حفظ مبادلات تجاری و صنعتی با آلمان به ناکامی کشاند.

صنایع ایران در اثر قطع ارتباط با آلمان با مشکلات متعددی روبه رو شد و اشغال ایران توسط متفقین با هدف کمک رسانی به شوروی در جنگ با آلمان، ضربه نهایی را بر جریان صنعتی سازی در ایران وارد کرد. نخستین پیامد اشغال ایران بر سیاست صنعتی سازی اخراج متخصصان آلمانی شاغل در صنایع ایران بود.

پیامدهای اشغال ایران بر سیاست صنعتی سازی به این اندازه محدود نماند.

کاهش تولید یا تعطیلی کارخانه ها تحت تاثیر شرایط جنگی، اشغال و به خدمت گرفتن کارخانه ها و تولیدات آن در راستای اهداف نظامی اشغالگران و تبعید رضاشاه از کشور به عنوان عامل اصلی سیاست گذاری جریان صنعتی سازی از جمله پیامدهای دیگر اشغال ایران توسط متفقین بود. به این ترتیب مجموعه ای از عوامل مختلف تحت تاثیر پیامدهای جنگ جهانی دوم دست به دست هم دادند و سیاست صنعتی سازی در ایران عصر پهلوی اول ناکام به پایان رسید.

از مقاله ای به قلم سید حسن شجاعی دیوکلائی