آرشیو پنج‌شنبه ۲۷‌شهریور ۱۳۹۹، شماره ۲۲۵۶۵
سیاسی
۷

نگاهی به عناصر ارتباطی تحریف در جامعه رسانه ای شده و راه مقابله با آن

برنامه شکست جریان تحریف

«به موازات تحریم یک جریان تحریف هم هست؛ تحریف حقایق، واژگون نشان دادن واقعیات؛ چه واقعیات کشور ما، چه واقعیات مرتبط با کشور ما» 10/5/1399 بخشی از سخنرانی تلویزیونی رهبر معظم انقلاب اسلامی به مناسبت عید قربان درباره مسئله تحریف حقایق کشور برای ناامید کردن مردم و به سازش کشاندن مسئولین کشور بود. حضرت آیت الله العظمی خامنه ای تحریف را مکمل تحریم دانستند و شکست جریان تحریف را زمینه ساز شکست دشمن دانستند.

پایگاه اطلاع رسانی KHAMENEI.IR در این یادداشت به قلم ناصر نعمتی کارشناس رسانه به تحلیل و بررسی ابعاد این بحث پرداخته است:

مخاطب شناسی تحریف

روایت واقعیت های اجتماعی همیشه دستخوش تحریف بوده و گلایه های تاریخی در این باره هیچ وقت تمامی ندارد به گونه ای که از دیدگاه انتقادی شاید تنها چیزی که دچار تحریف نمی شود، واقعیت تحریف است!

تحریف نه به عنوان یک واقعیت بلکه به عنوان یک جریان که در سخنرانی اخیر رهبر انقلاب به آن اشاره شد با تنیدن در سیستم ادراکی جامعه، پروژه خود را تبدیل به پروسه «خودپیشران» می کند. این اتفاق شاید مهم ترین خطری است که به مرز هشدار رسیده و باید برای آن یک برنامه شناختی داشت چرا که «اگر جریان تحریف شکست بخورد، جریان تحریم قطعا شکست خواهد خورد.»

برای درک دقیق تر از این پروسه خودپیشران باید ابتدا از این پرسش رمزگشایی کرد که مخاطبان پروژه تحریف چه کسانی هستند؟ جواب این سوال ساده، پیچیده است؛ مردم!

سادگی این پاسخ در این است که پروژه تحریف، مردم را برای ایجاد تغییر در دستگاه محاسباتی آنان هدف گرفته و همه گروه های اجتماعی با ویژگی های سنی، قومیتی، جنسیتی و طبقاتی، مخاطب این پروژه اند اما پیچیدگی آن زمانی خود را نشان می دهد که وارد حوزه افکار عمومی می شود.

بازتولید تحریف

افکار عمومی تحت تاثیر القائات پروژه تحریف، ناخودآگاه «بازتولید تحریف» را کلید می زند به تعبیر دیگر پیام تحریف به اقناع کننده ترین شکل ممکن توسط افکار عمومی بازتولید می شود.

بر این اساس هدف تحریف، ابتدا نخبگان هستند. زمانی که دستگاه ارزیابی رهبران فکری جامعه تحت تاثیر این القائات قرار می گیرد، پیام تحریف برای عموم مردم بازتولید خواهد شد. در این رویکرد الزاما نخبگان تحت تاثیر این جریان، خود به روشنی چنین پروسه ای را ادراک نمی کنند اما در واقع سخنگوی غیررسمی جریان تحریف شده و توان تحلیلی خود را صرف اقناع اجتماع پیرو خواهند کرد.

طبیعی است که در چنین شرایطی یک طبقه فکری یکدست در مواجهه با پیام های تحریف وجود نخواهد داشت اما قدرت مارپیچ سکوت موجب ایجاد فضای نسبتا یکدستی می شود که زمینه های استحاله را به وجود می آورد.

این استحاله فکری و تبلیغاتی نتیجه ترس از انزوایی است که جرات خروش بر چارچوب اندیشه تحریف را سلب کرده و یک سکوت گروهی را شکل داده تا مبادا احساس اقلیت پنداری موجب گوشه گیری اجتماعی شود؛ طبیعی است که در چنین شرایطی فرکانس تحریف تقویت شده و حتی سوالات رایج انتقادی نیز مجال طرح پیدا نمی کنند.

این تظاهر به یکپارچگی فکری نتیجه تصوری است که توسط تبلیغات جا می افتد و تلقی عمومی را این طور شکل می دهد که همه مردم با الگوی خاصی به یک رویداد یا مفهوم نگاه می کنند. این تلقی ناخواسته گرایش به دیدگاه تحریف شده را تقویت می کند و با دنباله روی دیگران وجهه اکثریت به خود می گیرد و تبلیغات این جریان بر آن به عنوان رویکرد اکثریت تاکید می کند.

تبلیغات در این جریان به همین مقدار بسنده نمی کند و هراسی را در نپذیرفتن دیدگاه تحریف شده ایجاد می کند که حتی رهبران فکری را نیز به وادی محاسبه فایده و ضرر اظهارنظر یا تبلیغ در برابر تلقی عمومی می کشاند. نقطه توجیه یا تسلیم همینجاست و حتی پس از این برای بازتولید تحریف ادبیات سازی می شود و پیام تحریف در گفتمان اجتماعی جا باز می کند.

از اینجاست که مقاومت افکار عمومی در برابر دیدگاه تحریف کاهش پیدا می کند و متقاعدسازی نخستین گام های اجتماعی خود را برمی دارد. «اقناع» شاید ابتدایی ترین دستاورد این پروسه خودپیشران باشد اما در نهایت تغییر باورهای درونی و سپس رفتارسازی جدید، الگوی کنش های جامعه را متحول می کند.

ساده ترین شیوه ای که برای این منظور مورد استفاده قرار می گیرد بمباران اطلاعاتی مخاطب است به گونه ای که اجازه ارزیابی داده ها از او گرفته شود و تسلیم خبرها، گزارش ها و تحلیل هایی شود که منطبق با نگرش های او نیست.

در دوره ای که انفجار اطلاعات رایج ترین ضرب المثل نوظهور است، خلا اطلاعات کمی دور از ذهن به نظر می رسد اما نیاز مخاطب به اطلاعات وقتی با خلا داده های صحیح رو به رو می شود، ممکن است برای پر کردن شکاف آگاهی به دام داده های تحریف شده بیفتد.

اما از کجا این پروسه تحریف دچار شکنندگی می شود و امید تغییرات محسوس در دیدگاه عمومی وجود دارد؟ در این پروسه همه چیز در «ارتباط با مخاطب» است و هر تغییری نیز در ارتباط با او محقق می شود. شاید کلیدی ترین نقطه ماجرا نیز همینجاست که ضعفی اساسی در تبلیغ پیام های ضدتحریف وجود داشته است. پیام ضدتحریف به هر میزان هم که از صحت برخوردار باشد تا زمانی که نتواند با مخاطب ارتباط برقرار کند موفقیت چشمگیری به دست نخواهد آورد.

این ارتباط دو مولفه مهم دارد: نیاز و انگیزه های عمومی؛ شکل گیری این ارتباط را باید در برخورد با این دو مولفه جست وجو کرد. پس اگر صریح تر بخواهیم ماجرا را بررسی کنیم باید در این باره گفت وگو کنیم که دیدگاه های انتقادی در برابر جریان تحریف تا چه میزان به نیازهای مردم گره خورده و آیا توانسته از نظر روانی در موقعیتی قرار گیرد که توجه عمومی را به خود جلب کند؟ به بیان دیگر نیاز به یک ادبیات به روز برای گره خوردن چنین دیدگاه هایی با نیازهای اجتماعی وجود دارد تا بتواند انگیزه های تغییر در افکار عمومی را تامین کند. در این صورت است که راه پذیرش عمومی تسهیل می شود. اما باید دوباره تاکید کرد که ضعف جدی اندیشه های آرایش یافته در مقابل جریان تحریف در این نقطه است.

بیان تئوریک آنچه در حوزه افکار عمومی موجب پذیرش تحریف شده، شاید زمانی موثر باشد که بتوان رمز عبور از موقعیت بحرانی شکل یافته توسط جریان تحریف را به دست آورد، رمز عبوری که به نظر می رسد در سه مرحله باید به افکار عمومی برای رمزگشایی برنامه «شکست جریان تحریف» کمک کند.

ارتباط با دستگاه منطقی جامعه

مرحله نخست در ارتباط با دستگاه منطقی جامعه است. در این مرحله شناسایی پیام تحریف و تحلیل محتوای آن، تصویر دقیق تری از عمق نفوذ این پیام ها برای سیستم منطقی مخاطبان ترسیم می کند. اگر فرایند «شناخت، تحلیل، ارزیابی و پذیرش» را در افکار عمومی به دستگاه منطقی اجتماعی تعبیر کنیم، اصلاح این دستگاه منطقی نیاز به گفت وگو با افکار عمومی دارد، گفت وگویی که از مسیر شکست سکوت اجتماعی در برابر جریان تحریف می گذرد و می تواند با تشریح اختلالات ایجاد شده در فرآیند چهارگانه پیش گفته، تغییرات محسوسی را ایجاد کند.

نیازشناسی مخاطب

البته این گفت وگو در مرحله دوم کامل تر می شود، مرحله ای که در ارتباط با نیازشناسی مخاطب است. در این مرحله سیستم رسانه ای بار مهمی را بر دوش دارد. رسانه ها با سوژه ها سروکار دارند و سوژه یعنی مردم. کشف سوژه هایی که در زندگی مردم با نفوذ جریان تحریف در تعارض قرار دارد، می تواند الگوهای خوبی برای ایجاد تردید در ترجمه ای باشد که این جریان به طور غیر واقعی از شرایط بحرانی ارائه کرده است.

عمومی کردن مفاهیم صحیح و اصیل

سومین مرحله که باید آن را مرحله تکمیلی برنامه شکست جریان تحریف دانست در ارتباط با عمومی کردن مفاهیم صحیح و اصیل است. این مرحله که بار آن علاوه بر رسانه ها بر دوش نخبگان است، باید مبتنی بر نیاز جامعه؛ آن روی سکه تحریف را تشریح کرده و داده های صحیح برای دستیابی به تحلیل های درست به مخاطب ارائه کند. ویژگی مهم این داده ها ارتباط آنها با روزمره زندگی اجتماعی است و برای افکار عمومی ظرفیت ایجاد تغییر در باورهای القا شده را فعال می کند.

مراقبت از چنین تغییراتی مهم تر از ایجاد آن هاست چرا که جریان تحریف برای حفظ ارجحیت گزاره های خود، مجدد دستگاه منطقی جامعه را مورد هجوم قرار می دهد و به دنبال ایجاد داوری جدید خواهد بود. اما گذار از نگرش های اصلاح شده به رفتارهای تازه این رویکردها را تثبیت می کند و مقاومت اجتماعی در برابر تحریف را افزایش خواهد داد.

هرچند آنچه به عنوان جامعه و مردم می شناسیم گاهی چنین فرآیند پیچیده ای را آنقدر ساده طی می کند که باید برای درک آن نیز نگاه های ساده تری را به کار گرفت اما برکسی پوشیده نیست که تغییرات اجتماعی همان اندازه که ساده عمل می کنند، پیچیدگی خاصی در منطق عملکردی خود دارند و همین پیچیدگی است که تاکید می کند نباید از سادگی رویدادهای جاری جامعه غفلت کرد.

شناخت اهداف جریان تحریف شاید به اندازه شناسایی دلایل یا عوامل آن پیچیده نباشد اما روشن است که در هر رویداد اجتماعی، سیاسی یا اقتصادی یک نقطه اعتباری خاص مورد نظر این جریان است تا اعتماد عمومی را نسبت به خود جلب کند. این چالشی است که مهم ترین نتیجه آن استحاله فکری و تحلیلی دستگاه منطقی جامعه بوده و از طریق ارائه پاسخ های انحرافی به سوالات اصلی جامعه انجام می شود.

ارائه پاسخ های انحرافی به مسائل بر اساس واقعیت های جعل شده یکی از ابزارهای جریان تحریف است، پاسخ هایی که توسط سیستم ارزیابی و تحلیل رهبران فکری تحت تاثیر پروژه تحریف، بازتولید می شوند و به وسیله مارپیچ سکوت در افکار عمومی رسوب می کنند. فصل تغییر نگرش های اجتماعی سیاسی نشانه هایی دارد و تشدید نارضایتی از کارآمدی نگرش های القا شده، انتقاد از آنها و مطالبه برای تحرک بیشتر سیستمی از مهم ترین نشانه های آن است، نشانه هایی که مدت هاست دیده می شود و جریان تحریف را نشانه گرفته است.