آرشیو سه‌شنبه ۳۱ خرداد ۱۴۰۱، شماره ۵۲۳۷
هنر و ادبیات
۶
یادداشت

یادداشتی به مناسبت سالروز درگذشت جلیل شهناز

شهنواز موسیقی ما

عمران قربانی فعال

جلیل شهناز یکی از شاخص ترین چهره های موسیقی ایرانی به ویژه در زمینه بداهه پردازی و تک نوازی است. وی روز یکم خرداد ماه سال 1300 خورشیدی در اصفهان و در خانواده ای اهل هنر متولد شد. موسیقی را از نیاکان خود به ارث برده بود؛ پدربزرگ وی، «فتحعلی خان» از نوازندگان سنتور و سه تار دوره قاجار بود و طبق گفته ها صدایی دلنشین نیز داشته است. همچنین پدر او، «شعبان خان» از اساتید سنتور بوده و عموی ایشان نیز «غلامرضا  سارنگ»  از نوازندگان  کمانچه  بوده  است.

جلیل شهناز موسیقی را از دوران کودکی با ساز سه تار شروع کرد و بعد از مدتی تار را نزد برادران بزرگ تر خود «حسین شهناز» و «علی شهناز» فراگرفت. روایت است که حسین مسلط به ردیف موسیقی ایرانی بوده و علی نیز مضرابی قوی و تند روی ساز داشته که جلیل شهناز نیز متاثر از برادران خویش، در اوج جوانی تسلط چشمگیری به ساز تار پیدا کرد و به پیشرفت فراوانی در این زمینه نائل گردید که خیلی زود به یکی از چهره های مهم موسیقی شهر اصفهان تبدیل شد.

شهناز در سال 1336 به تهران نقل مکان کرد و به دعوت سازمان رادیو در برنامه های رادیویی مختلفی همچون گل ها و تک نوازان در بین دیگر اساتید موسیقی مشغول به کار شد. شهناز به واسطه هوش سرشار، استعداد فراوان در زمینه موسیقی، ممارست و همنشینی با اساتید هم عصر خود در رادیو و تلویزیون و ملهم از نسل گذشته تارنوازی به ویژه «عبدالحسین شهنازی» به شیوه ای منحصربه فرد در نوازندگی تار دست پیدا کرد. اوج درخشش استاد شهناز در همکاری او با برنامه گل ها بود که به همت «داوود پیرنیا» در سال 1334 در رادیو تهران آغاز شد که شهناز در این برنامه به همکاری با اساتید موسیقی ایرانی پرداخت و آثار بسیار ممتاز و درخشان در زمینه تک نوازی، دو نوازی و گروه نوازی از خود به جای گذاشت.

جلیل شهناز تحت تاثیر از اساتید و متاخرین خود و در سایه نبوغ خود، رنگ و بوی جدیدی به نوازندگی تار داد و با روحی بلندپرواز و نگرش ژرف و عمیقی که به موسیقی ایرانی داشت، خود را محصور و محدود به یک شیوه نوازندگی نکرد و گامی فراتر از زمان خود برداشت، به طوری که با گذشت چندین سال بعد از درگذشت وی هنوز هم آثارش توسط نوازندگان دیگر اجرا و تدریس می شود و هنوز این شیوه نوازندگی میان اهل موسیقی دارای مقبولیت و محبوبیت است و نوازندگان بسیاری ملهم از این شیوه نوازندگی به اجرای موسیقی می پردازند.

ویژگی بارز و شاخص شیوه نوازندگی شهناز سهل و ممتنع بودن آن است که قطعات اجرایی توسط ایشان در عین سادگی در شنیدار و زیبایی و قابل درک بودن، از منظر تخصصی موسیقی بسیار پیچیده و دشوار است؛ یعنی به دلیل تنوع بسیار بالا در ملودی پردازی ها، ریتم، متر و نوع بسط و گسترش از پیچیدگی بالایی برخوردار است.

در نگاهی تخصصی به شیوه نوازندگی شهناز می توان به استفاده از مضراب های راست و چپ قوی و متوالی، استفاده از مناطق صوتی مختلف ساز برای ایجاد رنگ های مختلف صوتی در ساز، استفاده از تکنیک های بی شمار در دست چپ و راست، استفاده از کوک های تزئینی ابداعی و منحصربه فرد، بداهه پردازی های بی شمار در گونه های مختلف اعم از پیش درآمد، چهارمضراب، قطعات ضربی و رنگ، شخصی سازی تکنیک های متداول اجرایی تار و ابداع تکنیک های اجرایی جدید اشاره کرد. شهناز علاوه بر استادی در نوازندگی تار، در نوازندگی سازهایی مانند تنبک، ویولن، سنتور، کمانچه و سه تار نیز تسلط کافی داشت، همچنین در خوانندگی دارای صدایی کوک و دلنشین بود. با توجه به احاطه جامع شهناز به موسیقی ایرانی، متاسفانه وی در طول فعالیت موسیقایی خود فعالیتی در زمینه تعلیم موسیقی نداشت و هنرجویی به صورت مستقیم پرورش نداد.

از مهم ترین همکاری های شهناز می توان به همکاری با اساتیدی مانند حسن کسایی، پرویز یاحقی، اسدالله ملک، جلال الدین تاج اصفهانی، ادیب خوانساری، اکبر گلپایگانی، ایرج خواجه امیری، محمدرضا شجریان، فرامرز پایور، حسین تهرانی، علی اصغر بهاری، امیر ناصر افتتاح، محمد موسوی، محمد اسماعیلی و... اشاره کرد. وی از پرکارترین نوازندگان در زمینه تک نوازی و اجرا در رادیو به شمار می رفت که از آلبوم های بی شمار ایشان می توان به آلبوم های تک نوازی تار عطرافشان، باغ نوا، افتخار آفاق، عشق و زندگی، شور و زندگی، شهناز شهنواز، دفتر تار، تار و ترمه، آوای جان، آوای شهناز، پانزده قطعه برگزیده برای تار و... نام برد و همچنین آلبوم های بی شمار دیگری در زمینه هم نوازی که با همکاری دیگر اساتید به یادگار گذاشته اند.

درنهایت جلیل شهناز پس از تحمل یک دوره بیماری و به دلیل کهولت سن در صبح روز دوشنبه 27 خرداد ماه 1392 در سن 92 سالگی در بیمارستان آراد تهران دیده از جهان فروبست و پیکر او در قطعه هنرمندان بهشت زهرا به خاک سپرده شد. در وصف بزرگی و جایگاه رفیع استاد جلیل شهناز تنها می توان به بیتی از استاد سخن سعدی اشاره کرد که خود دنیای حرف در دل دارد.

«صبر بسیار بباید پدر پیر فلک را

تا دگر مادر گیتی چو تو فرزند بزاید»

نام و یاد شهنواز موسیقی ایران گرامی و راهش پررهرو باد.