آرشیو چهار‌شنبه ۱ تیر ۱۴۰۱، شماره ۴۳۰۹
صفحه اول
۱
سرمقاله

آهن، کتاب و ترازو

حمزه نوذری (جامعه شناس و استاد دانشگاه)

پیشرفت سه مولفه اصلی دارد و زمانی که هر سه در کنار هم قرار گیرند می توان از کشوری قدرتمند سخن گفت. شریعتی الگوی پیشرفت جامعه ایران را ذیل سه سمبل در قرآن جست وجو می کند. آهن، کتاب و ترازو. آهن سمبل قدرت تکنیکی و نظامی است که جامعه شناسان از آن به عنوان عقلانیت ابزاری و قدرت کنترل و به خدمت درآوردن نیروی طبیعت یاد می کنند. کتاب مظهر و سمبل تفکر، علم و فرهنگ است و ترازو سمبل برابری و عدالت. شریعتی معتقد است وجود هر سه پایه برای ایجاد جامعه پیشرفته ضروری است و نبود هریک باعث ناقص ماندن تعالی جامعه می شود. چنان که تاریخ نشان می دهد تمدن ها و جوامع بشری هریک به علت نبود یک، دو پایه از این سه پایه، اساس حیات متعالی و انسانی شان فروریخته است. از نظر شریعتی هند آهن (قدرت نظامی) نداشته است و رم ترازو (عدالت) و جای دیگر نه کتاب نه ترازو و نه آهن. کشورهای امروزی را هم براساس همین سه پایه می توان دسته بندی کرد. پاکستان آهن را دارد اما کتاب و ترازو را ندارد. افغانستان (به جهت حاکمیت سیاسی ناکارآمد) هیچ کدام از سه مولفه را ندارد. می توان گفت جامعه قدرتمند جامعه ای است بر این سه پایه استوار. از نظر شریعتی، اگر کشوری هر سه مولفه را داشته باشد، جامعه ای است برخوردار و از هرچه گزند است به دور خواهد بود. در مقابل، غفلت از هریک از عناصر ذکر شده، جامعه را دچار مشکلات اساسی می کند. حوزه تمدنی ایران درحال حاضر از آهن برخوردار است و هیچ وقت نباید از آن غفلت کرد. پس از جنگ تحمیلی هشت ساله سعی کردیم در آهن پیشرفت کنیم، به این دلیل که آهن تضمینی برای عدم تهاجم سایر کشورهاست درحالی که کتاب و ترازو چنین ویژگی ای ندارند. هرچقدر کشوری در علم و عدالت پیشرفت کند، تضمینی برای اینکه مورد تهاجم سایر کشورها قرار نگیرد، نیست. کتاب علم و فرهنگ است اما علم فقط علوم اثباتی و تکنیکی نیست بلکه علوم انتقادی و علوم مبتنی بر فهم انسانی را هم شامل می شود. هابرماس اندیشمند علوم اجتماعی سه نوع علم را مبتنی بر سه علاقه انسانی توضیح می دهد. علاقه به کنترل و سلطه که باعث شکل گیری علومی مانند فنی و مهندسی می شود. علوم مبتنی بر فهم که ناشی از علاقه ای انسانی به فهم دیگران است مانند علوم هرمنوتیکی و فرهنگی. دسته سوم علوم انتقادی هستند که ناشی از علاقه انسان به رهایی و آزادی است. جامعه ایران از ابتدا متکثر و متنوع بوده است. احترام به تکثرها و تنوعات اساس جامعه ایرانی است. فرهنگ در سایه احترام به تکثر و تنوعات ذیل قانون اساسی معنا و مفهوم می یابد. ترازو که همان عدالت و برابری است، بیش از دو مولفه اصلی نیاز امروز کشور است. 

اما هیچ یک بر دیگری اولویت ندارد. هر سه را می توان منظومه ای نگاه کرد که در ارتباط با هم قرار دارند. عدالت، قدرت و علم که در قرآن با رمز ترازو، آهن و کتاب از آنها یاد شده است انسجام اجتماعی را تقویت و در نهایت جامعه متمدن و پیشرفته ای ایجاد می کند که همه خواهان آن هستند. لازم است برای شناخت دقیق جامعه و تدوین الگوی پیشرفت این سه مولفه اصلی را مد نظر داشته باشیم و وضعیت خود را بازاندیشی کنیم. آهن را داریم و دائم در جهان پرریسک فعلی، از جمله وضعیت اسفناک اوکراین و لیبی، نیازمند تقویت آن هستیم. کتاب اگر به معنای علم در نظر گرفته شود وضعیت مناسبی در علوم دقیقه داریم، اما در بخش فرهنگ و در مولفه ترازو (عدالت و انصاف) بازنگری و بازاندیشی های اساسی لازم است.