آرشیو پنج‌شنبه ۲ تیر ۱۴۰۱، شماره ۵۴۸۱
تاریخ و اقتصاد
۲۳
واکاوی

روشنفکران، بازاریان و انقلاب مشروطه

در مشروطه گروه های میانی، عناصر کاملا متفاوتی بودند که از نظر شرایط اقتصادی، جایگاه اجتماعی و سطوح فرهنگی از جایگاه یکسانی برخوردار نبودند؛ ولی در دو مورد مبارزه با استبداد داخلی و استعمار خارجی با هم توافق داشتند. یرواند آبراهامیان در دو کتاب ایران بین دو انقلاب و جامعه شناسی سیاسی ایران، از این گروه های میانی هرم اجتماعی ایران عصر مشروطه، با عنوان «طبقه متوسط سنتی» یاد کرده است.

وی معتقد است افراد این طبقه جزو نیروهای سیاسی -ملی نبودند، بلکه به مثابه پدیده ای اجتماعی-اقتصادی عمل می کردند .به اعتقاد آبراهامیان، طبقه متوسط سنتی، در آغاز قرن نوزدهم به صورت اجتماعات همبسته کوچک بومی بود؛ اما در آغاز قرن بیستم به یک نیروی همبسته ملی تبدیل شد که برای نخستین بار از شخصیت و هویت سیاسی مشترک خود، آگاهی یافت. آبراهامیان، بازاریان و روشنفکران را از ارکان اصلی طبقه متوسط سنتی می داند که در نتیجه ارتباط با غرب صاحب اندیشه تحولگرا شدند؛ منتها این عناصر بازاری و روشنفکر، خودشان تولیدکننده و منشا اندیشه تحول گرا نبودند، بلکه در نتیجه برخورد مستقیم یا غالبا غیرمستقیم با حوزه اندیشه ورزی اروپا، به ویژه در ارتباط با روشنفکران، اندیشه مدرن سیاسی را از اروپا گرفتند و می خواستند آن را در مشروطه بازتفسیر کنند.

اما آیا به کارگیری اصطلاح «طبقه متوسط سنتی» برای این عناصر صحیح است؟ زیرا اولا در ایران شرایط تشکیل طبقه مطابق با الگوهای جامعه شناختی فراهم نیامد، ثانیا افراد متشکل در این طبقه، دارای درآمد و منابع اقتصادی نزدیک و مرتبط به هم نبودند، بلکه خاستگاه های متفاوت اجتماعی داشتند و گفتمان حاکم بر مناسبات اجتماعی آنان، با یکدیگر متفاوت بود؛ چنان که گفتمان ناظر بر بازاریان را بیشتر سنن و مبانی مذهبی تشکیل می داد؛ درحالی که منطق روشنفکری، رویکرد فرهنگ اروپایی بود. بازاریان به آزادی سرمایه اهمیت می دادند؛ اما روشنفکران در پی آزادی اندیشه از سلطه استبداد بودند. در عصر مشروطه بر جایگزینی عقل فلسفی به جای عقل مذهبی تاکید می شد و این شعاری بود که روشنفکران تقریبا سکولار از اندیشه مدرنیستی انقلاب فرانسه آموخته بودند؛ اما بازار هیچ گاه نمی توانست از این جابه جایی حمایت کند؛ زیرا پیوند عمیقی با روحانیت داشت. این در حالی بود که بورژوازی فرانسه به همراه روشنفکر هموطن خود در پی این جایگزینی بود؛ زیرا بورژوازی فرانسه تمایلات سکولاریستی داشت و لذا از جدایی دو حوزه شرعی و عرفی حمایت می کرد. البته این به معنای ضدیت با کلیت حوزه شرعی نبود؛ چراکه بورژوازی در قرن هفدهم و هجدهم حتی به ساخت و ساز و تعمیر کلیسا اقدام کرد؛ زیرا تقویت دین می توانست درعین حال تاحدود زیادی امنیت اقتصادی را برای بورژوازی تامین کند.

از مقاله ای به قلم علی بیگدلی