آرشیو پنج‌شنبه ۲ تیر ۱۴۰۱، شماره ۵۴۸۱
تاریخ و اقتصاد
۲۳
نمایه

نخستین رهبر علم جدید

کار گالیله به درستی با کشفی جدی تر آغاز می شود: چگونه فاصله های زمانی کوتاه را اندازه بگیریم؟ این رویکردی دشوار است که گالیله را از هم روزگارانش متمایز می کند و او را به نخستین رهبر علم عملی و پیشرو روش تجربی بدل می کند. کوپرنیک و کپلر دارای ذهنی نظریه پرداز بودند: کوپرنیک به ریاضی دانان رو آورد، کپلر از علاقه دربار به علم نجوم بهره جست که در آن روزگار مردان فرهیخته را جلب می کرد. در مقابل آن دو، گالیله متاثر از بینش واقع گرایانه جمهوری های شمال ایتالیا بود که به تجارت اشتغال داشتند. او به ویژه به علاقه ونیز به کشتیرانی و تسلیحات توجه داشت. او فعال ترین سال های زندگی اش؛ یعنی از 1592 تا 1610 را در دانشگاه پادوا گذراند که جمهوری ونیز از آن حمایت می کرد.

در این دوره بازرگانی مدیترانه ای، ایتالیایی ها، اسپانیایی ها و انگلیسی ها سفرهای اکتشافی خود را از سواحل مدیترانه و آتلانتیک به همه جا شروع کردند تا سده شانزدهم، خواندن شرح سفرهای جهانگردان پیشین یک سرگرمی بود. برای مثال، مارکوپولو درباره سفرهایی که در 1298 به شرق کرده بود، کتابی نوشت؛ ولی تقریبا درست پیش از سده شانزدهم بود که کیهان نگاری ایتالیایی به نام پائولو توسکانلی که از دوستان کریستف کلمب بود، به گونه ای جدی از کتاب مارکوپولو به عنوان منبعی برای اطلاعات جغرافیایی و دریانوردی استفاده کرد. در این روزگار علم نجوم برای دریانوردی کمک بزرگی بود؛ ولی اگر ابزارهایی دقیق برای وقت نگهداری وجود نداشته باشد، آن علم کامل نیست. برای مثال، تنها با رصد اجرام سماوی می توان به عرض جغرافیایی یک کشتی در دریا پی برد؛ ولی فقط زمانی می توانیم به طول جغرافیایی پی ببریم که از وقت طول جغرافیایی معینی - مثل طول جغرافیایی گرینویچ - آگاه باشیم. تا سده هجدهم، چون دریانوردان ساعتی نداشتند که در دریا بتوانند از وقت باخبر شوند، ناگزیر بودند طول جغرافیایی را از راهی حدس بزنند که آن را «محل فرضی» می نامیدند. در 1564 که گالیله به دنیا آمد، حتی ساعتی وجود نداشت که در خشکی وقت دقیق را نگه دارد. ساعت های قرون وسطایی چنان طرح نشده بودند که ابزارهایی دقیق باشند و همه روزه به شکلی یکنواخت کار کنند. ساعت های قرون وسطایی، در درجه اول، ساعت هایی بودند برای دیرها که هدفشان تقسیم روز نیایش به بخش هایی برابر یا اوقات شرعی بود که از نخستین نماز سحر آغاز می شد و تا نماز شام ادامه می یافت. روزی که چنین بخش شده  بود، در اصل از سپیده دم آغاز و به تاریکی شامگاه می انجامید. بنابراین روز تابستان با روز زمستان تفاوت داشت، ساعت های قرون وسطایی برای تقسیم روز ابزارهایی مناسب بودند؛ ولی برای اندازه گیری زمان به معنای مطلق آن مناسب نبودند. این ساعت ها قدرت اندازه گیری دقیق زمان را نداشتند. آنها دستگاه های تعیین زمان بودند؛ ولی هیچ ابزاری وجود نداشت که باعث شود آنها به شکلی یکنواخت کار کنند. گالیله چنان که خود می گوید، در 1583 هنوز بیست سال نداشت که در مراسم عبادت در کلیسای جامع پیزا متوجه نوسان منظم چراغ آویخته ای شد. چگونه می توانست یکنواختی مدت آن نوسان را بیازماید؟ گالیله انگشتش را بر نبض خود نهاد و مشاهده کرد که زمان نوسان آونگ و ضربان نبض او برابرند، او به وجود یکنواختی بنیادینی در طبیعت پی برد که تا امروز بسیاری از ساعت ها براساس آن کار می کنند: حرکت یکنواخت یک پاندول، خواه در قوسی کوچک نوسان داشته باشد خواه در قوسی بزرگ ثابت است.  گالیله نخستین کسی نبود که گمان برد آونگ می تواند وقت را تقریبا به دقت اندازه بگیرد: صد سال پیش از آن، لئوناردو داوینچی نیز همین حدس را زده بود. گالیله حدس خود را کاملا ثابت نکرد: صد سال بعد کریستیان هویگنس از راه ریاضی این کار را به انجام رساند. کاری که گالیله انجام داد، استفاده از آونگ بود. شاید او آونگ را به ابزاری اساسی برای اندازه گیری زمان در آزمایش های مربوط به علم مکانیک بدل کرد و از این راه زمان و ساعت را وارد کار عملی اجرای آزمایش ها روی زمین کرد. این کار بسیار سودمندتر از هرگونه نمایش بر برج مایل پیزا بود.

از کتاب سنت روشنفکری در غرب از لئوناردو تا هگل- ج. برونوفسکی/  ب.مازلیش-ترجمه: لی لا سازگار- انتشارات آگاه