آرشیو پنج‌شنبه ۲ تیر ۱۴۰۱، شماره ۵۲۳۹
هنر و ادبیات
۱۰
ادبستان

درباره تذکره «لباب الالباب» محمد عوفی

از شاعران تا کبار و سلاطین

میلاد نورمحمدزاده

تاریخ زادروز و مرگ شاعران و نویسندگان همیشه یکی از موضوعات تحقیق در رشته زبان و ادبیات فارسی است. پژوهشگران برای یافتن این تواریخ منابع گوناگونی را مطالعه می کنند تا نخست به تاریخ دقیق دست یابند یا آنکه یک تاریخ تقریبی برای میلاد و درگذشت شاعر یا نویسنده موردنظر خود پیدا کنند. در این حوزه تحقیق گاه اختلاف نظر بسیاری به چشم می آید. به این مثال توجه کنید تا میزان این اختلاف ها بهتر درک شود. برخی پژوهشگران تاریخ تولد خاقانی را سال 500 ه.ق ذکر کردند. شماری دیگر سال های 520، 525 و 528 را سال زادروز او می دانند. درخصوص تاریخ درگذشت این شاعر هم اختلافات قابل توجهی وجود دارد. چنانکه بعضی محققین معتقدند این واقعه در سال 581 ه.ق رخ داد. عده ای دیگر اما سال های 582، 590، 592، 595 را سال رحلت خاقانی می دانند. پژوهشگران برای رفع این اختلاف ها و رسیدن به یک تاریخ محتمل و منطقی در کنار منابعی که در دست دارند یک نوع منبع منحصر به فرد دراختیارشان است که یاریگر آنان در این امر می باشد. نام این دست از منابع «تذکره» است. تذکره ها از دیرباز تاکنون همیشه محل رجوع کسانی است که به تحقیق در زندگانی شعرا و نویسندگان می پردازند. در زبان و ادبیات فارسی تذکره های بسیاری است که نام برخی از آنها بدین شرح است لباب الالباب، تذکره عرفات العاشقین، تذکره الشعرا، تذکره میخانه، تذکره پیمانه، تذکره حزین، تذکره نصر آبادی و ریاض العارفین. از میان این تذکره ها، تذکره لباب الالباب محمد عوفی به سبب دیرینگی تاریخ نگارشش و درج مفاد مهمی از زندگی ادیبان و نویسندگان و منشیان منبعی بسیار ارزشمند است. این نوشتار قصد دارد به طور مجمل به معرفی این کتاب بپردازند. اما پیش از آن ذکر این مطلب ضروری است که تذکره نویسان گاه در بیان چگونگی زندگانی یک شاعر داستان پردازی و خیال بافی می کنند که از ارزش نوشته آنان می کاهد. تذکره الشعرای دولتشاه سمرقندی چنین ویژگی ای دارد. این داستان پردازی ها و درج تواریخ نامحتمل کار را برای پژوهشگر دشوار می کند. کتاب مجمع النوادر یا همان چهار مقاله نظامی عروضی سمرقندی گرچه نام تذکره با خود ندارد اما می توان به سبب شرح حیات و ممات بعضی از شخصیت های علمی و ادبی آن را در این قالب جای داد مملو از داستان های دور از واقعیت است. بنابراین، پژوهشگر حوزه تاریخ ادبیات در مسیری گام بر می دارد که واقعیت ها با افسانه ها آمیخته است و کار او برای روشنگری یک واقعه تاریخی-ادبی با دشواری همراه است. اما از لباب الالباب عوفی چنین باید گفت: سدید الدین محمد بن محمد عوفی بخاری ادیب و نویسنده پایان قرن ششم و آغاز قرن هفتم هجری بود. او در نیمه دوم قرن ششم هجری زاده شد. خانواده عوفی اهل فضل و علم بودند. او در مدت زندگی خود سفرهایی کرد و در دربار پادشاهان حضور یافت و با بزرگان حشر و نشر داشت. عوفی پس از حمله مغول به سند می رود و قریب به احتمال تا پایان عمر در آنجا می زید. از تاریخ مرگ او اطلاعی در دست نیست و همین مقدار مشخص است که تا سال 630 ه.ق در قید حیات بود و پس از این تاریخ خبری از زندگی او نداریم. در کنار جوامع الحکایات و ترجمه الفرج بعدالشده -که این ترجمه متاسفانه به دست ما نرسید- مهم ترین اثر عوفی کتاب لباب الالباب است. دکتر ذبیح الله صفا در کتاب تاریخ ادبیات در ایران از لباب الالباب چنین یاد می کند: «این کتاب تذکره شعرای ایران تا اوایل قرن هفتم هجری است. لباب الباب در دو مجلد است. مجلد اول در ذکر احوال شاعرانی که از میانه ملوک و وزرا و صدور و علما برخاسته اند تا زمان مولف. مجلد دوم در ذکر طبقات شاعران ایران منسوب به دربار های ایرانی از عهد طاهریان تا عهد تالیف کتاب... اهمیت لباب الالباب تنها از آن جهت نیست که قدیم ترین تذکره موجود از احوال شاعران پارسی گوی ایران است، بلکه از باب آنکه نویسنده بر اثر سیر در بلاد و نواحی مختلف با بسیاری از شاعران هم عهد خود که هنوز دیوان آنان انتشار کامل نیافته دچار حمله مغول شدند و از بین رفتند، آشنایی یافت و احوال نمونه آثار آنان را در کتاب خود حفظ نموده و بدین طریق دورنمایی روشن از وضع شعر پارسی مقارن حمله مغول به ما داد». لباب الالباب با مقدمه ای تحت عنوان مقدمه الکتاب آغاز می شود. سپس عوفی پنج باب می نویسد که بدین قرار است: باب اول در فضیلت شعر و شاعری، باب دوم در معنی شعر از طریق لغت، باب سوم در معنی آنکه اول شعر که گفت، باب چهارم در معنی آنکه اول کس شعر پارسی که گفت و باب پنجم در لطایف اشعار و ملوک کبار و سلاطین نامدار. باب پنجم از امیر منتصربن نوح بن منصور سامانی آغاز و به اختیار الدین روزبه شیبانی ختم می شود. باب ششم در لطایف اشعار و وزرای عالی رتبت و صدور سامی منزلت است. در این باب نام ابوالقاسم احمد بن حسن میمندی وزیر معروف غزنویان در صدر جای دارد و پایان باب به مجدالدین رشید عزیزی اختصاص یافت. ذکر احوالات مردان سیاست ثبت اشعارشان از دیگر ویژگی های برجسته لباب الالباب است که بیانگر سخن شناسی جمعی از حاکمان و درباریان است و از سویی زیرکی نگارنده را می رساند که به جمع آوری و تدوین اشعاری همت گماشت که کمتر بدان ها توجه می شد. عوفی باب هفتم را که در ذکر صدور علما و ائمه فضلا و بعضی از فواید انفاس مشایخ است به چهار فصل تقسیم کرد. فصل اول در ذکر ائمه و علمای ماوراالنهر و استادان صنعت. فصل دوم در ذکر افاضل خراسان و نیمروز. فصل سوم در ذکر صدور و افاضل عراق. فصل چهارم در ذکر صدور و افاضل غزنین و جبال. همان طور که اشاره شد کتاب در دو مجلد است و آنچه گفته شد شرح عناوین مجلد اول است. مطالب مجلد دوم بدین قرار است: باب هشتم در ذکر لطایف اشعار شعرایی که در عهد آل لیث و آل طاهر و آل سامان بودند. باب نهم در شعرای آل سبکتگین -مقصود دوره غزنوی- باب دهم در شعرای آل سلجوق (خراسان). باب یازدهم در شعرای آل سلجوق بعد از عهد معزی و سنجری. فرجام کتاب به باب دوازدهم اختصاص دارد که با این عنوان است: در ذکر اشعار صدور و افاضل که بدین حضرت مخصوص اند و برین دولت موسوم. عوفی با ختم الکتاب این اثر خود را به پایان می رساند و از این رهگذر است که آگاهی های ذی قیمتی را از گذر شعر و ادب فارسی در ادوار پیشین از خود برجای می گذارد.