آرشیو دو‌شنبه ۲۳ بهمن ۱۴۰۲، شماره ۱۰۷۹۹
اجتماعی
۱۰

انقلاب اسلامی فصل نوینی در تاریخ سوادآموزی ایران ایجاد کرد

انقلاب دانش گستر

مبارزه با بی سوادی سال هاست که پایه و اساس برنامه های مختلف است و دولت های وقت سواد را به عنوان یکی از اولویت های برنامه های توسعه ملی خود برشمرده اند و در این راستا مسئولان ذیربط از کاهش بی سوادی خبر می دهند. سرمایه گذاری در افزایش سطح آموزش در جوامع بهتر و کم هزینه تر از سرمایه گذاری در برطرف کردن هزینه های ناشی از بی سوادی است، از این رو انقلاب اسلامی در بدو پیروزی بر این مهم تاکید و توجه داشته است.

حال اینکه عملکرد رژیم پهلوی در مبارزه با بی سوادی نامطلوب بوده و تا آخرین سال های سقوط رژیم شاهنشاهی با وجود صرف بودجه های سنگین و بهره گیری از نیروی انسانی و امکانات مختلف، بسیاری از کودکان لازم التعلیم از امکان ورود به مدارس بی بهره بودند و نه تنها جهل و بی سوادی در جامعه ریشه کن نشد بلکه روز به روز بر تعداد افراد بی سواد جامعه نیز افزوده شد. به طوری که طبق سرشماری سال 1355، از کل جمعیت 27.1 میلیون نفری 6 ساله به بالا، 14.2 میلیون نفر (52.5 درصد) بی سواد بوده اند که تعداد مردان بی سواد از پنج میلیون و تعداد زنان بی سواد از هشت میلیون نفر عبور می کرد.

مفهوم متعارف سواد، داشتن مهارت خواندن، نوشتن و شمارش است. صرف نظر از تحولات در عرصه تکنولوژی که مفهوم تازه ای از سواد را ایجاد کرده، براساس برآوردهای آماری 97/1 درصد مردم دارای مهارت خواندن و نوشتن و استفاده از اعداد هستند.

نهضت سوادآموزی؛ تلاشی برای از بین بردن بی سوادی

یک سال پس از پیروزی انقلاب اسلامی و با توجه به اهمیت و ضرورت سوادآموزی، به فرمان امام خمینی (ره)، در دی ماه 1358 نهضت سوادآموزی تاسیس شد. در اساسنامه آن، هدف از تشکیل این نهاد از بین بردن بی سوادی در کشور اعلام شد و پس از تاسیس «تا سال 1365 نزدیک به 11 میلیون نفر به جمعیت باسوادان کشور افزوده شد و نرخ باسوادی از 47.5 درصد به حدود 61.8 درصد رسید. با اجرای طرح بسیج عمومی سوادآموزی در سال 1369 و آموزش بیش از 4.1 میلیون نفر بی سواد مطلق در طول یک دهه، در سال 1375 نرخ با سوادی به 79.5 درصد رسید (18 درصد افزایش). این افزایش در سرشماری سال های 1385، 90 و 1395 به ترتیب به 84.6 درصد، 84.8 درصد و 87.6 درصد ادامه پیدا کرد و در برآورد سال 1401 این رقم به 90.5 درصد افزایش یافته است.» (برگرفته از سایت نهضت سواد آموزی) مبتنی بر آمار و مقاله ای که مرکز اسناد انقلاب اسلامی منتشر کرده، در پایان عمر رژیم پهلوی، 68 درصد از بزرگسالان در بی سوادی به سر می بردند و تنها کمتر از 40 درصد از کودکان توانستند دوران دبستان را پشت سر بگذارند.

شکست طرح و برنامه های سوادآموزی در رژیم پهلوی

سازمان تعلیمات اکابر، نخستین سازمانی بود که از سال 1315 به طور رسمی آموزش به مردم را در عصر پهلوی آغاز کرد اما فعالیت کلاس های اکابر تا شهریور ماه سال 1320 ادامه داشت و در این تاریخ به علت عدم کارآمدی منحل شد. سازمان ها و طرح های دیگری هم شکل گرفت، که به علت ناتوانی در گسترش سواد، موفقیتی به دست نیاوردند. بدین ترتیب طرح و برنامه های سوادآموزی رژیم پهلوی یکی پس از دیگری به شکست انجامید. آمار ها نشان می دهد اقدامات این رژیم در زمینه آموزش موفق نبوده و بعضا پس رفت هم داشته است. در این باره می توان به مقاله «تاریخچه سوادآموزی در ایران از 1310 تا امروز» استناد کرد. مبتنی بر مکتوبات نگارنده: «در سال 1322 بود که کلاس های سوادآموزی بزرگسالان تحت عنوان آموزش سالمندان فعالیت خود را شروع کرد. در فاصله سال های 1320تا 1335 برداشت تازه ای از آموزش بزرگسالان تحت عنوان تعلیمات اساسی در جهان مورد توجه قرار گرفت. یونسکو بنیانگذار این تفکر بود و در کشور های مصر، هندوستان، فیلیپین و مکزیک به اجرا درآمد. ایران در سال 1323 تصمیم گرفت این برنامه را به صورت مستقل اجرایی کند. از این رو هیئتی به هندوستان اعزام و پس از مراجعت این هیئت و با استفاده از تجارب آن ها برنامه ای به طور آزمایشی در چند استان کشور عملیاتی شد. برای اجرای این برنامه از هر استان چهار شهرستان و از هر شهرستان یک روستا در نظر گرفته شد. پس از انتخاب روستا های مورد نظر اسفرادی با نام مربی تعلیمات اساسی از میان معلمان محلی هر استان انتخاب شدند تا پس از کار آموزی به روستا های محل ماموریت خود بروند. برنامه تعلیمات اساسی با توجه به هزینه سنگینی که در برداشت، در سال 1330 متوقف و اداره آن به بنگاه عمران وزارت کشور محول شد. در این میان، بنیاد خاور نزدیک با استفاده از این فلسفه، سال 1328 فعالیت های خود را در منطقه ورامین آغاز کرد. این بنیاد آموزش را بر پایه آگاهی های شغلی و اجتماعی بنا نهاد و هدفش این بود که از حدود خواندن و نوشتن فراتر رود و به رشد آگاهی مردم در زمینه بهداشت و تندرستی، کشاورزی، خانه داری، تربیت کودک و صنایع دستی بپردازد، ولی هیچ یک از این اهداف به نتیجه نرسید و به دلیل هزینه سنگین، گسترش آن در همه مناطق امکان پذیر نبود. پس از آن، فعالیت کلاس های آموزش بزرگسالان در سال 1335 با استفاده از تجارب گذشته از سر گرفته شد. در این دوره علاوه بر وزارت فرهنگ که اجرای برنامه های آموزش بزرگسالان را به عهده داشت، وزارتخانه های دیگری مثل کشاورزی، کار، جنگ و سازمان هایی نظیر بنیاد خاور نزدیک، اداره کل امور اجتماعی و عمران روستایی، ارتش، بانک عمران و سازمان پیشاهنگی نیز در امر سوادآموزی بزرگسالان مشارکت داشتند. تا این زمان غیر از کلاس های شبانه که در دبستان ها تشکیل شده بود، در کارخانه های دولتی، آسایشگاه ها و بیمارستان ها، واحدهای ارتش و شهربانی نیز کلاس های سوادآموزی بزر گسالان، با اعتبار سازمان های مذکور و نظارت وزارت فرهنگ تشکیل شد. اما علیرغم کلاس هایی که تا آن زمان تشکیل شده بود، هنوز حدود 11 میلیون نفر از افراد گروه سنی10 سال به بالا نتوانسته بودند از امکانات آموزش رسمی بهره مند شوند. کلاس های آموزش بزرگسالان تا سال 1345 به کار خود ادامه داد و به دلیل رشد سریع جمعیت و افزایش درصد بی سوادان جامعه توفیق چندانی نداشت.»به هر روی طرح مسئله بی سوادی ایران در سطح بین المللی و آشکار شدن عدم موفقیت برنامه های قبلی، لزوم اقدامات به ظاهر ابتکاری را مطرح ساخت، چراکه با وجود تلاش های ظاهری و وضع قوانین و مقررات مختلف در زمینه سوادآموزی بزرگسالان، درصد زیادی از افراد که بالقوه می توانستند باسواد باشند از نعمت خواندن و نوشتن و کسب آگاهی محروم بودند. علیرغم شعار هایی که برای تحت پوشش قرار دادن کودکان لازم التعلیم مطرح بود، همه ساله بیش از دو میلیون کودک در سراسر کشور، به دلیل عدم وجود امکانات آموزشی و همچنین مسائل و مشکلات اجتماعی، اقتصادی و خانوادگی نمی توانستند به مدارس راه یافته و از آموزش و پرورش رسمی بهره مند شوند. بدین سبب براساس مقاله «تاریخچه سوادآموزی در ایران»، سپاه دانش برای سوادآموزی کودکان لازم التعلیم و بزرگسالان، مخصوصا در مناطق دور افتاده که فاقد امکانات آموزشی بودند تشکیل شد. سپاهیان دانش شامل مشمولان نظام وظیفه می شد که گواهینامه متوسطه کامل داشتند و با همکاری وزارت جنگ برای آموزگاری پس از گذراندن چهار ماه دوره آموزشی نظامی، با درجه گروهبانی به روستا ها فرستاده می شدند و به کودکان و روستائیان خواندن و نوشتن می آموختند. سپاه دانش در کنار دانشسرا های مقدماتی و کلاس های تربیت معلم از مراکز تربیت معلم محسوب می شد. از این رو در سال 1341 طرح سپاه دانش به اجرا در آمد. در آن زمان حدود 68 در صد جمعیت ایران روستا نشین بودند و نسبت بی سوادی در میان بزرگسالان، به ویژه در مناطق دور افتاده، گاه از 95 درصد نیز تجاوز می کرد. برای تکمیل این طرح در سال1347 طرح مشابهی به نام قانون خدمات اجتماعی زنان به تصویب رسید. بر طبق این قانون زنان تحصیل کرده موظف بودند در فعالیت های اجتماعی و فرهنگی کشور رسما مشارکت کنند و بخشی از برنامه های سوادآموزی به عهده آنان واگذار شد. دو سال پس از تشکیل سپاه دانش یعنی در سال 1343، کمیته ملی پیکار جهانی با بی سوادی تشکیل شد تا به امر سوادآموز ی بزرگسالان بپردازد. در این زمان، هنوز تعداد بی سوادان جامعه در میان طبقات محروم به طور اعم و در میان روستائیان به طور اخص زیاد بود. لذا این سازمان تاسیس شد تا مسئولیت از بین بردن بی سوادی را در میان اقشار مختلف جامعه به عهده داشته باشد. در سال 1354 نیز با توجه به کمبودها و نارسایی ها و عدم توفیق برنامه های سوادآموزی و اهمیت مسئله بار دیگر موضوع سوادآموزی در جامعه مطرح شد. این بار فعالیت های سوادآموزی در قالب کلماتی فریبنده تر مطرح شد و از این رو، سازمان جهاد ملی سوادآموزی با برنامه ها و طرح جدیدی تشکیل شد. این طرح در واقع به دنبال بازتاب نارسایی های سوادآموزی ایران در نشریات بین المللی و همچنین تعهداتی که ایران برای ریشه کن ساختن بی سوادی در چارچوب طرح های آزمایشی یونسکو به عهده گرفته بود ارائه شد. هدف این طرح که از سال 1355 به اجرا در آمد ریشه کن ساختن بی سوادی طی 11 سال یعنی تا سال 1366 در ایران بود. در طرح پیشنهادی بر تشکیل کلاس های سوادآموزی با مشارکت همه اقشار مردم به ویژه جوامع محلی و افراد بی سواد با در نظر گرفتن نیاز های مختلف آنان، برقراری نظام غیرمتمرکز، استفاده از باسوادان داوطلب خدمت و پیگیری و ارزشیابی دقیق فعالیت ها بسیار تاکید شد. در هدف این طرح علاوه بر بالا بودن درصد باسوادی، ایجاد دگرگونی های مطلوب در زمینه های اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی کشور نیز ملحوظ شده بود. در طرح جهاد ملی سوادآموزی قرار بود مناطق روستایی و جمعیت زنان، نوجوانان و نیروی انسانی شاغل از اولویت برخوردار باشند. علاوه بر این نظام مدیریت و سازماندهی این طرح ابتدا به صورت غیر متمرکز پیشنهاد شده بود ولی بعدها در عمل به صورت متمرکز اداره شد. با اینکه در طرح جهاد ملی سوادآموزی کوشش فراوانی شد تا مدیریت و سازماندهی سوادآموزی، برنامه ها و شیوه کار بسیار سودمند و موثر باشد تا شکست ها و ناکامی های متعدد گذشته جبران شود، ولی در عمل نتوانست تعداد قابل ملاحظه ای از افراد بی سواد را تحت پوشش قرار دهد.

فصل جدیدی در تاریخ سوادآموزی

آن زمان، وضعیت سواد و علم در کشور های دیگر به نحوی بود که به روایت مرکز اسناد انقلاب اسلامی، «برخی از کشور ها سفر هایی به کرات دیگر انجام می دادند و این در حالی بود که در ایران، مردم گرفتار بی سوادی بودند. وضعیت به حدی بغرنج بود که آیت الله کمره ای از علما و روحانیون تهران در پاسخ به محمد مصدق که طرحی را برای لزوم باسواد بودن رای دهندگان در حال آماده کردن داشت، گفته بود: در کشور از هر 100 نفر فقط 15 نفر سواد دارند!» در ادامه گزارش مرکز اسناد انقلاب این آمار ارائه شده است که، «سال 1355جمعیت محصل 6 ساله و بیشتر در دوره ابتدایی و راهنمایی بیش از هفت میلیون نفر بود و از این تعداد بیشتر از چهار میلیون نفر مرد و نزدیک به سه میلیون نفر زن بودند. در گروه سنی 25تا39 سال، بالغ بر 65 درصد بی سواد و در گروه سنی 40 سال و بالاتر، تنها 17 درصد باسواد بوده اند. طبق آمار در سال 1355 که جمعیت 45 سال و بیشتر ایران بالغ بر 5.2 میلیون نفر بوده، 4.3 میلیون نفر آن بی سواد بوده اند. در سال 1355، جمعیت 15 سال و بیشتر ایران در مناطق شهری و روستایی، به ترتیب 9.4 و 9.3 میلیون نفر بوده است. در این سال تعداد باسوادان شهری 5.2 میلیون نفر و شاخص باسوادی 55.3 درصد بوده است. در حالی که وجود 1.6 میلیون نفر باسواد در روستا، تنها 16.8 درصد میزان باسوادی در این مناطق را آشکار می کند. این موضوع نشان می دهد هیچ عدالتی در این حوزه در میان روستائیان و شهریان رعایت نمی شد و روستائیان با بی توجهی رژیم پهلوی، محکوم به بی سوادی بودند. همچنین میزان باسوادی زنان روستایی در سال های 1335، 1345 و 1355 به ترتیب 1/2، 4/3 و 16/5 درصد بود.» در آغاز پیروزی انقلاب اسلامی فصل جدیدی در تاریخ سوادآموزی گشوده شد. بعد از گذشت یک سال از تاسیس جمهوری اسلامی و با توجه به ضعف سازمان های سوادآموزی گذشته و برنامه هایی که توسط آنها به اجرا در آمده بود و از توفیق نا چیزی برخوردار بود و همچنین با توجه به نیازی که بر اثر تغییرات سیاسی، اجتماعی و فرهنگی جامعه برای کسب آگاهی و افزایش سطح سواد احساس می شد، در هفتم دی ماه 1358 به فرمان آیت الله خمینی و بر اساس مصوبه شورای انقلاب اسلامی سازمان جدیدی تحت عنوان نهضت سوادآموزی تشکیل شد و هم اکنون به گفته رئیس این نهضت، میانگین نرخ باسوادی در کشور به 97/1درصد رسیده است. براساس گزارشی که در رسانه های مکتوب منتشر شده، سال 1355 درصد باسوادی درجمعیت 49 تا10 ساله حدود 48/8 درصد بوده است، درحالی که طبق سرشماری سال 1395 این رقم به 94/7 درصد رسیده و از رشدی نزدیک به 46 درصد حکایت دارد. این رقم در برآورد سال 1400 به رقم 97/1 درصد افزایش یافته است. نتایج سرشماری انجام شده در بین سال های 1355 تا 1395 نشان می دهد تفاوت نرخ باسوادی در بین زنان و مردان از 23/4 درصد در سال 1355 به حدود 6/8 درصد در سال 1395 کاهش یافته و این رقم در برآورد سال 1400 به کمتر از 6/1 درصد رسیده است.همچنین شاخص سواد در مناطق محروم کشور بهبود پیدا کرده، به طوری که طبق سرشماری های انجام شده بین سال های 1355 تا 1395 میزان باسوادی مناطق شهری از 65/4 درصد در سال 1355 به 90/8 درصد در سال 1395 افزایش یافته است. در همین زمان نرخ باسوادی مناطق روستایی از 30/5 به 78/5 درصد افزایش نشان می دهد. به عبارت دیگر میزان افزایش باسوادی در مناطق روستایی با شتاب بیشتری صورت گرفته است و تفاوت درصد باسوادی در بین مناطق شهری و روستایی از 34/9درصد سال 1355 به حدود 12/3 درصد در سال 1395 کاهش یافته و این رقم در برآورد سال 1400 به 11 درصد رسیده است.»