آرشیو دو‌شنبه ۲۳ بهمن ۱۴۰۲، شماره ۴۷۷۰
صفحه اول
۱
سرمقاله

مبادله نابرابر و مزیت نابرابر

حمزه نوذری (جامعه شناس و استاد دانشگاه)

گاهی نابرابری به معنی مبادله نابرابر به کار برده می شود؛ یعنی در رابطه ای اقتصادی یا کاری دو طرف در وضعیت برابری قرار ندارند و یکی از طرفین قدرت و یکی دیگر وابستگی بیشتری پیدا می کند. به عنوان مثال گفته می شود رابطه کارگر با سرمایه دار رابطه ای نابرابر است؛ یعنی دو طرف از قدرت برابری در مبادله برخوردار نیستند. این نوع نابرابری مستقیم است؛ یعنی در یک رابطه دوطرفه وجود دارد. این مسئله در ادبیات مارکسیستی به این معنا است که دستمزد کارگر از طرف سرمایه دار عادلانه و براساس ارزشی که تولید می کند، پرداخت نمی شود. اعتراضاتی که کارگران دارند، بیش از همه به این نوع نابرابری اشاره دارد. گاهی با اجرای ناقص قانون کار، این مبادله نابرابر شکل بهره کشی به خود می گیرد. نیروی کاری که بدون بیمه کار و قرارداد کتبی کار می کند، در بخش های زیادی از جامعه وجود دارد؛ از کارگاه و کارخانه گرفته تا مدارس غیردولتی؛ اما نابرابری گاهی به شکل غیرمستقیم در ساختار اجتماعی و اقتصادی وجود دارد؛ یعنی نابرابری بدون هیچ گونه رابطه و مبادله مستقیم بین دو طرف شکل می گیرد. نظام پرداخت دستمزد در یک کشور مثال خوبی در این زمینه است. برخی کارکنان اداری در نظام دستمزد مزیت بیشتری در مقایسه با بقیه در شرایط کاری مشابه دارند. در برخی سازمان ها و وزارتخانه مزیت های مالی و رفاهی بیشتری وجود دارد؛ یعنی در نظام پرداخت مزیت ناعادلانه برای برخی در شرایط مشابه وجود دارد اما مزیت نابرابر فقط مربوط به دستمزد نیست. بودن در برخی شرایط اقتصادی، اجتماعی و جغرافیایی مزیتی برای برخی ایجاد می کند. زندگی در یک شهر بزرگ که دارای فرصت های آموزشی باکیفیت است، مزیتی برای برخی ایجاد می کند که باعث راهیابی به دانشگاه های بهتر و باکیفیت و پیشرفت شغلی می شود.

گاهی وابستگی به یک ایدئولوژی خاص مزیت های بیشتری برای برخی ایجاد می کند. در برخی محیط های اداری سرسپردگی به ایدئولوژی خاص باعث پیشرفت شغلی می شود و افراد برای پیشرفت در شغل به جای کار دقیق تر و بهتر درگیر انوع رابطه ها و تظاهر به ایدئولوژی خاصی می شوند که از این راه می توانند ترقی در محیط کار داشته باشند و کسانی که بیشتر وقت خود را کار مفید انجام می دهند، از این مزیت که بتوانند ترقی کنند، بازمی مانند. بر همین اساس است که ساعت کاری مفید در سازمان های اداری کم است؛ چون کارکنان دلیلی برای کار بیشتر و با بهره وری بیشتر ندارند و احساس می کنند پیشرفت شغلی آنها وابسته به چیز دیگری است؛ یعنی این گونه می اندیشند که با کار دقیق و انجام وظایف باکیفیت نمی توانند به مدارج بالاتر شغلی دست یابند. این شبکه روابط و سرسپردگی و اعلام وفاداری به گروه های خاص است که چنین امکانی را برای آنها فراهم می کند.

چنین مسائلی باعث شده افراد احساس نابرابری کنند. مزیت نابرابری در کشور وجود دارد. کسانی که شبکه روابط در سلسله مراتب بالای اداری دارند، از مزیت بیشتری برای استفاده از منابع سازمان برخوردار می شوند. زمانی وضعیت بدتر می شود که برخی افراد جامعه این گونه تصور می کنند که هم در مبادله نابرابری قرار دارند و هم مزیت های نابرابری برای گروهی از افراد جامعه وجود دارد و این مزیت نابرابر امکان تحرک اجتماعی برای فرزندان آنها ایجاد نمی کند. در دو دهه قبل تحصیلات به ویژه تحصیلات عالیه یکی از مسیرهایی بود که امکان تحرک اجتماعی برای افراد ایجاد می کرد؛ اما امروز دیگر امکان غلبه بر نابرابری از طریق آموزش عالی کم رنگ تر شده است. باید به اصلاح چنین شرایطی دست زد. نخست اینکه باید نظام دستمزد و پاداش اصلاح شود. دوم، با سازو کارهای مختلف از نابرابری بر مبنای مزیت نابرابر کاست. مسئله عدالت فقط با دادن یارانه حل نمی شود؛ بلکه تدبیر کامل تر و جامع تری نیاز است که به هر دو مولفه مبادله نابرابر و مزیت نابرابر توجه شود. دست کم با وضع قوانین و دستورالعمل ها مزیت های نابرابر برخی را بیشتر نکنیم.