آرشیو دوشنبه ۳ اردیبهشت ۱۴۰۳، شماره ۱۰۸۴۴
اجتماعی
۶

هرنوع ابراز خشونت در محیط مدرسه، اثرات جبران ناپذیری دارد

ظلمی به نام تنبیه بدنی

حسن طباطبایی

گاه ویدئو هایی از تنبیه بدنی دانش آموزان توسط معلم در شبکه های اجتماعی منتشر می شود. معلمی که یک دانش آموز را در «مدرسه غیرانتفاعی البرز در خورموج بوشهر» مورد ضرب و شتم قرار می دهد و یا دانش آموز دیگری در بی لند گناباد به دلیل خشونت فیزیکی معلم دچار شکستگی پا می شود. کمی پیش از آن هم شدت خشونت یک معلم باعث آسیب به کبد و طحال یک دانش آموز کوه دشتی می شود. معلمی نیز در روستای گچی شیراز یکی از دانش آموزان را کتک می زند... سال گذشته ده ها خبر ازاین دست منتشرشده اند، با این حال چنین اتفاقاتی در مدارس پرتکرار نیست اما پرخاش و خشونت در مدارس که ابعاد مختلفی را برای آن می توان برشمرد یکی از جنبه های بی توجهی به حقوق کودکان و نوجوانان است و صدالبته که این خشونت فقط با تنبیه بدنی نمود پیدا نمی کند و برخی رفتار ها و گفتار ها که منجر به تحقیر و نادیده گرفتن دانش آموزان می شود اثرات نا مطلوبی خواهد داشت و این موارد انتقادهایی را متوجه نقص های موجود در سیستم آموزشی کشور کرده است.

باوجود آشنایی عموم مردم با حق وحقوق کودکان و نوجوانان که بیش تر محصول پیشرفت وسایل ارتباط جمعی و حضور افراد در شبکه های اجتماعی است و تاکید مسئولان آموزش و پرورش بر ممنوعیت تنبیه بدنی؛ چرا همچنان برخی معلمان به دانش آموزان برچسب می زنند و با یادآوری ناتوانی در یادگیری موجب تحقیر آنان شده و سلامت و بهداشت روانی شان را عامدانه و غیرعامدانه نادیده می گیرند؟ پیش از یافتن پاسخی برای این پرسش باید اشاره کرد که آستانه آسیب پذیری کودکان و نوجوانان بسیار پایین تر از بزرگسالان است و در قیاس با بزرگسالان، بلوغ عاطفی و توانایی جسمی کم تری برای هرگونه واکنش دفاعی دارند و این باعث می شود صدمات جسمی، ذهنی و عاطفی؛ آسیب بیشتری به آن ها وارد کند. ازاین رو هرگونه خشونت در محیط مدرسه، اثرات جبران ناپذیری دارد.

کاهش آستانه تحمل و تاب آوری جامعه

طی سالیان اخیر بارها رسانه ها، کارشناسان مسائل آموزشی و به ویژه روانشناسان، از تاثیر مخرب تنبیه و خشونت سخن گفته اند، اما آن طور که بهروز موثقی در قامت روانشناس مطرح می کند، «ریشه بسیاری از پرخاشگری ها و خشونت های کلامی در بطن جامعه و در نهاد خانواده است و طبیعتا سیستم آموزشی هم مستقیما با جامعه در ارتباط است و نمی توان معلمان و دانش آموزان را از این چرخه جدا کرد و از معلم ها خواست تا با اعصاب و روانی آرام و آسوده به کار تعلیم و تربیت دانش آموزانشان مشغول شوند. آستانه تحمل و تاب آوری مردم تا حد قابل توجهی به دلیل مشکلات اقتصادی و ناتوانی در گفت وگو با یکدیگر برای حل مسائل کاهش یافته و در بسیاری موارد تنش های نه چندان جدی نیز می تواند به منازعات جدی منتهی شود.»

این روانشناس، عدم رعایت شان و منزلت معلمی و حقوق و مزایای پایین را از دیگری مواردی می داند که در توجیه رفتار غلط برخی معلمان مطرح می شود، و در این زمینه می گوید: «معلمان در وضعیت رفاهی مناسبی نیستند و بسیاری از آن ها برای گذران زندگی باید علاوه بر معلمی به حرفه یا حتی حرفه های دیگری هم مشغول باشند. در چنین شرایطی فرصت کافی برای خودسازی و کسب آرامش ندارند و همین مسئله باعث می شود که گاهی دست به رفتار های غیرقابل توجیه بزنند.»موثقی در توضیح سویه دیگر این ماجرا به تضعیف اخلاق اشاره کرده و می گوید: «گاه دانش آموزان هم در برخورد با معلمانشان رفتار هایی نا متعارف دارند که نشان دهنده تضعیف اخلاق است و ازآنجاکه در فضای حاکم بر جامعه، آستانه تحمل افراد پایین آمده و همچنین ازآنجاکه حتی معلمان هم برای برخورد اصولی با دانش آموزان، آموزش های کافی نمی بینند، تنبیه بدنی و یا انواع دیگر خشونت به عنوان راه حل انتخاب می شود. این در حالی است که مجازات های پیش بینی شده برای تنبیه دانش آموزان خاطی در مدارس شامل تذکر، احضار والدین، اخطار شفاهی در حضور دانش آموزان، تغییر کلاس، اخطار کتبی، اخراج موقت و انتقال به مدرسه دیگر است. خود این مجازات ها گرچه پیشرفته تر از تنبیه بدنی به نظر می رسند، اما دست کم در برخی از آن ها به آسیب روحی احتمالی که متوجه دانش آموز است توجه چندانی نشده است.»

درگذشته بیشترین تمرکز معلمان در مدارس بر خشونت فیزیکی و تنبیه بدنی معطوف بود، شاید یکی از اصلی ترین دلایلی که هنوز در نظام آموزشی، دانش آموزان با این موارد مواجه اند، همین ریشه قدیمی باشد که حتی در ادبیات کلاسیک نیز بازتاب داشته است. فارغ از ریشه های تنبیه در آموزش سنتی، از زمان ورود نظام آموزشی مدرن به ایران نزدیک به یک صد سال می گذرد و در این نظام مدرن، چند دهه ای است که چنین مواردی، به کلی منع شده است. علی دهقانی، کارشناس آموزش در این باره بیان می کند: ««تنبیه بدنی» و خشونت کلامی در مدارس نباید به عنوان «تنبیه رسمی» جایی داشته باشد و معلمینی که با دانش آموزان خود این گونه رفتار می کنند، در نخستین گام، مقررات حرفه ای را زیر پا می گذارند. معلمان باید روش درست زندگی کردن را به کودکان آموزش بدهند، نه اینکه رفتار های ناصحیح و خشونت را به آن ها انتقال دهند. بی تردید کودکانی که در مدرسه خشونت را از معلم می آموزند، همین آموزه را با خود به جامعه می آورند.»

این کارشناس در ادامه بیان می کند: «مطابق آیین نامه انضباطی نظام آموزش و پرورش، تنبیه بدنی دانش آموزان در مدارس ممنوع است. البته ما نمی توانیم صرفا بخشنامه و آیین نامه صادر کنیم و بگوییم از امروز به بعد هیچ نوعی از خشونت در مدارس اعمال نشود آن هم بدون اینکه به معلم آموزش داده باشیم که بیان برخی کلمات و زدن برچسب ناتوانی به کودک هم خشونت محسوب می شود. در شبکه ارتباطی مدارس، معلمان با یکدیگر و مدیر با معلمان و آن ها با دانش آموزان در ارتباط هستند و اگر آگاهی لازم وجود نداشته باشد، ممکن است رفتار ها و جملاتی به کار برود که مصداق خشونت است اما چون همانند تنبیه بدنی نیست، خیلی حساسیت نسبت به آن وجود ندارد.»

خشونت کلامی به اندازه خشونت فیزیکی آسیب زاست

عمدتا در نظام آموزشی ما به خشونت کلامی اهمیتی داده نشده و چندان جدی تلقی نمی شود. دهقانی با اشاره به این موضوع مطرح می کند: «خشم یک هیجان کاملا طبیعی است که در تمام انسان ها وجود دارد و اصولا نمی توانیم هیچ فردی را پیدا کنیم که اظهار کند تاکنون خشمگین نشده است. ما ابتدا باید خشم را به عنوان یک احساس و یک هیجان بپذیریم، ولی اگر این خشم تبدیل به پرخاشگری وخشونت شد و آسیب زا بود، باید به آن توجه روان شناختی کرد. ما باید مصادیق خشونت را بشناسیم. سالیان درازی ما نه تنها مصادیق خشونت را نمی شناختیم، بلکه خشونت را فقط کتک کاری و درگیری فیزیکی می دانستیم. اما اکنون خشونت بعد وسیع تری پیداکرده و ناسزا، دشنام، رفتارهای قلدرمابانه و دادوفریاد از مصادیق همان خشونت کلامی است. این نیاز به شناسایی و آگاهی داشتن از انواع خشونت دارد. باید آثار مخرب را در انواع خشونت ها بدانیم و با دیدگاه جدی تری به این مسئله نگاه کنیم که این خشونت های کلامی نیز به همان اندازه آسیب زاست. و چه بسا به دلیل نادیده گرفته شدن، خشونت های کلامی می تواند تاثیرات منفی طولانی تری هم داشته باشند. به این ترتیب باید آموزش هایی (هرچند کوچک) را برای والدین و مربیان داشته باشیم از این بابت که مشخصا به آن ها گوشزد کنیم که خشونت به چه معناست و هم چنین کودک آزاری و انواع آن را با ذکر مثال های عینی معرفی کنیم و از پیامدهای منفی آن بر سرنوشت کودک آگاهی رسانی کنیم که در پیشگیری از اعمال خشونت بسیار تاثیرگذار خواهد بود. این اطلاع رسانی برای مدارس، مراکز آموزشی و تربیتی و اقشار مختلف جامعه می تواند تاثیرگذار باشد و درنهایت باید گفت ما تنها می توانیم با ارتقاء دانش و آگاهی مان شرایط رفتاری بهتری در عرصه تربیت و فرزندپروری مهیاسازیم.»

این کارشناس آموزش تاکید می کند: «باید معلمان را از آسیب ها و آثار مخربی که می تواند تمام ابعاد شخصیتی کودکان را درگیر کند، آگاه کنیم. در اینجا نقش روانشناسان برای آگاهی دهی به والدین و معلمان می تواند مثبت باشد. علی الخصوص در این مورد که کودکان وقتی تحت خشونت قرار می گیرند، چون پروسه رشد و تکامل آن ها دچار اختلال می شود، اختلالاتی در یادگیری و احساسات آن ها نیز به وجود می آید. علاوه بر این دچار مشکلات جسمانی، رفتاری و اجتماعی هم می شوند. از سوی دیگر، کودکان و نوجوانان نحوه رفتار معلم را فراگرفته و مجوز استفاده آن ها را به خود می دهند. مطالعاتی در رابطه با کودکان نشان داده که آن ها به طور مستقیم زمانی که مشاهده می کنند، الگوگیری کرده و آن را به ذخیره الگو های رفتاری خویش می افزایند. این پرسش که مشاهده های روزانه چه تاثیراتی برای دانش آموزان دارد، بحث بسیار تازه ولی نا خوشایندی را باز می کند، و آن اینکه مشاهده این گونه مسائل ما را وارد پدیده حساسیت زدایی می کند. اینکه خشونت حساسیت خودش را از دست بدهد و رفتار های این چنینی طبیعی و قابل قبول شود، بسیار می تواند مخرب تر و آسیب زاتر باشد؛ زیرا تاثیرات آن بیشتر است. پدیده بعدی اعتمادزدایی است. اینکه کودکان برای داشتن احساس امنیت نیاز به حمایت دارند تا پایه های اعتمادسازی برای ایجاد ارتباطات شکل گیرد و اگر این فرآیند به دلایلی اثربخش نباشد، کودکان دچار مشکلاتی از قبیل پرخاشگری می شوند.»

این کارشناس آموزشی تصریح می کند: «در حال حاضر تنبیه و مجازات بدنی به عنوان یکی از اشکال خشونت رایج در مدارس در همه نقاط ایران به صورت همسان وجود ندارد. مناطقی و مدارسی هستند که در آن ها مجازات بدنی هنوز هم گاه اعمال می شود و درجاهایی هم این پدیده بسیار نادر است. به صورت کلی شاید بتوان گفت در مناطق توسعه نیافته و محلات تهیدست شهری مواردی از این روش مجازات مشاهده می شود بدون آنکه فراگیر و دائمی باشد و شامل همه دست اندرکاران آموزشی شود. در مناطق توسعه نیافته یا محلات تهیدستان، مادران و پدران کودکان، نظارت کم تری بر رفتار کارکنان آموزش و پرورش دارند و ارتباط آن ها با مدرسه ضعیف است و همین سبب می شود که اعتراض به خشونت علیه دانش آموزان از دامنه کم تری برخوردار باشد. در نقاطی که طبقات متوسط و مرفه ساکن هستند اما مسئله تنبیه بدنی کمتر رواج دارد.»

نحوه گزینش معلمان اشکال دارد

کیوان اسفندیار، معلم دوره دوم مقطع متوسطه، موضوع رفتار نادرست برخی معلمان بادانش آموزان را ناشی از ناآگاهی آنان دانسته و تاکید می کند: «بعضا نحوه گزینش معلمان نیز اشکال دارد. گزینش پیش از ورود به سیستم حیاتی آموزش و پرورش بسیار مهم است، اما معمولا با حساسیت بالا این سنجش و ارزیابی انجام نمی پذیرد، درحالی که فرد باید صلاحیت کار کردن با دانش آموزان را داشته باشد و از جنبه سلامت روان آزموده شود. طبیعتا هر شخصی به صرف داشتن مدرک تحصیلی، توانایی تدریس و کنترل کلاس را ندارد.»این معلم بیان می کند: «آموزگاران نقش بزرگی در آینده دانش آموزان دارند و هیچ آرامشی در زندگی خود ندارند. اغلب معلمان دو یا سه شغله هستند. معلمانی که باید ساعات تدریس شان محدود باشد، تا انرژی و تحمل فکری لازم را داشته باشند با انواع شغل ها و یا ساعت تدریس بسیار بالا، سعی در برآورده کردن نیاز های اولیه زندگی خوددارند و در مواردی کنترل خود را ازدست داده و خطایی مرتکب می شوند که نه درشان خودشان هست و نه در شان دانش آموزان و کلاس درس.»اسفندیار، تراکم بالای کلاسی را در تشدید تنش میان معلم و دانش آموز موثر خوانده و می گوید: «جمعیت بسیار زیاد در هر کلاس و ادغام کلاس ها برای کاهش هزینه اقتصادی خسارت بار است. برای مثال دو کلاس 18 نفره در اکثر مناطق پرجمعیت به یک کلاس 36 نفره تبدیل می شود. بدون توجه به این که کیفیت تدریس کاهش می یابد و کنترل کلاس دشوار خواهد بود. طبیعتا در این شرایط معلم در طول سال تحصیلی متحمل فشارعصبی شده و ممکن است کنترل خود را از دست بدهد و به دانش آموز پرخاش کند. حتی والدین نیز ممکن است گاهی خشمگین شده و با فرزندشان رفتار تندی داشته باشند. حالا تصور کنید معلم چگونه می تواند 36 دانش آموز را در یک کلاس کنترل کرده و خشمگین هم نشود. از طرفی برخی دانش آموزان به تنبیه بدنی از سوی خانواده عادت دارند و به سختی می توان در یک کلاس درس شلوغ این ها را کنترل کرد. اگرچه این مسئله، تنبیه بدنی در مدرسه را ابدا توجیه نمی کند؛ اما باید بدانیم که معلم هم یک انسان است. قدرت و توانایی محدودی دارد. این حجم از مشکلات باعث می شود، کنترل خود را از دست بدهد.»