فهرست مطالب

ادبیات عرفانی و اسطوره شناختی - سال یازدهم شماره 41 (زمستان 1394)
  • سال یازدهم شماره 41 (زمستان 1394)
  • تاریخ انتشار: 1394/11/22
  • تعداد عناوین: 10
|
  • مجید بهره ور، محمدحسین نیکدار اصل، فرزانه محمدی صفحات 11-44
    با توجه به طبیب، عارف و شاعر بودن عطار نیشابوری این فرض چندان بعید نیست که او در منظومه رمزی- تمثیلی اش، منطق الطیر، توانسته باشد بر پایه تجارب بیرونی و سلوک درونی، دیدگاهی شرقی در باب رشد شخصیت و سلامت روانی انسان عرضه کرده باشد. هدف از پژوهش حاضر، واکاوی پرداخت های ادبی- عرفانی عطار از روی گونه های شخصیت درون گرا و برون گرا بنا بر نظام تحلیلی یونگ و پیروانش است. بنا بر نتایج این پژوهش، عطار برای درمان ناهنجاری های روحی مردم در جامعه آشفته اش، از تجربه عرفانی متناسب با ظرفیت های وجودی افراد و گروه های اجتماع بهره برده است و چگونگی کمال یابی گونه های افراد را به فراخور صفات و موانع شخصیتی شایعشان تبیین کرده است. عطار در این پیشنهاد عرفانی و درمان گرانه افزون بر تبیین کهن الگویی کمال و سلامت فردی از طریق کنار زدن سایه و گذر از آنیما، تفرد روحی را در گرو زدودن صورتک های مرسوم می نهد. سرانجام خصایص برون گرایانه و درون گرایانه افراد در چنان پی رنگ اسطوره ای-کهن الگویی و تجربه معرفتی مضمحل می شود.
    کلیدواژگان: روان شناسی ادبی، شخصیت، منطق الطیر، عطار، پرندگان
  • جواد تراب پور، میر جلال الدین کزازی صفحات 45-75
    در اسطوره های رستاخیزی ویرانی و آبادانی جهان امری ناگزیر می نماید. همان گونه که جهان در آغاز از جفتی اولیه تکثیر شد، در اساطیر پایان جهان نیز سخن از جفتی در میان است که جهان نو را از تخمه خود پر خواهند کرد. با توجه به اینکه در بینش اسطوره ای، واقعیت عبارت است از عمل تقلید از یک نمونه مینوی یا ازلی، این جفت های نرینه و مادینه عمل آفرینش زوج نخستین را تجدید و تکرار می کنند. از دیگر سو عمل آفرینش کی هان و انسان تنها در مرکز که سرچشمه هر واقعیت و نیروی زندگانی است، رخ می دهد. حادثه طوفان نوح در روایت تورات و ماجرای ور جمکرد در اساطیر ایرانی در زمره اساطیر رستاخیزی به شمار می روند؛ کشتی نوح و ور جم نمادهایی از مرکز(فضای قدسی) قلمداد می شوند که ورود بدان ها معادل با مرگ آیینی انسان قدیم و تولد انسان نو است؛ این بازگشت به آغاز، نیروهای قدسی را که نخست بار در مرکز ظهور کرده بودند، فعال می سازد و جامعه انسانی را به همان وضعیت نخست خود، یعنی پاکی و خلوص باز می گرداند. در این جستار اسطوره ور جم در اساطیر ایرانی و طوفان نوح به روایت تورات از دید نماد شناسی با هم سنجیده شده اند.
    کلیدواژگان: نمادشناسی اسطوره، فضای قدسی، ور جم، طوفان نوح، تورات
  • مهدی جباری، فرهاد طهماسبی صفحات 77-104
    آداب و رسوم متصوفه که متضمن ابعاد و زوایای مختلف عقاید و اندیشه های آنها است، از تعالیم اسلامی مایه گرفته است، اما بنا به دلایلی در مسیر تطور و تحول خود، شکلی متفاوت یافته است. زکات به عنوان فریضه ای دینی و سوال به عنوان پدیده ای اجتماعی، از جمله آدابی هستند که صوفیه نگاهی متمایز از شریعت بدان دارند؛ از جمله این تفاوت نگرشها، اعتقاد به واجب نبودن زکات بر صوفیان، تجویز سوال و دریوزگی و ترجیح آن بر دریافت زکات بوده است. در این مقاله، ضمن بیان دیدگاه های اهل شریعت و طریقت درباره زکات و سوال، به بررسی و تحلیل عواملی که سبب شکل گیری رویکرد متفاوت متصوفه به این دو موضوع شده است، می پردازیم.
    کلیدواژگان: عرفان و تصوف، آداب و رسوم، زکات، سوال
  • پریسا حبیبی صفحات 105-140
    در این نوشتار سعی بر آن است که نمودهای تغییریافته کهن الگوی مام مهین(1) در شعر حافظ ردیابی شود. نمودهایی که بعد از متلاشی شدن شخصیت یگانه این عنصر مادینه قدرتمند، ابتدا در قالب خدابانوها به زندگی خود ادامه داد و سپس به ضمیر ناخودآگاه انسان منتقل شد و دوباره از طریق هنر بر ذهن و زبان نوع بشر جاری گشت. این جست وجو می تواند پاسخی برای این پرسش ها بیابد که آیا می توان گفت حافظ جزو آن دسته از شاعران نابغه ای است که فواصل تاریخی و جغرافیایی مانع بروز و ظهور آرکی تایپ ها در شعر او نشده است؟ مام مهین در ضمیر ناخودآگاه جمعی ایرانیان با توجه به پیشینه اساطیری زن سالارانه این سرزمین با چه کیفیتی می زید؟ آیا در یک نگاه کلی این تصویر به سمت قطب منفی تمایل دارد یا قطب مثبت؟ بر این اساس به این نتیجه رسیدیم که شعر حافظ شعری است که بستر ظهور و تجلی تصاویر ناب و شفافی را از مام مهین فراهم آورده است و این موضوع از وسعت مشرب و شفافیت و در دسترس بودن ناخودآگاه حافظ سرچشمه می گیرد.
    کلیدواژگان: حافظ، زن، کهن الگو، خدابانو، مام مهین
  • سید محسن حسینی موخر، حجت گودرزی، کورش گودرزی صفحات 141-165
    اسطوره از جهات گوناگون در زندگی انسان پس از عصر اساطیری، تجلی یافته و در آن اثر نهاده است. در این مقاله تلاش شده است تا علاوه بر شناخت مختصر اسطوره و آیین های اساطیری و عرفانی، به یافتن تجلی و تاثیر و ردپاهای محسوس و نامحسوس یکی از این آیین ها یعنی پوشاک، در البسه عرفانی مندرج در برگزیدهء نثر عرفانی فارسی تا قرن هفتم هجری قمری پرداخته شود. در این پژوهش، پوشاک به عنوان یکی از تجلی های آیینی بررسی شده است که در اسطوره و متون عرفانی، کارکردی تقریبا مشترک یافته است.
    کلیدواژگان: آیین های اسطوره ای، مناسک عرفانی، پوشاک اساطیری، پوشاک عرفانی
  • قدرت الله خیاطیان، فاطمه سلیمانی کوشالی صفحات 167-194
    مساله عشق از قرن دوم هجری و در اندیشه عارفانی نظیر رابعه عدویه به طور جدی مطرح شد و در قرون بعدی به رغم مخالفت های برخی از فقها و اهل حدیث، همچنان به روند رو به رشد خود ادامه داد و در اندیشه کسانی چون روزبهان بقلی (608-522 ق.) به اوج خود رسید. روزبهان، بنای طریقت خویش را در تصوف بر عشق نهاد و این موضوع در عرفان وی بسیار برجسته و چشمگیر است؛ به گونه ای که در تمامی آثاری که از او برجای مانده، خصوصا تفسیر عرفانی عرایس البیان، تاثیر نگاه عاشقانه او کاملا مشهود است. تفسیر عرفانی عرایس البیان، با عباراتی ادبی دارای صبغه عرفانی در پی کشف معانی باطنی آیات قرآن است. این تفسیر که متاثر از تعمق ژرف روزبهان در باب کلام وحی است، بازتاب دهنده اندیشه های ناب او در باب عشق به حق و طریق وصول به آن است. در این بررسی می کوشیم جایگاه عشق را در این کتاب بازنماییم.
    کلیدواژگان: عشق، تفسیر عرفانی، عرایس البیان، روزبهان
  • قدسیه رضوانیان، محمد زارعی صفحات 195-223
    «مهر» در اساطیر ایران ایزد داوری و پیمان است که پیوندی استوار با خورشید دارد و در انجام خویشکاری خود از او یاری می گیرد. دو ایزد «سروش» و «رشن» نیز «مهر» را در کار داوری همراهی می کنند. هر یک از این ایزدان علاوه بر داوری، خویشکاری های دیگری نیز برعهده دارند که از آن میان می توان به برکت بخشی، همراهی با روان مرده، راستی و نبرد با دیوان اشاره کرد. از این رو در این مقاله کوشیده ایم با روش اثباتی و بر اساس تحلیل محتوا نخست نشان دهیم که ویژگی های ایزدان داوری چیست و همچنین این ویژگی ها چه پیوندی با ایزد داور در شاهنامه دارند. در این پژوهش گذشته از ابیاتی که آشکارا بر داوری مهر و خورشید گواهی می دهند، مواردی را نیز که بر اساس محور همنشینی کلام با واژه «داور» ارتباط دارند، و نشانه حضور ایزدان داوری ایران باستان به شمار می روند، بررسی کرده ایم.
    کلیدواژگان: داوری، مهر، خورشید، شاهنامه، اوستا
  • محمد صافحیان، زکیه رشیدآبادی صفحات 225-250
    آتش از دیرباز به سبب نقشی که در زندگی انسان داشته است، مورد توجه بوده است. یکی از خویشکاری های نمادین آتش، تطهیر است. آتش با وجود این که سوزاننده است، پاکی و طهارت را نیز به ارمغان می آورد. بنا به باور اساطیری، آتش آوردگاه پاکی و پلیدی است. در این جستار ابتدا به بررسی مفهوم نمادین آتش در اساطیر مختلف پرداخته ایم که گذر از آن (آزمون آتش) عروج به مرحله ای بالاتر را در خود نمادینه کرده است. پس از آن با خوانش اسطوره «گذشتن سیاوش از آتش» در شاهنامه، و ناظر به داستان حضرت ابراهیم (ع) در فرهنگ سامی، با رویکردی تطبیقی آن را با داستان «در آتش افکندن کودک» در مثنوی و نیز حکایت «جواب دهری که عالم را قدیم گوید» مقایسه کرده ایم و رویکرد مولانا را به خوانش آثار پیشین خود بررسی کرده ایم. این نوشتار در پی آن است که نشان دهد، مولانا از مفاهیم اسطوره ای و نمادین قبل از خود آگاهی داشته و با تخیل شاعرانه خود به بازآفرینی این مضامین در زمان خود پرداخته است.
    کلیدواژگان: آتش، آزمون آتش، سیاوش، ابراهیم، داستان های مثنوی
  • سکینه غلامپور دهکی، علی محمد پشت دار صفحات 251-281
    یافتن وجوه مشترک میان آثار مکتوب اقوام هم ریشه، امری بدیهی است. در زمینه پیشگویی نیز شباهت ها و تفاوتهایی میان اعتقادات و باورهای مردم کشورهای مختلف وجود دارد و همچنین از مشترکات حماسه های بزرگ جهان، می توان به پیشگویی یا پیش دانی اشاره کرد؛ این امر در شاهنامه، و ایلیاد و ادیسه نیز به کرات دیده می شود. هدف از این پژوهش که با روش تحقیق نظری، مطالعه و تحلیل تطبیقی صورت گرفته است، نیم نگاهی است از دریچه ادبیات تطبیقی به مقوله کارکرد پیشگویی در سه اثر حماسی شاهنامه، ایلیاد و ادیسه. نتایج بررسی این امر، خویشاوندی و تجربه های مشترک اقوام هم خانواده هند و اروپایی، و باور های آنان را که در حماسه های آنها تجلی یافته است، نشان می دهد. و همچنین، نتیجه می گیریم که هر چه انسان انجام می دهد، نتیجه تدبیر و عملکرد خود او است.
    کلیدواژگان: ادبیات تطبیقی، پیشگویی، شاهنامه، ایلیاد، ادیسه
  • محمدرضا موحدی، بهاءالدین اسکندری، سلمان رحیمی صفحات 283-317
    این پژوهش، ناظر بر این نکته تاریخی که عارفان صاحب قلم به اقتضای زمانه خود و در برابر رقیبان متشرع، درصدد اثبات این مدعا برآمده اند که معارف صوفیه با مفاد کتاب و سنت، پیوندی راستین داشته است، با بررسی بیش از بیست اثر عرفانی نشان می دهد که در بسیاری موارد، ترکیبی از دو نوع انگیزه فردی (از قبیل گونه ای الهام، ذکر یار، اجابت حضرت رسول، نذر و الزام خویش، حفظ نام و یادگاری، جلب شفاعت نیکان و...) و اجتماعی (از قبیل هدایت ورزی، نگرانی از زوال این معرفت، اتمام حجت بر بطالان، تقویت دل نوسالکان، مقابله با مدعیان عرفان، اصرار مریدان، عدم فهم کتب تازی و...)، مولفان عارف را به نگارش واداشته است. سنت رایج در میان عارفان، این بوده است که اصرار مریدان زمینه های لازم را برای قرار گرفتن در موقعیت الهام و دریافت اشارات ربانی، فراهم می آورده است.
    کلیدواژگان: عرفان، ادبیات تعلیمی، کتب صوفیه، انگیزه، الهام
|
  • Majid Bahrevar, Mohammad Nikdar Asl, Farzane Mohamadi Pages 11-44
    Attār of Nishapur, as a physician, mystic and poet it is not improbable for him to present an eastern view about character growth and mental health of men stemming from his outer experiences and mystic journeys. The aim of present research is to expound the literal and mystical comments of Attār concerning extrovert and introvert personality types based on the ideas of Jung and his followers. Attār uses mystical experience to cure the mental abnormalities of people in his confused society based on capacity of individuals and social groups, and in this way, he explains the perfectibility of men and the personal obstacles and attributes of them. Attār exposes the archetype of perfection and mental health by putting away shadow and anima, and puts the spiritual individualization aside from common masks. Finally, extrovert and introvert characters of individuals are dissolved in mythic-archetypical plots and epistemic experiences.
    Keywords: Literal Psychology, Character, Attār of Nishapur, Mantiq, ut, Tayr, Birds
  • Javad Torab Por, Mir Jalaledin Kazazi Pages 45-75
    According to mythology of resurrection, cosmos loses his perfection and gradually becomes weak. As the world was created by a couple in the beginning, also in the end of the world a couple will disperse their seeds in the new world. Based on the mythological view, the reality is composed of imitating an eternal and cosmological example, so the female and male pair repeats the process of creation. The creation of man and cosmos happens in the center which is an indication of the source of any reality and force of life. The event of Var of Jam in Iranian mythology and the event of flood of Noah in Torah and Old Testament belong to myths of resurrection. The ship of Noah and Var of Jam are symbols of the center and the holy space; entering into them means death of old man and birth of new man. Returning to the beginning activates the holy forces that have previously appeared in the center. It ushers and returns the human society to its first situation; that is the position of purity and refinement. In the present article, the myth of Var of Jam in Iranian mythology and the event of flood of Noah as narrated in Torah compare from symbological point of view.
    Keywords: Symbology of the Myths, holy space, Var of Jam, Flood of Noah, Torah
  • Mehdi Jabri, Farhad Tahmasebi Pages 77-104
    The rites of Sufism, comprising the thoughts and ideas of Muslim mystics, are rooted in Islamic doctrines. But, on the course of evolution, they have undergone some transformations. Muslim mystics have a different view regarding zakāt (religious tax in Islam) as a religious duty, and soual (asking for alms) as a social phenomenon. Islamic mystics believe that zakāt isn’t a necessary religious duty for them; therefore, they recommend soual and begging, preferring it to zakāt. In the present article, after reviewing the views of ahle shariyat (the jurisprudents) and ahle tariqat (the Sufis), we try to analyze the factors that have contributed to the formation of different views of Islamic mystics about zakāt and soual.
    Keywords: Islamic Mysticism, Rites, Zakāt, Soual
  • Parisa Habibi Pages 105-140
    In the present article, attempts are made to trace the changed manifestations of archetype of motherland in the poems of Hāfez. After disintegration of personality of this powerful female archetype, in the beginning it continues to live as goddess, then it is transferred to unconscious, and finally it appears in the mind and language of man through art. The present article tries to answer these questions: may it be said that Hāfez belongs to that group of genius poets the historical and geographical gaps could not prevent from appearing archetypes in his poems? Furthermore, regarding to the mythical backgrounds of matriarchy in Iran, how does the archetype of motherland has continued to live in the collective unconscious of Iranians? We believe that the poems of Hāfez are the context in which the concept of motherland manifests and finds expression.
    Keywords: Hāfez, Woman, Archetype, Goddess, Motherland
  • Seyed Mohsen Hoseini Moakher, Hojat Godarzi, Korosh Godarzi Pages 141-165
    Myths, after the age of mythology, have been present and have influenced various aspects the human life. In the present article, after a brief introduction of Iranian mythical and mystical rites, we try to show the marked and unmarked manifestation of clothes in the mythical and mystical texts till 7th A.H. century. It is shown that clothes have a ritualistic function in the myths and Islamic mysticism.
    Keywords: Mythical Rites, Mystical Rites, Mythical Clothes, Mystical Clothes
  • Ghodraoi Alah Khyyatyan, Fateme Soleimani Koshali Pages 167-194
    From the second A.H. century, the subject of love was proposed by mystics like Rābia al-Adawiyya, and in the next centuries, despite opposing some of Islamic jurists and people of Hadith, continued to develop and reached to its peak in the thoughts of mystics like Ruzbihan Baqli (1128-1209). Ruzbihan founded his school of thought based on the concept of love; the approach which is prominent and impressive in all of his works, especially Arāis al-bayān (Brides of Elucidation). This mystical commentary tries to discover the mystical ideas of Quran. It reveals the deep contemplations of Ruzbihan about the divine revelation, and reflects his pure thoughts about love to God and the ways of reaching it. In the present article, we try to show the place of love in Arāis al-bayān.
    Keywords: Ruzbihan Baqli, Arāis al bayān, Mystical Commentaries, Love
  • Gheddise Razvaniyan, Mohammad Zareei Pages 195-223
    In Iranian mythology, Mitra as deity of covenant and judging, has a stable connection with Sun and receives its help to perform its functions. Two deities, Souroush and Rashan accompany him in judging. All of these deities, in addition to judging, have another functions like giving blessing, accompanying the soul of the dead, supporting honesty and fighting with demons. In the present article, we try to show the features of deities of judging by using content analysis method. Then we consider the connection of these features with the deity of judging in Shānāmeh. In addition to studying the poems which refer to the judging of Mitra and the sun, furthermore, instances that the term of judging indicate the presence of deities of judging are considered.
    Keywords: Mitra, Judging, Sun, Avestā Shānāmeh
  • Mohammad Safehiyan, Zakiye Rashid Abadi Pages 225-250
    From way back, man has paid attention to fire and its place in the man’s life. One of the functions of fire is purification. In spite of burning, fire brings purity and cleanliness. According to mythological beliefs, the flaming fire is a battlefield between cleanliness and wickedness. In the present article, at first, we consider the symbolic concept of fire in various myths that indicates to passing from fire (the exam of fire) and ascend to a higher stage. Then, after considering the myth of ‘passing of Siyāvash through the fire’ and the story of ‘Abraham in fire’, we compare them with another two stories of Masnavi Manavi of Jalāl al-Din Rūmi. They are the story of ‘casting the child into the fire’ and the fable of ‘reply to the materialist who says that the world is eternal’. We try to show that Jalāl al-Din Rūmi has been aware of the ancient symbolic and mythical concepts and has recreated them.
    Keywords: Fire, the Exam of Fire, Siyāvash, Abraham, Masnavi Manavi
  • Sekine Gholam Por Dehaki, Ali Mohammad Posht Dar Pages 251-281
    Common aspects in texts belonging to the cognate tribes may be realized. We can find some similarities and differences about prophecy between the nations, especially among the great epics of Greece and Iran namely in Iliad, Odyssey and Shānāmeh. Based on comparative analysis and with regard to the subjects of comparative literature, the aim of present article is to study the function of prophecy in these three books. The findings of the research show that there is a close relationship among Indo-European tribes manifested in their epics.
    Keywords: Comparative Literature, Prophecy, Iliad, Odyssey, Shānāmeh
  • Mohammadreza Movahedi, Bahaedin Eskandari, Salman Rahimi Pages 283-317
    The present article presupposes that the writer-mystics have tried to prove the close relationship between mystical knowledge and Quran and the Tradition, facing the Muslim jurisprudents. After considering twenty mystical texts, the results shows that both of inner and personal motives (including divine inspiration, invocation of God, vowing, intercession and the like) and outer motives (such as guiding, giving an ultimatum to wicked, supporting the new mystic traveler, confronting the pretenders, insistence of followers, inability to understand Arabic books and so forth) have led the mystics to write the instructive books. The common tradition among mystics, as well as the insistence of followers provided situation necessary for mystics for receiving divine inspiration.
    Keywords: Mysticism, Instructive Literature, Books of the Mystics, Motive, Inspiration