فهرست مطالب

پژوهش های ادبی - قرآنی - سال سوم شماره 3 (پیاپی 11، پاییز 1394)
  • سال سوم شماره 3 (پیاپی 11، پاییز 1394)
  • تاریخ انتشار: 1394/12/15
  • تعداد عناوین: 8
|
  • محبوبه همتیان صفحات 7-27
    سوره کوثر، موجزترین و در عین حال، یکی از تاثیرگذارترین سوره های قرآن است که در عین ایجاز، می توان همه جنبه های کامل بلاغی یک کلام را در آن یافت؛ به طوری که پیام رسانی که وظیفه اصلی کلام است، در آن به حد نهایت رعایت شده است. این سوره که در شرایط خاص و متناسب با موقعیت ویژه ای نازل شده است، مضمون و محتوایی واحد دارد که وحدت و یکپارچگی خاصی بین آیات سه گانه آن برقرار کرده است.
    به طورکلی برای اثبات اعجاز لفظی قرآن، بررسی و تحلیل زبان قرآن و تحلیل ویژگی های ساختاری گفتارهای آن، نیز تبیین ویژگی ها و وجوه بلاغی این کلام ضروری است. در این راستا، همواره یکی از مهمترین دغدغه های دانشمندان، زبان شناسان و نحویون اسلامی، کوشش برای اثبات اعجاز لفظی قرآن بوده است. یکی از روش هادر این زمینه، بررسی وجوه بلاغی این کلام، تبیین بلیغ بودن متکلم و کلام آن و انطباق و تناسبش با ویژگی های مخاطبان و سیاق حالیه است. در کتاب های بلاغی، معیار سنجش ویژگی بلاغت در کلام و متکلم، مطابقت آنها با اقتضای حال تعریف شده است. با بررسی این معیار مشخص می شود که احوال گوناگونی شرایط شکل گیری یک کلام را متاثر می کند. عوامل چهارگانه متکلم، مخاطب، کلام و بافت موقعیتی در سطوح مختلف ساختار ظاهری و مفاهیم و معانی کلام را متاثر می کند. در این پژوهش با تمرکز بر موجزترین واحد کلام در قرآن، یعنی سوره کوثر و با بررسی احوال گوناگون این عوامل چهارگانه و مقتضیات متنوع آنها انطباق این کلام با اقسام احوال و مقتضیات، تبیین و تحلیل شده است.
    کلیدواژگان: اعجاز بلاغی قرآن، سوره کوثر، اقتضای حال، متکلم، مخاطب، کلام، بافت موقعیتی
  • زینب ترابی، ابراهیم ابراهیمی صفحات 23-47
    قرآن کریم، به عنوان والاترین جلوه گاه فرهنگ اسلامی، حیات طیبه را ثمره ی قناعت معرفی می کند و حرکت در مسیر قناعت پیشگی را راه رسیدن به عزت نفس می داند. اشتمال حجم عمده ای از احادیث دینی بر موضوع قناعت و درک عمیق سعدی به عنوان شاعر اخلاق گرای ادب فارسی از این مهم، موجب شده که وی یک فصل از بوستان و یک باب از گلستان خود را به این موضوع اختصاص دهد. تحلیل کارکرد قناعت در این دو شاهکار سعدی، که به شدت متاثر از قرآن کریم و سیره ی عملی بزرگان دین است، نشان می دهد که دامنه ی فراگیری تبعات ارزشمند قناعت، به طور مستقیم بر سلامت نفس و سعادت انسان اثرگذار است. پژوهش حاضر اهمیت قناعت در قرآن کریم و بوستان و گلستان سعدی را در قالب مطالعات میان رشته ای مورد بحث قرار داده است. روش تحقیق، بنیادی- استنادی و مبتنی بر داده های دینی و تربیتی بوده و هدف نوشتار حاضر آن است که ضمن الهام گرفتن از کتاب وحی الهی در زمینه ی گسترش فرهنگ اسلامی، با تبیین برخی حکایت های عبرت آموز بوستان و گلستان، و تاکید بر ارزش های اخلاقی قناعت ورزی، تاثیر فرهنگ دینی بر دیدگاه سعدی را در زمینه ی اهمیت قناعت پیشگی مورد بحث قرار دهد. یافته های پژوهش نشان می دهد که سعدی در خلق این دو شاهکار به شدت متاثر از فرهنگ اسلامی بوده و با اثرپذیری مستقیم از آیات و روایات، به بزرگ داشت فضیلت قناعت در آثار خود پرداخته است.
    کلیدواژگان: قرآن کریم، قناعت، بوستان، گلستان، سعدی
  • علی صباغی صفحات 48-62
    این گفتار به بررسی و تحلیل اقتباس های قرآنی از دیدگاه بلاغت سنتی و نظریه های ادبی جدید می پردازد. در این پژوهش این پرسش ها مطرح خواهد شد: 1 اقتباس در بلاغت سنتی چه جایگاهی دارد؟ 2 اقتباس به عنوان یک آرایه ادبی و یکی از جلوه های تاثیرپذیری از قرآن چگونه سرقت قلمداد شده است؟ 3 چگونه می توان آرایه اقتباس در بلاغت سنتی را در پیوند با برخی مباحث نظریه های ادبی معاصر مطرح و به روز نمود؟ 4 نقش زیباشناختی اقتباس در بافت متن جدید چگونه بروز و ظهور پیدا می کند. برای پاسخ به این پرسش ها ابتدا به تعریف و تحدید حوزه معنایی اصطلاح اقتباس، گونه های آن و جایگاه اقتباس در منابع بلاغت فارسی پرداخته شده، سپس به پیوند اقتباس با مباحث بینامتنی و بدخوانی خلاق در حوزه نظریه های ادبی جدید اشاره شده است و در نهایت برای نمایش نقش زیبایی شناختی اقتباس، نحوه پیوند بخش اقتباس شده با بافت زبانی متن حاضر و نحوه خوانش خلاقانه و متناسب با بافت متن جدید نشان داده شده است. نتیجه این جستار بیانگر آن است که اقتباس بر اساس بلاغت سنتی، گاهی نوعی آرایه و جلوه تاثیرپذیری از قرآن و حدیث و گاه نوعی سرقت ادبی قلمداد شده است و بحث و بررسی پیرامون آن به فراموشی سپرده شده است، اما بر اساس نظریه بینامتنی و بدخوانی خلاق اقتباس نوعی تکنیک و هنرسازه است که اگر با خوانش خلاقانه سخنوران توام شود و بخش مقتبس در بافت جدید به جا و خوش بنشیند، جلوه ای از توانایی هنرمند در احضار متن پیشین است و نه تنها از مقوله سرقات ادبی نیست، بلکه یکی از نمودهای برجسته توانایی هنرمند در بافت گردانی است.
    کلیدواژگان: قرآن، بلاغت، اقتباس، بینامتنی، اضطراب تاثیر، بدخوانی خلاق، هم بافت
  • سید محمد آرتا، وحید سبزیانپور صفحات 63-92
    کنایه ها، به سبب کوتاه بودن، در میان عامه مردم کاربرد بسیار دارند و از آنجا که دارای معنای مجازی هستند، اغلب شعرا و نویسندگان برای جلوگیری از بیان صریح و مستقیم از کنایه استفاده می کنند. کنایه، چون تصویر ساز است و ذهن شنونده را در تعلیق می گذارد، زیبایی هنری می آفریند؛ به همین دلیل کنایه در ادبیات، جایگاه خاصی را به خود اختصاص داده است و شاعران از آن بهره های فراوانی برده اند. عبدالرحمان جامی نیز از جمله سخنوران و نویسندگانی است که در آثار خویش با رویکردی ویژه، بدین مهم پرداخته است و کنایه به عنوان ابزاری کارآمد در علم بیان، مورد توجه او قرار گرفته تا آنجا که بسیاری از سخنان خود را در قالب این شیوه بیانی مطرح ساخته است. در این پژوهش، کارکردهای کنایات قرآنی در دیوان اشعار جامی، بررسی شده و نگارنده در صدد است تا رابطه کنایات به کار رفته در دیوان جامی و کنایات و تعابیر کنایی موجود در قرآن کریم را مشخص کند و میزان شباهت و اشتراک این مقوله ادبی را در قرآن کریم و دیوان جامی بازنماید.
    برآیند این تحقیق نشان می دهد که جامی در به کارگیری کنایه در اشعارش، به سه شیوه از قرآن اثرپذیرفته است: الف) همان تعبیر کنایی قرآن را عینا در شعرش بکار گرفته است؛ ب) به تعبیر یا لفظ قرآنی، که در قرآن معنای کنایی نداشته، معنایی کنایی داده و از لفظ قرآنی کنایه جدیدی خلق کرده است؛ ج) همان کنایه قرآنی را با بار معنایی جدیدی به کار برده و معنی کنایی جدیدی برآن افزوده است.
    کلیدواژگان: کنایه، قرآن کریم، دیوان جامی، تاثیرپذیری
  • علی طاهری صفحات 93-114
    کاربرد کنایه به عنوان یک محور بیانی سابقه ای طولانی در تاریخ زبان شناسی اقوام وملل مختلف دارد. کنایه یکی از برجسته ترین ترفند های هنری در زبان و نشانگر قدرت تعبیر و تاثیر سخن و نفوذ و اثر بخشی کلام است. قرآن کریم نیز به دلایل بلاغی و رعایت عرف رایج گفتمانی مخاطبان خویش، مشحون از تعابیر کنایی است و درک معانی گسترده آن که فراتر از محدوده ظاهری الفاظ است، جز با دریافت ظرائف و نکات ادبی و بلاغی آن، به ویژه کنایه، امکان پذیر نمی باشد، لذا مقاله ی حاضر ضمن بررسی اجمالی مفهوم کنایه نزد علمای بزرگ بلاغت و ارائه آماری تقریبی از کنایات قرآنی و انواع مختلف آن بر مبنای متون بلاغی و تفسیری، نمونه هایی از هرنوع ذکر نموده و با بیان دلایل بلاغی کاربرد کنایه در قرآن کریم، به این نتیجه می رسد که استعمال لفظ نیکو و اعراض از کلام ناشایست، از مهم ترین اسباب این سبک هنری در قرآن است، و در نهایت نوع یا عنوان جدیدی از کنایه را در زبان عربی برای بررسی و تعیین دقیق کنایات قرآنی پیشنهاد می نماید.
    کلیدواژگان: قرآن، بلاغت، کنایه، تفسیر، زبان
  • محمدحسین خان محمدی صفحات 115-139
    کتاب گلشن راز شبستری، بی تردید یکی از آثار ارزشمند زبان فارسی است که ادب و معارف والای آن برگرفته از مضامین ارزشمند قرآن کریم است و به سبب همین اهمیتی که دارد، شرح وتوضیح زیادی برآن نوشته شده است و مسائل این کتاب کم حجم اما پرمحتوی از جنبه های مختلف مورد بررسی قرار گرفته است. در این گفتار، سعی شده است که سوال های ادبی گلشن راز با پاسخ های دقیق و مسائل ظریف معرفتی وشناختی تا وصول به حق و بقاء بالله، از گلزار سر سبز و پر از گلهای دانش حقیقت قرآن مجید استخراج شود. این پاسخها در عین روشنی و قاطعیت از جنبه های ادبی و بلاغی بالایی برخوردارند. در پاسخ به هر پرسشی، چندین آیه ی شریفه که مناسبت با موضوع مورد پرسش دارد، ذکرشده که در اصل، آن آیات، جواب نکات و دقائق و مشکلات پرسیده شده، محسوب می شوند. بر این اساس می توان گفت که قرآن کریم، با دلایل متقن و عقل پسند، جوابگوی تمام نیازهای مادی ومعنوی در ابعاد مختلف زندگی انسان است.
    کلیدواژگان: قرآن وادبیات، قرآن مجید، گلشن راز، شناخت حقیقت
  • صدیقه زودرنج، الهام رحمتی صفحات 140-159
    بررسی درونمایه که همان فکر مسلط بر هر عمل ادبی است، در داستان های قرآن از اهمیت خاصی برخوردار می باشد؛ چرا که کشف درونمایه یا مضمون داستان، باعث شناخت بهتر عمل داستانی و شخصیت های آن می شود و درنهایت فهم عمیق تر کلام خداوند را در پی دارد. داستان یوسف(ع) در قرآن کریم، درونمایه های فراوانی دارد تا جایی که به داستان درونمایه معروف شده است. در این میان، درونمایه ی اصلی داستان، دارای نقش محوری می باشد و سایر عناصر داستان بر گرد آن می چرخند و با شیوه های مختلف در جای جای داستان، آن را نمایان می سازند. در این پژوهش با استفاده از روش توصیفی-تحلیلی، چگونگی ارائه ی درونمایه ی اصلی داستان و نیز شیوه های کشف آن تبیین شده است.یافته های پژوهش نشان می دهد: درونمایه ی اصلی در این داستان با یافتن سرنخ هایی به دست می آید که مهم ترین آن ها عبارتند از: شخصیت یوسف(ع)، حوادث داستان،گفتار شخصیت ها، سخنان راوی،صحنه های داستان و انگاره های تکرار.
    کلیدواژگان: قرآن کریم، داستان یوسف(ع)، درونمایه ی اصلی
  • سیده زهرا موسوی، فاطمه سلطانی صفحات 160-183
    این جستاربه بررسی و تحلیل عبارات قرآنی در اشعار طاهره صفارزاده می پردازد. ابتدا انواع سطوح مختلف تاثیر پذیری شاعر از آیات قرآنی واکاوی شده و منظور شاعر از بهره گیری از این عناصر قرآنی بیان شده است. در ادامه کارکرد های عناصر قرآنی در اشعار او که شامل کارکرد محتوایی، ادبی و دلالت های اسطوره ای است، مورد نقد و بررسی قرار گرفته است.تحقیق درپی پاسخ دادن به این پرسش است که سبک تاثیرپذیری شاعر از قرآن چگونه و در چه سطحی است. با توجه به بررسی های به عمل آمده محرز شد که تاثیرپذیری واژگانی بیشترین بسامد را در اشعار صفارزاده دارد که نشان دهنده اصالت سبک شاعر در امر تاثیرپذیری از قرآن در این حیطه است.این تحقیق به شیوه استقرایی و از نظر ابزار و میدان تحقیق به صورت کتابخانه ای است.
    کلیدواژگان: واژه های قرآنی، طاهره صفارزاده، تاثیر پذیری، کارکردها
|
  • Mahboubeh Hemmatian Pages 7-27
    Surah Al-Kawthar is the most succinct yet one of the most influential surahs of the Quran in which despite brevity all rhetorical aspects can be found, so that delivering intended messages which is the main function of discourse is perfectly fulfilled. This surah, revealed in certain circumstances and in accordance with a special situation, has a unified theme and content that has established unity among its three verses. In general, to prove the verbal miracle of the Quran, in addition to studying and analyzing its language and structural features, it is also vital to explain rhetorical features and aspects. In this regard, one of the main concerns of Islamic scholars, linguists and grammarians has always been to prove the verbal miracle of the Quran. One way to do so is to analyze the rhetorical aspects of this speech, explicating the eloquence of the speaker and their speech as well as their compliance with the audience specifications, situational context and its features. In rhetorical books, the criterion to measure eloquence in speech and the speakers is defined as their compliance with existing requirements. Examining this criterion shows that various conditions influence the formation of speech. The four factors of speaker (addresser), addressee, speech and situational context affect the formal structure, as well as the concepts and meanings of speech at different levels. This study focused on the most succinct unit of speech in the Quranic surah Al-Kawthar, and by examining different conditions and circumstances relating to these four factors, the compliance of this speech with a variety of conditions and requirements was explained and analyzed.
    Keywords: Quranic rhetorical miracle, surah Al Kawthar, existing requirements, speaker, addressee, speech, situational context
  • Zeinab Torabi, Ebrahim Ebrahimi Pages 23-47
    The Holy Quran, as the most supreme manifestation of Islamic culture, introduces the pure and immaculate life as the fruit of contentment and regards the movement towards the contentment as the path to self-esteem. Comprising a large number of religious hadiths on contentment and the deep appreciation of Saadi, as a moralist poet of Persian literature of this matter, made him to dedicate one chapter of Bustan and one chapter of Gulistan to this topic. Analyzing the contentment function in these two masterpieces of Saadi indicate that the pervasiveness of the valuable results of contentment directly influences soul health and human salvation. The present study interdisciplinarily discussed the importance of contentment in the Holy Quran and in Saadi's Bustan and Gulistan and being inspired by the book of Divine Revelation in expanding Islamic culture, it aims at examining the effect of Islamic culture on Saadi, explicating some instructive tales from Bustan and Gulistan and highlighting the moral values of contentment. The methodology of this research is fundamental-citation and it is based on religious and educational data. The findings show that Saadi, in creating his two masterpieces, was strongly influenced by Islamic culture and through direct influence form Quranic ayas and narrations, has extolled contentment as a virtue.
    Keywords: the Holy Quran, contentment, Bustan, Gulistan, Saadi
  • Ali Sabbaghi Pages 48-62
    This article analyzed Quranic quotations from the perspective of traditional rhetoric and new literary theories. These questions were raised herein: 1. What position does quotation have in traditional rhetoric? 2. How quotation has been considered plagiarism while it is a literary device and a manifestation of Quranic influence? 3. How can one put forward and update the quotation device in relation to some debates on modern literary theories? 4. How does the aesthetic role of quotation emerge in the new text's context? To answer these questions, first the semantic filed of the term quotation was demarcated, then the relationship between quotation and intertextuality and creative misreading in new literary theories was explored and finally to depict the aesthetic function of quotation, the way the adapted part has been linked to the linguistic context of the current text and the method of creative reading appropriate to the context of the new text were portrayed. The results of this research suggest that quotation, within traditional rhetoric, has sometimes been regarded as a kind of literary device and a manifestation of Quranic influence yet sometimes as plagiarism and studying it has been overlooked. However, based on the theory of intertextuality and creative misreading, quotation is a kind of artistic technique that when combined with writer's creative reading, and the well-sitting of the quoted part in the new context, is a display of the artist's ability to summon the previous text and not only is not plagiarism but also shows the artist's skill in recontextualization.
    Keywords: the Quran, rhetoric, quotation, intertextual, the anxiety of influence, creative misreading, context
  • Mohammad Arta, Vahid Sabziyanpour Pages 63-92
    Being brief, allusions are used by the general public and enjoying figurative meaning, poets and writers often use them to avoid explicit and direct expressions. Because allusions are image-making and create suspension in the receiver's minds, they possess a privileged status in literature and poets have utilized them greatly. Abd ar-Rahmān Jami is one of the orators and writers who took a particular approach to allusions as important and useful tools of expression, so that he articulated most of his speech using allusion. In this study, we investigated the functions of the Quranic allusions in Divan of Jami, trying to specify the relationships between allusions used in this Divan and allusions and allusive expressions in the Holy Quran and thus to shed light on the similarities of this figure of speech in the Holy Quran and in Divan of Jami. The findings of this research indicate that in his employing allusion, Jami was influenced by the Quran in three ways: A) using Quranic allusions exactly as they are; B) giving an allusive meaning to the Quranic word or expression, hence creating a new allusion; C) using the same Quranic allusion in a new allusive sense.
    Keywords: allusion, the Holy Quran, Divan of Jami, Influence
  • Ali Taheri Pages 93-114
    The application of allusions as an expressive means has a long past in the history of peoples and nation's linguistics. Metonym is considered to be one of the most outstanding artistic techniques in language, showing the power of interpretation and the effect of speech. Due to rhetorical reasons and observing the discoursal norms for its audience, the Holy Quran is teemed with allusive expressions, the understanding of whose extensive meanings, which is beyond the apparent wording, is possible only through perceiving intricacies and literary and rhetorical points, particularly allusions. Thus, while briefly reviewing the concept of allusion among great rhetoricians and providing an approximate number of Quranic allusions and their different types based on rhetorical and exegetic texts, the present paper gives examples of each. In addition, stating the rhetorical reasons of applying allusions in the Holy Quran, this study concludes that using euphemism and avoiding dysphemism is one of the most important devices of this artistic style in the Quran. Finally, it proposes a new type/title of Arabic allusion for the meticulous analysis and determination of Quranic allusions.
    Keywords: the Quran, rhetoric, allusion, exegesis, language
  • Mohammad Hossein Khanmohammadi Pages 115-139
    "Golshan-e Raz" by Mahmoud Shabestari, is undoubtedly one of the great works of Persian language whose literature as well as precious teachings have been derived from the Holy Quran and due to its great value, myriad of expatiations have been written about it and the subjects in this short yet contentful book have been analyzed from different aspects. In the present article, attempts were made to extract the literary questions of" Golshan-e Raz" together with meticulous replies and delicate epistemic and cognitive problems till reaching Allah and permanence in Him through the all-green flower garden and full of knowledge flowers of the Holy Quran. These replies are not only clear and firm, but enjoy rich literary and rhetorical features as well. As regards each question, a few pertinent noble ayas were quoted. They are in fact considered as answers to those points and problems. Accordingly, it can be claimed that the Holy Quran is able to provide firm and reasonable answers to all the material and spiritual needs of human life in its various dimensions.
    Keywords: the Quran, literature, the Holy Quran, Golshan, e Raz, knowing the truth
  • Sedigheh Zoodranj, Elham Rahmati Pages 140-159
    Theme, which is the dominant idea of every literary action, is of particular importance in Quranic stories since discovering the theme or the content of the story leads to a better understanding of the fictional action and its characters and ultimately to a deeper understanding of the word of Allah. There are so many themes in the Quranic story of Yusuf that it has become known as the story of themes. The main theme has a pivotal role and other elements of the story revolve around and manifest it in different ways throughout the story. In this study, taking a descriptive-analytical approach, the manner of presentation of the main theme and the modes of discovering it was explicated. The findings show the main theme of the story is obtained with some clues, the most important of which are: the character of Yusuf (UHBP), events, characters’ speech, narrator's remarks, scenes and repetition patterns.
    Keywords: the Holy Quran, the story of Yusuf (UHBP), main theme
  • Zahra Mosavi, Fatemeh Soltani Pages 160-183
    This study aims at investigating Quranic expressions in Saffarzadeh’s poetry. First, various levels of the Poet’s impressions from the Quran were investigated and her intention in using Quranic expressions was clearly stated. Then the implications of these expressions including content and literary implications and mythical significations in her poetry were investigated. The study is inductive and library-based regarding the field of study and research tools. The study seeks to find out as to what extent and how the poet was influenced by the Quran. Based on earlier research on saffarzadeh’s poetry, it was found out that lexical influence and translation from the Quran were mostly evident in her poetry which is highly indicative of the poet’s originality and novelty in style regarding the Quranic impressions in this area.
    Keywords: Quranic terms, expressions, Tahereh Saffarzadeh, Implications, Impression