فهرست مطالب

تاریخ علم - سال یازدهم شماره 2 (پیاپی 15، پاییز و زمستان 1392)
  • سال یازدهم شماره 2 (پیاپی 15، پاییز و زمستان 1392)
  • تاریخ انتشار: 1392/10/15
  • تعداد عناوین: 6
|
  • محمد مهدی عبدالجواد صفحات 1-19
    این مقاله به بررسی یکی از آثار ناشناخته کمال الدین فارسی (درگذشته در 718ق) و افزوده های او به برخی از مطالب مقاله سیزدهم از تحریر اصول و به طور ویژه به مساله رسم یک چندضلعی نیمه منتظم محاط در کره با استفاده از هندسه متحرک می پردازد. این رساله یکی از ده رساله ای است که در مجموعه ای در کتابخانه ملی تونس فهرست شده اند.
    کلیدواژگان: چندضلعی، خواجه نصیرالدین طوسی، کمال الدین فارسی، کره، هندسه
  • سهیلا پازری صفحات 159-190
    ابن هیثم در کتاب المناظر ضمن بیان علت بازتاب نور از سطح اجسام صیقلی، این نکته را ذکر می کند که دفع یا رانده شدن نور از سطوح تنها به دلیل صیقلی بودن آنهاست و ربطی به سختی اجسام ندارد، به این دلیل که بازتاب نور از سطح اجسام صیقلی نرم از قبیل آب نیز امکان پذیر است. کمال الدین فارسی در تنقیح المناظر ایرادی بر این نظر دارد و توجیه ابن هیثم از بازتاب و شکست هم زمان نور از سطح اجسام صیقلی نرم را نادرست دانسته و یا به عبارت دیگر توجیه او در بازتاب از سطوح صیقلی سخت را قابل اطلاق بر بازتاب از سطوح صیقلی نرم نمی داند. در واقع او در دیدگاهی کلی تر تشبیه حرکت نور به حرکت اجسام را اشتباه می داند و معتقد است حرکت نور مانند حرکت صوت است. مشابه چنین برخورد نظری، در قرون شانزده و هفده میلادی، در اروپا بین طرفداران نظریه ذره ای و موجی نور وجود داشته است. این نوشتار سعی دارد که این چالش نظری را بررسی کند.
    کلیدواژگان: ابن هیثم، بازتاب، حرکت اجسام، حرکت اصوات، شکست نور، کمال الدین فارسی، نور
  • نرگس ذاکر جعفری صفحات 191-206
    یکی از مباحث تاریخ موسیقی ایران در دوره اسلامی، جایگاه و اهمیت ساز در دوره ساسانی شکوفا شد و پس از » بربت « عود است. این ساز با عنوان در سرزمین های مختلف اسلامی اشاعه یافت و در » عود « اسلام با عنوان موسیقی ایران نیز تا اواخر عصر صفوی دارای اعتبار بود. موسیقیدانان قدیم ایران، از نخستین متون موسیقی پس از اسلام در قرون سوم و چهارم هجری تا رسالات موسیقی دوره صفوی در قرن یازدهم هجری، به برتری ساز عود نسبت به سازهای دیگر اذعان داشتهاند. در مقاله حاضر قصد داریم به مطالعه ویژگیهای ساختمان عود و انواع آن بپردازیم. با استناد به رسالات موسیقی قدیم، عود در اندازه های مختلف و حداقل در دو اندازه کاسه بزرگ و کاسه کوچک ساخته میشد و انواع مختلف عود گاهی با اسامی دیگر نیز نامیده می شدند. اختلاف در تعداد زههای ساز از دیگر وجوه تمایز انواع عود در رسالات موسیقی قدیم است.
    کلیدواژگان: تاریخ موسیقی در ایران، رسالات موسیقی قدیم ایران، عود
  • یونس کرامتی صفحات 207-242
    دست نویس شماره 3447 کتابخانه ملی تبریز، دربردارنده اثری فارسی در حساب، هندسه، جبر و نیز مطالبی پراکنده در هیئت و ابعاد و اجرام است که نگارش آن در 670 قمری به پایان رسیده، اما نام نویسنده و عنوان کتاب معلوم نیست. این نگارنده ناشناس در نگارش دو مقاله نخست از مقاله ها چهارگانه کتاب، از کتاب التکمله فی الحساب عبدالقاهر بغدادی(د 429ق) بهره بسیار برده است و در مقاله سوم (هندسه) نیز توجهی خاص به کتاب المنازل السبع بوزجانی داشته است. مقاله چهارم اثری بسیار معمولی در جبر و مقابله است که به رغم پژوهش های انجام گرفته تا آن روزگار، از حل معادلات درجه دوم فراتر نمی رود. و «خاتمه» اثر نیز به برخی «نوادر فراخور هر مقاله» اختصاص دارد. این اثر اگرچه از لحاظ محتوا نکته تازه چندانی ندارد، اما از منظر تاریخ نگارش آثار علمی فارسی و با توجه به مفصل بودن و روزگار تالیف، اثری در خور توجه به شمار می آید.
    کلیدواژگان: ابوالوفای بوزجانی، التکمله فی الحساب، جبر، حساب، عبدالقاهر بغدادی، المنازل السبع
  • امیرمحمد گمینی صفحات 243-290
    ستاره شناسی یونانی از طریق کتاب مجسطی بطلمیوس به زبان عربی وارد شد و توانست منشا آثار گوناگون علمی در عالم اسلام شود. هیئت که نماینده وجه کیهان شناسانه نجوم در تمدن اسلامی است، آهسته آهسته از دیگر رشته های نجوم مجزا شد و تبدیل به یک رشته خاص و مستقل از دانش نجوم گردید. در این مقاله تلاش شده، بیشتر آثار شناخته شده که در زمینه علم هیئت در تمدن اسلامی نوشته شده اند معرفی گردیده و طبقه بندی شوند. ویژگی های هر کدام از این آثار با مراجعه به نسخ خطی به جا مانده از این آثار ذکر می شود و خصوصیات علمی مهم ترین آنها با یکدیگر مقایسه می شود. در انتها جامع ترین آثار هیئت را که بیشتر آنها در قرن هفتم هجری نوشته شدند، با تفصیل بیشتری بررسی خواهیم کرد.
    کلیدواژگان: افلاک مجسم، بطلمیوس، خواجه نصیرالدین طوسی، قطب الدین شیرازی، مویدالدین عرضی، هیئت
  • محمد مشایخی*، فرهاد تهرانی صفحات 291-310
    در طبقه بندی گنبدهای سنتی، گنبد به دودسته گنبدهای رک (مخروطی) و گنبدهای نار (شبه نیم کره) تقسیم می شود. گنبدهای ارچین گونه ای از گنبدهای رک هستند که در منطقه میانرودان (بین النهرین) و جنوب غربی ایران درگذشته رواج داشته اند. گنبدهای ارچین شکلی مخروطی دارند و از توالی و تکرار پلکان هایی تشکیل شده اند که در هر ردیف به صورت حلقه درآمده اند و این حلقه ها از پایین به بالا به تدریج کوچک می شوند. بنا بر این هندسه برخالی بهترین راه برای تبیین هندسه آنهاست. زیرا روابط عددی در تناسبات شکل های خودمتشابه در طبقات، و تناسبات اجزاء گنبد اعم از ارتفاع طبقات، دهانه و سایر اجزاء هر یک با رابطه ای خاص الگویی برخالی ایجاد می کند. این پژوهش با بررسی دقیق گنبدهای ارچین در این حوزه تلاش دریافتن ساختارهای مختلف هندسه گنبدهای ارچین با استفاده از دنباله های عددی و رابطه آنها با هندسه برخالی دارد.
    کلیدواژگان: تناسبات هندسی، دنباله های نامتناهی، گنبدهای ارچین، هندسه برخالی
|
  • Mohamed Mahdi Abdeljaouad Pages 1-19
    This article is devoted to Kamāl al-Dīn al-Fārsī’s (d. 1319) additions to some remarks contained in Book XIII of al-Ṭūsī’s Taḥrīr uṣūl al-handasa, concerning the construction of a semi-regular polyhedron inscribed into a sphere using the movement as a way for the construction. This treatise is one treatise among ten found in a codex preserved at the Bibliothèque nationale de Tunis.
    Keywords: Fārsī Ṭūsī polyhedron, sphere, geometry
  • Soheyla Pazari Pages 159-190
    Apart expressing the cause of the reflection of light from the surface of polished objects, Ibn al-Haytham in his al-Manāẓir claims that the acceptance or rejection of light by these objects is only due to their polished surfaces and have nothing to do with their solidity, because the reflection of light from the surface of soft polished objects such as water is also possible. Kamāl al-Dīn al-Fārsī in the Tanqīḥ al-Manāzir criticizes this theory. He denies Ibn al-Haytham’s idea about simultaneous reflection and refraction from soft polished objects. In other words Fārsī thinks that Ibn al-Haytham’s explanation for reflection from solid surfaces cannot be used in the case of soft surfaces. He also believes that the propagation of light is similar to the propagation of sound and not to the motion of material objects. In 16th and 17th centuries Europe there is a similar discussion between those who believes in the particle theory and those who believing in the wave theory. This article proposes to study this challenge.
    Keywords: Ibn al Haytham, Kamal al Dīn al Fārsī Light, the motion of objects, the transition of sound
  • Narges Zaker Jafari* Pages 191-206
    One of the chapters in the history of Iranian music is the place and significance of the musical instrument called Oud. This instrument, initially named “Barbat”, emerged during the Sassanid dynasty. Generally known under the name “Oud” in Islamic era, it became grepopular in Islamic countries. In Iran, this instrument enjoyed great importance until the fall of the Safavid dynasty. From the early treatises on music, dating back to the third or fourth century A.H. to the documents belonging to the Safavid era, Oud was considered the most preponderant instrument in comparison with other instruments. In this paper, we propsose to study the structural features and different types of this instrument. According to the old literature on music, Oud has had various sizes and different types of Oud used to be called by different names. Difference in the number of strings has been another distinctive feature of various types of Oud mentioned in the old literature.
    Keywords: History of Iranian music science, Persian musical treatises, Oud
  • Younes Karamati Pages 207-242
    Manuscript No. 3447 in National Library of Tabriz is a Persian treatise which covers arithmetic, geometry, algebra, hayʾa and the topic of “Masses and Distances. The redaction of the text has been finished in 670AH/1271AD but we don’t know anything about the author of the treatise. In the two first chapters of his treatise (on arithmetic) the unknown author draws upon ʿAbd al-Qāhir al-Baghdādī’s al-Takmila fī ʿ Ilm al-Ḥisāb and in the third chapter (on geometry) upon Abū al-Wafā Būzjānī’s al-Manāzil al-Sābʿ. The 4th chapter, which is on algebra, is an elementary work and despite the advanced works on algebra by the Muslim scholars at that time this work does not go beyond the quadratic equations. In the “Conclusion” of the treatise the author adds some probleems under the title “Rare problems pertaining to each chapter”. Althouth this work doesn’t contain anything knew in mathematics, it is important from a historical point of view, as far as it marks a step in redaction of scientific works in Persian language.
    Keywords: Abū al Wafā Būzjānī ʿAbd al Qāhir al Baghdādī Algebra, Arithmetic, al, Takmila fī ʿ Ilm al Ḥisāb, al, Manāzil al Sab
  • Amir Mohammad Gamini Pages 243-290
    Once the Greek astronomy's most worthy masterpiece, Ptolemy’s Almagest, was translated into Arabic, many scientific works were produced in Islamic civilization. The genre known as Hayʾa, which deals with the cosmological aspect of astronomy, gradually seperated itself from other astronomical branches. While these branches were in relation with each other, their goals were different. Computational astronomy, known as science of “Zijes”, was developed to produce arithmetical tables to forecast the position of the heavenly bodies in any given time. The science of astronomical instruments and science of timekeeping were two of the other branches of astronomy. Science of Haya uaully presents a non-technical descrpition of the large scale structure of the universe, i.e. the Earth and its position, configuration and size of the celestial spheres and the planets. In this article almost all of the Hayʾa books of Islamic civilization are listed and classified. Based on their manuscripts we mention their scientific specifications and compare them with each other. The golden age of these works in 12th century is studied in more details.
    Keywords: Almagest, Solid Orbs, Hayʾa, Ṭūsī Shīrāzī ʿUrḍī
  • Mahammad Mashayekhi*, Farhad Tehrani Pages 291-310
    In the classification of traditional domes, they are divided into two main categories: “roc” (cone-shaped) and “nār” (hemisphere-like) domes. Urchīn domes are a sub-category of cone-shaped domes which were common in the past in the region of Mesopotamia and southwest of Iran. The fractal geometry is the best way to describe the geometrical structure of these domes, because the existence of self-similar figuresm and the relations between the parts of the dome, such as the height and span, create some fractal relations. In this paper we try to make a detailed study of urchīn domes and to discover their geometric structures using some numeric sequences in relation with fractal geometry.
    Keywords: Fractal geometry, Geometric proportions, Infinite series, Urchin domes