فهرست مطالب

مطالعات تاریخی قرآن و حدیث - پیاپی 58 (پای ی ز و زمستان 1394)
  • پیاپی 58 (پای ی ز و زمستان 1394)
  • تاریخ انتشار: 1394/11/20
  • تعداد عناوین: 6
|
  • احمد پاکتچی صفحات 7-46
    در سنت تفسیری، سدره المنتهیٰ به عنوان درخت سدری باشکوه و آراسته در دورترین نقطه بهشت مطرح بوده، و در زمره باورهای آخرت شناختی مسلمانان جای گرفته است. این در حالی است که با توجه به سیاق تنها کاربرد قرآنی آن در سوره مکی نجم، سدره المنتهی باید پدیده ای شناخته برای مشرکین عرب نیز بوده باشد. مجموع کاوشهای فرهنگی گفتمانی و ریشه شناختی نشان می دهد که سدره المنتهی نه دقیقا یک درخت، بلکه یک صورت فلکی با شکلی شبیه به درخت سدر است که در دورترین بخش مرئی با چشم غیر مسلح در آسمان دیده می شده، و بر پایه شواهد مختلف قابل تطبیق با صورت فلکی آندرومدا ست. می توان با تکیه بر مجموع مستندات ادعا کرد در فضای نزول قرآن کریم، فارغ از تفاوت آشکار در باورهای دینی مومنان و مشرکان، برای هر دو طیف از مخاطبات بر اساس یک شناخت فرهنگی مربوط به پیش از اسلام، سدره المنتهی همچون یک صورت فلکی، و نیز، دورترین نقطه آسمان شناخته بوده است.
    کلیدواژگان: صور فلکی در قرآن، آندرومدا، آگاهی افزایی در تفسیر، تاریخ تفسیر، تفاسیر متقدم، نمادشناسی سدر
  • اکرم خلیلی نوش آبادی* صفحات 47-74
    یکی از اصطلاحات شناخته قرآنی «الراسخون فی العلم» است که در هفتمین آیه از سوره آل عمران یاد شده، و در تفاسیر اسلامی با بحث تاویل آیات متشابه گره خورده است. این اصطلاح در آثار ملاصدرا اعم از تفسیری و فلسفی نیز به وفور دیده می شود. وی افزون بر این که در بحثهای تفسیری خویش رسوخ در علم را ملاک جواز ورود به عرصه تاویل دانسته، کاربرد این ملاک را توسعه بخشیده، و در گستره ای از مباحث اعتقادی و فلسفی از آن همچون معیار حقانیت و بطلان آراء مفسران و فیلسوفان و متکلمان بهره جسته است. در این مطالعه بنا داریم ضمن بازخوانی ویژگی های راسخان در علم از نگاه ملاصدرا و پی جویی مصادیق آن در آرای تفسیری وی، دریابیم که این مفهوم در نظام فکری او چه جایگاهی دارد.
    کلیدواژگان: صدارالدین شیرازی، تاویل، محکم و متشابه، حکمت متعالیه، الهام، شهود، مفاتیح الغیب، تاریخ تفسیر، نمادگرایی
  • سیفعلی زاهدی فر* صفحات 75-104
    در طول تاریخ روایات فراوانی به پیامبر اکرم (ص) و ائمه (ع) منتسب گردیده که بررسی صحت انتساب آنها نیازمند کاوش و دقت نظر است. از جمله این روایات، گفتاری مشهور است که فیلسوفان و متکلمان، صوفیان، مفسران و فقی هان مسلمان بارها بدان استناد جسته اند: «اول ما خلق الله العقل...». در مطالعه پیش رو بنا داریم انتساب این روایت را به پیامبر اکرم (ص) بازکاویم؛ روایتی که در کمتر منبعی از منابع روایی متقدم شیعیان و عامه ذکر شده است، محدثان نیز هرگز انتساب آن را به پیامبر اکرم (ص) جدی نگرفته اند و آن را در زمره آن دسته از روایات جای داده اند که درباره اش گفته اند ریشه و اساسی ندارد، و بااینهمه، همواره مورد توجه متکلمان و فیلسوفان و عارفان مسلمان بوده است. می خواهیم بدانیم چه اندازه می توان انتساب آن به پیامبر اکرم (ص) یا بزرگانی همچون امام باقر و امام صادق (ع) را پذیرفت و اساسا، چنین گفته ای از چه زمان و احتمالا متاثر از چه عواملی در شمار روایات نبوی جای گرفته است. این مطالعه البته باید صرفا فتح بابی در این مسیر تلقی شود.
    کلیدواژگان: تحریف، تصحیف، تاریخ انگاره عقل، عقول عشره، افلوطین، امام صادق (ع)، داوود بن محبر، ابن حائط
  • مژگان سرشار *، سیده شیرین حجازی صفحات 105-134
    واژه ظلم یکی از پرکاربردترین واژه های قرآنی است. عالمان مسلمان در آثار تفسیری وزبان شناختی مختلف، تحلیلهای مختلف و احیانا، متناقضی درباره معنای آن بازنموده اند. بنا داریم در این مطالعه با کاربرد روش ریشه شناسی واژگان که نوعی معناشناسی تاریخی محسوب می شود معنای اصلی و ریشه ای این واژه را بازشناسیم. بدین منظور، نخست ریشه ثنایی این واژه را در زبانهای خانواده حامی سامی بازمی کاویم. در مرحله بعد، روند تحول معنایی آن را در شاخه های مختلف زبان سامی همچون زبانهای عبری، حبشی، اکدی، سریانی، آرامی و عربی پیگیری خواهیم کرد. سرآخر، کوشش خواهیم کرد بدین پرسش پاسخ دهیم که در هنگام نزول قرآن کریم، این واژه در زبان عربی چه معنایی داشته است.
    کلیدواژگان: توسعه معنایی، ترجمه قرآن، ظلمات، ظلام
  • محمدحسن شیرزاد*، محمدحسین شیرزاد صفحات 135-164
    در طول تاریخ جهان اسلام، بحثهای فراوانی پیرامون مفهوم «ربا» میان طیفهای گوناگونی از اندیشمندان از جمله مفسران، فقها، و اخیرا اقتصاددانان دنبال شده، و بااینحال، تلاش چندانی به منظور بازنمودن تصویری واضح از ربای رایج در جامعه عصر نزول با تکیه بر شواهد تاریخی صورت نگرفته است. مطالعه در این باب می تواند بستری مساعد برای فهم صحیح موضوع حکم فقهی «ربا» فراهم آورد. در مطالعه پیش رو برای نخستین بار این مفهوم با بهره گیری از دانش معناشناسی، و رویکرد معناشناسی ساخت گرا کاویده می شود. فرضیه بنیادین این مطالعه آن است که در قرآن کریم از دو گونه ربای متفاوت و نه یک گونه ربا سخن رفته است که با یکدیگر تفاوت بسیار دارند. آن گونه از ربا که بر پایه دهش از روی میل و خواست درونی شکل گرفته، تحریم نشده، و به عکس، نوع دوم که گرفتنی از روی قهر و غلبه است، افزون بر آن که تحریم گردیده، نوعی اعلان جنگ با خدا و رسول او تلقی شده است.
    کلیدواژگان: حکم فقهی ربا، تاریخ انگاره ربا، تاریخ داد و ستد، سیره نبوی، انسان شناسی اقتصادی فرهنگ عصر نزول، رسم مصحف عثمانی، قواعد ارتوگرافی عربی قرآن
  • عباسعلی صالحی *، علی فقیه حبیبی صفحات 165-177
    یکی از مسائل مهم میان علما اسلامی، موضوع حیات برزخی است که دارای نقش کلیدی در موضوعات مهم و اساسی دیگر مانند شفاعت، توسل، استغاثه و... است به طوری که اگر قائل به ثبوت حیات برزخی باشیم، این مسائل اساسی و مهم قابل اثبات است و اگر منکر این موضوع باشیم، بالطبع این مسائل هم نفی می شود. این مطلب بطور متعدد در آیات قرآن به کار رفته است. واژه برزخ در سوره آل عمران، غافر و مومنون آمده است و در برخی دیگر آیات قرآنی به این مفهوم اشاره شده است. برخی از مفسران اهل سنت، در مورد برخی از این آیات، دیدگاه متمایزی از سایرین دارند و دلالت آن آیات را بر ثبوت حیات برزخی نپذیرفته اند و معتقدند بعد از مرگ در حیات دنیوی، مسئله حیات برزخی اتفاق نمی افتد بلکه حیات بعدی انسان بعد از نفخه صور در قیامت اتفاق می افتد و ما در این تحقیق ضمن بیان نظریات مختلف، به بررسی و تحلیل نظریات ایشان می پردازیم.
    کلیدواژگان: برزخ، توسل، شفاعت
|
  • AḤmad Pakatchi Pages 7-46
    In Quranic exegetical literature, the expression of “Sidra-t al-Muntahā” which has been mentioned in the Quran (53:14) is usually translated as a glorious and ornate cedar tree grown in the farthest point in the paradise and is categorized in Muslim scatological beliefs. However, considering the fact that this expression has been used just once in a Meccan chapter (i.e. Najm), the expression must have been a clear phenomenon for the pagan Arabs. Based on the entire cultural, discourse and etymological researches, the expression of “Sidra-t al-Muntahā” is not a tree, rather it is a constellation shaped like a cedar tree which could be seen in the farthest point of the sky by naked eyes. Based on various proofs, "Sidra-t al-Muntahā” matches the constellation of Andromeda. Thus, based on all evidences, one can claim that considering the time and conditions of revealing the Quran and apart from the obvious differences in religious beliefs among pagans and believers, the expression of “Sidra-t al-Muntahā” had a clear picture for both groups of pagans and believers and that was a constellation visible in the farthest point of the sky.
    Keywords: The Constellations in the Quran, Andromeda, Increasing Awareness in Exegesis, Early Commentaries, Symbol of Cedar
  • Akram Khalili Nush Abadi Pages 47-74
    One of the well-known Quranic expressions which has been mentioned in the seventh verse of chapter 3 is "al-Rāsikhūn fi al-'Ilm" (those who are firmly grounded in knowledge). This notion is correlated with the subject of interpretation of the ambiguous verses in Islamic commentaries. In Mullā Ṣadrā's works –including both exegetical and philosophical ones- this expression is frequently mentioned. In his exegetical works, he considers having firm knowledge as the necessary element for starting interpretation. He has also expanded the usage of the expression, using it in a wide variety of theological and philosophical matters. For instance, he regards it as a criterion to whether confirm or deny the expert's views in exegesis, philosophy and theology. Reviewing the features of "al-Rāsikhūn fi al-'Ilm" from the perspective of Mullā Ṣadrā and identifying the referents of the notion within his exegetical works, the present study aims at clarifying this expression in his system of thought.
    Keywords: Ṣadr al Dīn al Shīrāzī Interpretation, Firm, Ambiguous Verses, Transcendent Wisdom, Inspiration, Intuition, Mafātiḥ al Ghayb, History of Exegesis, Islamic Symbolism
  • Seyfali Zahedifar Pages 75-104
    Throughout the history, numerous traditions and sayings have been attributed to the Prophet and Imams, the authenticity of which requires extensive exploration and devoting much effort. Among these traditions, there is one famous saying to which Muslim philosophers, theologians, Sufis, exegetes and jurists have frequently referred: “The First Thing God Created Was Reason….” The present study aims at exploring the authenticity of attributing this saying to the Prophet. This tradition has not been mentioned in many of the early Shiite and Sunni Ḥadith collections neither have Ḥadith experts paid serious attention to it as a valid prophet's saying. It is usually described as one of the baseless and invalid traditions. In spite of its weakness, the tradition has always been in the spotlight by Muslim theologians and philosophers. The purpose of this study is to investigate how authentic the tradition is and whether or not it can be attributed to the Prophet or al-Imam al-Sadiq and al-Imam al-Baqir. It will also reveal the era in which this Hadith initially entered the Muslim tradition collections and what the motives of such fabricating were.
    Keywords: Distortion, Miswriting, the History of the Theory about Reason, the Ten Levels of Reason, Plotinus, Imam Sadiq, Davud ibn Muhabar, Ibn Ḥaiṭ
  • Seyyede Shirin Hejazi, Mozhgan Sarshar Pages 105-134
    The term "al-ẓulm" (oppression or injustice) is one of the most frequently used words in the Quran. Muslim exegete in their commentaries and linguistic works have expressed various and sometimes contradictory explanations about its meaning. The purpose of this study is to uncover the basic and root meaning of the term using an etymological approach -which is considered a historical semantic method- To do this first, the dual root of the term according to the Semitic languages will be recognized, then, the development of its meaning occurred in various branches of Semitic languages such as Hebrew, Ethiopic, Akkadian, Syriac, Aramaic and Arabic will be elaborated and finally this question that at the time of revealing the Quran which meaning of the term was intended will be answered.
    Keywords: Semantic development, Translation of the Quran, al, Ẓulumat (Darknesses), al, Ẓalam
  • MuḤammd Ḥasan Shirzad, MuḤammd Ḥoseyn Shirzad Pages 135-164
    Throughout the Islamic history, many discussions have been done about the concept of “usury” among the Muslim thinkers such commentators, jurists, and recently economists, and yet, little effort has been done in order to reflect a clear picture of usury prevalent in the society at the time of Quranic revelation based on historical evidences. The study on this subject can prepare a favorable context for understanding the legal aspect of usury and its relevant issues. The present study which is unprecedented, tries to explore the concept of usury through the structural semantic approach. The basic hypothesis of this study is that the Quran speaks of two different types of usury and not just one and these two are very different from each other. One kind of usury which is based on the generosity, the indebted person would pay the interest with inner pleasure, and therefore it is not forbidden. On the contrary, the second type of usury is taken by the creditor by force and tyranny and thus it is unlawful. According to the Quran the second type of usury in addition to its sanction it is considered a declaration of war against Allah and His Messenger as well.
    Keywords: The legal Precept of Usury, The History of the Notion of Usury, the History of Transaction, Prophetic al Sīra, Economic Culture of the Time of Quranic Revelation, Uthmānic Manuscript of the Quran, Orthographical Arabic Rules of the Quran
  • Abbasali Salehi*, Ali Faqih Habibi Pages 165-177
    One of the important issues among Islamic scholars is the notion of purgatory life which plays a pivotal role in many other issues like intercession, invocation, cry, etc. in a way that by proving the existence of such a life after death, other basic issues will be proved as well, and the denial of purgatory life will lead to the negation of other issues too. This has frequently been mentioned in the Quran. The term "Barzakh" (purgatory life) has been explicitly mentioned in the Quran, chapters 3, 40 and 23, while the general concept of such a life has been implied in some other verses. Some of the Sunni exegetes have a distinct view about the meaning of these verses saying they do not imply the existence of such a life, instead, they believe that the next life of man after death will occur in the Hereafter following the blowing of the trumpet and not in this world. The present study aims at expressing and analyzing different views in this regard.
    Keywords: purgatory, invocation, intercession