فهرست مطالب

پژوهش نامه تاریخ - پیاپی 41 (زمستان 1394)
  • پیاپی 41 (زمستان 1394)
  • تاریخ انتشار: 1394/12/18
  • تعداد عناوین: 8
|
  • امیر تیمور رفیعی، محسن آقا حسنی صفحات 1-16
    نهضت مشروطیت، یکی از تحولات عمده ی اجتماعی- سیاسی در تاریخ ایران می باشد که در دوره ی قاجار و درمحدوده ی سال های 1284-1290ه.ش به وقوع پیوست. این نهضت که توسط گروه های مختلف مردمی با ایدئولوژی ها و تفکرات متفاوت بروز کرد، نتیجه عوامل متعدد سیاسی، اجتماعی، اقتصادی، داخلی و خارجی بود. عواملی که در بین آنها نقش نیروهای اسلامی و خصوصا علمای شیعی به عنوان رهبران دینی جامعه و به تبع آن فرهنگ و آموزه های شیعی در نظر پژوهشگران و کارشناسان مورد توجه قرار گرفته است. در میان فرهنگ های شیعی نیز تعزیه خوانی و عزاداری در رثای سید و سالار شهیدان در این دوره از طرف دولت و ملت از جایگاه ویژه ای برخوردار بوده است. نقش هنر نمایشی تعزیه که بیان مفهومی از تاریخ، اندیشه و فرهنگ اسلامی و شیعی است و تحت تاثیر فرهنگ و تمدن و گفتمان ایرانی شکل گرفته است، به عنوان رسانه ای شیعی در تحولات اجتماعی این دوره قابل بحث و بررسی می باشد. در این مقاله برآنیم تا با بررسی مدارک و اسناد تاریخی موجود، آنچه که از برگزاری مراسم تعزیه خوانی و عزاداری به عنوان بخشی از فرهنگ و آموزه ی تشیع، در شکل گیری و جریان نهضت مشروطیت نقش داشته است را یافته و عرضه نماییم. باشد که مورد توجه قرار گیرد.
    کلیدواژگان: نهضت مشروطیت، آموزه های شیعی، تعزیه و عزاداری
  • حمیدرضا شمس اسفندآبادی، ناصر جدیدی، فیض الله بوشاسب گوشه صفحات 17-42
    تاریخ دوره قاجاری به دلایل خاص درونی و بیرونی آن در سطح داخلی و بین المللی، شاهد رخدادهای سیاسی، اجتماعی، مذهبی و فرهنگی متعددی شده که در هر دهه و مقطع خاص آن در این عصر، به وقوع پیوسته و بستر حیات زمینه های فوق الذکر و حتی حیات فیزیکی تاریخی- باستانی (وضعیت و سبک ساخت آثار و ابنیه)ی آن را به شدت تحت تاثیر قرار داده است. در این میان، بررسی اوضاع تعاملی مردمان ایران زمین و منطقه مد نظر یعنی: یزد که صاحبان ادیان مختلف در آن سکونت داشته اند، در جای خود جالب توجه به نظر می رسد و این تعاملات و بعضا تقابلات، با فراز و فرودهایی همراه بوده است.
    این مقاله در واقع تلاشی علمی- پژوهشی در راستای بررسی تاریخی و مقطعی و در عین حال مستند و تحلیل گونه و منتج به یافته ای علمی- تاریخی در میزان، نوع و نحوه روابط و تعاملات اکثریت اجتماع یزد- یعنی مسلمانان شیعه- با گروهی از اقلیت های دینی جامعه یزد در دوره قاجار یعنی یهودیان ایرانی ساکنمی باشد. فرض نگارنده بر این است؛ در زمینه های مختلف تجاری- اقتصادی، فرهنگی- اجتماعی، دینی- مذهبی و... تعاملات، تقابلات و مکاتبات زیادی بین اقلیت یهود با ساکنان مسلمان شیعه مذهب یزد در دوره مذکور صورت گرفته است که بیشتر آنها نشان از روابط و هم زیستی مسالمت آمیز بین آنها دارد. روش کار مقاله حاضر توصیفی- تحلیلی و جمع آوری مطالب کتابخانه ای بوده است.
    کلیدواژگان: یهودیان، مسلمانان، تعاملات، تقابلات، یزد، دوره قاجار
  • مسعود صدقی، ابوالفضل محمودی صفحات 43-68
    عرفان و تصوف اسلامی به زعم پاره یی از محققین خاستگاهی شرقی دارد و از ادیان هند و بودایی به انحای گوناگون به جهان اسلام راه یافته است. آموزه های وحدت وجودی هندی، ابتدا مکتب خراسان از تصوف را تحت تاثیر قرار داد و سپس از این طریق در مکتب عراق نیز تاثیر گذاشت.
    محی الدین ابن عربی اندلسی به عنوان موجد و یا حداقل مدون عرفان نظری یا حکمت فلسفی، در عرفان و تصوف تاثیر فراوان نهاده است. آثار ابن عربی همراه با شرح ها و تفسیرها و حتی انتقادها و تکفیرها، مرزهای ممالک اسلامی را درنوردید و از منتهی الیه غرب، به هندوستان در اقصی نقاط شرق که خارج از مرزهای جهاناسلام بود، رسید.
    میرزاعبدالقادر بیدلعظیم آبادیکهدرایرانبهدهلویمشهوراستازآرایعرفانیابن عربیتاثیرفراوانپذیرفتهاست،به گونه ییکهمی تواناورابقیه السیفشارحینابن عربیدانست. بیدلعلی رغمشهرتومحبوبیتفراوانیکهبینفارسی زبانانشبه قارهو آسیای میانهدارد،در ایرانبه خوبیشناختهنیست.
    اینمقالهبادیدگاهیتطبیقیبه بررسی انتقال تصوف و همراه با آن، شعر پارسی به هندوستان می پردازد، سپس تاثیر آرای ابن عربی در مهم ترین مساله تصوف و عرفان، یعنی وحدت وجود را در آثار بیدل با ذکر شواهد بررسی می نماید.
    کلیدواژگان: ادبیات تطبیقی، انتقال، تصوف، شعر پارسی، ابن عربی، بیدل
  • سید محمد طیبی، سید شمس الدین نجمی صفحات 69-86
    سفرنامه ها و خاطرات اتباع کشورهای دیگر و غیرایرانیان در زمره منابع و اسناد مهمی هستند که جهت بررسی و پژوهش پیرامون تاریخ ایران به ویژه در محدوده حاکمیت صفویه تا پایان قاجاریه نظر داشت و مراجعه به آنها لازم و غیرقابل انکار است. بسیاری از این منابع به رغم منابع داخلی بیشترین توجه خود را به مباحث و مقولات اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی و دیگر امور روزمره و مبتلابه جامعه و مردم مبذول داشته اند. مقوله اقتصاد و وضعیت اقتصادی ایران به لحاظ اهمیت و ارتباط تنگاتنگ آن با زندگی مردم و حکومتها در گزارش ها و یادداشت های آنان جایگاه مهمی به خود اختصاص داده است. در پژوهش حاضر سعی شده تا با تکیه و رویکرد توصیفی تحلیلی، عوامل و موانع عقب ماندگی و عدم توسعه اقتصادی ایران در دوره های یاد شده از منظر سفرنامه نویسان خارجی به بحث گذاشته شود. یافته های پژوهش نشان می دهد که عنوان و موضوع یاد شده از نکات کمابیش مورد توجه بوده و هر یک از آنان معطوف به مطالعات، برداشت ها و مشاهدات خود عوامل و موانعی را که به طور عمده درونی می باشند مطرح و مورد گزارش قرار داده اند.
    کلیدواژگان: ایران، موانع توسعه اقتصادی، سفرنامه ها، سفرنامه نویسان خارجی
  • عباس عاشوری نژاد، راضیه شجاعی صفحات 87-112
    مقاله حاضر به بررسی علل، چگونگی و فرجام رویارویی دولت های انگلیس و عثمانی در خلیج فارس، کرانه ها و پس کرانه های آن در فاصله سال های 1918-1871م/ 1336-1288ق می پردازد. در حدود ربع پایانی قرن نوزدهم میلادی با تغییر در مناسبات و روابط قدرت ها، انگلیس در مقام قدرت برتر جهان، به منظور حفظ منافع خود در خلیج فارس، با سیاست های سیال و چند وجهی، در برابر دیگر مدعیان ایستاده بود. اهم این منافع عبارت بودند از: استفاده از ذخایر نفتی، به دست گرفتن شاهراه ترانزیت شرق و غرب و حفظ منافع خود در هندوستان. از طرف دیگر، عثمانی که در سراشیبی اضمحلال قرار داشت، برای جبران ناکامی هایش در اروپا و در تلاش برای باقی ماندن در جمع قدرت های بین المللی می کوشید با تجدید اقتدار درخشان گذشته اش در منطقه خلیج فارس، امپراتوری خود را احیا کند. طرح اتحاد جوامع اسلامی، مخالفت با سیاست مبارزه با تجارت برده و دزدی دریایی انگلیس، نفوذ در شیخ نشین های بحرین، کویت و قطر، کشورهای متصالح و شبه جزیره عربستان، مهم ترین سیاست های عثمانی در مقابله با انگلیس در خلیج فارس، کرانه ها و پس کرانه های شمالی و جنوبی آن بود. در پایان جنگ جهانی اول انگلیس موفق شد سیاست ها و اقدامات عثمانی را نقش بر آب کند و این امپراتوری وسیع را در همه جا ، از جمله منطقه خلیج فارس، به شدت تضعیف و به نفع خویش، تجزیه نماید.
    کلیدواژگان: انگلیس، عثمانی، خلیج فارس
  • محمد کلهر، مریم حاجی باقر نجار صفحات 113-128
    پژوهش راجع به مشارکت های سیاسی- اجتماعی زنان در ایران جزو پژوهش های بدیع و در حال دشوار محسوب می شود. بیش ترین این مشارکت ها در عرصه نگارش و مطبوعات تجلی یافته است.
    این مقاله بر آن است تا با بررسی معدودی 12 نشریه زنان در سال 1331ش به رویکرد زنان در سال دوم نخست وزیری دکتر مصدق بپردازد. تا مشخص شود که تحولات سیاسی- اجتماعی و رویدادهای این سال از جمله قیام 30 تیر و ماجرای 9 اسفند تا چه حدی به دنیای زنان و مطبوعات ایشان راه یافته است. در این پژوهش از روش توصیفی- آماری استفاده شده است. از این رو مجموع دستاوردهای این مقاله در یک جدول و تحلیل آماری آن ارائه خواهد شد.
    کلیدواژگان: دولت مصدق، سال 1331ش، تحولات سیاسی، مطبوعات زنان
  • آزاده منتظری صفحات 129-144
    رسمیت یافتن تشیع در دوره صفویه پدیده ایست ریشه دار در قرن ها، جریان ها، فرازها و فرودهایی که تشیع در جهت اثبات و تثبیت خود با آن مواجه شد. این پژوهش برآن بوده که به بررسی و کنکاش جریان تشیع و فرصت های آن از سقوط بغداد تا تاسیس دولت صفویه و به رسمیت شناخته شدن تشیع دوازده امامی در ایران بپردازد و حاصل اینکه تمایل و گرایش به تشیع در مسیر تاریخ ایران، از آغاز تا پیش از سقوط بغداد در سال 656 هجری قمری سیر صعودی اما بسیار کندی داشته است اما با حمله خانمان برانداز مغول به ایران و کشورهای جهان اسلام و فرصت های پیش آمده، جریان تشیع چنان شتاب و قدرتی گرفت که پس از گذشت حدود سه قرن با وجود فرقه ها و مذاهب گوناگون در ایران، سرانجام رسمیت یافت و به هویت ملی ایران و ایرانی پیوند خورد.
    کلیدواژگان: تشیع، مغول، سقوط بغداد، ایران، ایلخانان، دولت صفوی
  • علی ناظمیان فرد صفحات 145-160
    ابوبکر بن ابی قحافه به محض دریافت خبر تجمع انصار خزرجی به رهبری سعدبن عباده در سقیفه بنی ساعده، بدون فوت وقت، به همراه عمر بن خطاب و ابوعبیده جراح به این محل شتافت و در غیاب رقبای هاشمی خود - علی و عباس- توانست با تاکید بر خویشاوندی با رسول خدا(ص) و برتری قریش بر سایر قبایل عرب، بارزترین تجلی عقل سیاسی عربی را در پرتو منطق قبیله ای برای بیعت با خود تهییج کند. پرسشی که در کانون توجه این مقاله قرار دارد این است که انتخاب ابوبکر در سقیفه بنی ساعده، چه واکنشی را از جانب امام علی(ع) برانگیخت؟
    یافته های این پژوهش که مبتنی بر روش توصیفی تحلیلی و مستند به خطبه های نهج البلاغه و داده های تاریخی است، نشان می دهد که آن حضرت، قاطعانه به نفی منطق قبیله ای سقیفه پرداخت اما در همان حال، با هوشمندی و درایت، به اتخاذ «راهبرد صبوری» و اجتناب از وحدت شکنی روی آورد تا کیان اسلام از هرگونه خطر احتمالی در امان بماند.
    کلیدواژگان: امام علی، سقیفه، نهج البلاغه، راهبرد صبوری، ابوبکر، منطق قبیله ای، سیادت جاهلی
|
  • Amirtimoor Rafiei, Mohsen Agahasani Pages 1-16
    Constitutional Movement, one of the major socio-political developments in the history of Iran the Qajar period and within the years 1905-1911 occurred. This movement by different groups of people with different ideologies and ideas emerged the result of multiple factors, socio-political--economic,domestic and foreign factors that between them the role of Islamic forces in particular, the Shiite scholars as religious leaders, community and consequently the culture and the teachings of the Shia the researchers and experts are taken into consideration. Among the Shiite culture taziyeh and mourning in memory of Sayed Master of Martyrs in the course of the court and people has enjoyed a special place. Dramatic Art The role of Taziyeh which express a sense of history shiite Islamic thought and culture and is formed under the influence of Iranian culture and civilization and dialogue as Shiite media discussion and study the social upheavals of the period. We want this article to examine historical documents what is Taziyeh mourning ceremony as part of the culture and the teachings of Shiism has played a role in the formation of the Constitutional Movement and make offer them. Which is taken into consideration.
    Keywords: Constitutional Movement, Shiite teachings, Taziyeh, mourning
  • Hamidreza Shams Esfandiari, Naser Jadidi, Fezzolahi Boshasbgoshe Pages 17-42
    History of Qajar due tointernal and externalreasonsatdomestic and internationallevel,was evident to a variety of political, social, cultural and religiousevents that have occurred at eachdecadeandits particular point in this era, and has stronglyaffected the lifecontext ofthe above-mentionedareas andevenhistorical-ancientphysicallife (situation and thestyle ofbuildings construction). In the meantime, investigation of the interaction situation ofIranian people and the intended area, i.e. Yazd in whichowners ofdifferent religionshavelivedin, in place, seemsinteresting and suchinteractionsandsometimes contradictions were associated withups and downs.
    This article is in fact a scientific-research attemptin line with thehistoricalandcross-sectionalinvestigationyetdocumentary andanalytical which resulted in a scientific-historic findingin the amount, kind and way of relationships and interactions ofmajorityof Yazd community-theShia Muslims– with a group ofreligious minorities of Yazdcommunityin the Qajar period, i.e. the accommodated Iranian Jewish. The writerassumes that, in different fields, especially areas of commercial, economic cultural, social, religion, etc. many interactions, contradictions, and communications is made betweenthe Jewishminority with ShiaMuslimsresiding in Yazdduring the mentioned period, most of which indicatethecoexistentrelationshipsbetweenthem.The present studyis descriptive-analyticandcollectionofmaterials is in library method.
    Keywords: Jews, Muslims, Interactions, Conflicts, Yazd, the Qajar Period
  • Masood Sedghi, Abolfazl Mahmoodi Pages 43-68
    Contrary to some researchers, Islamic Sufism has the East as its origin and through various ways from Buddhism and other religions in India found its way into the Islamic world. The pantaistic ideas current in India fist appeared in the Khorasan school of Sufism and from there found its way into the Iraqi school of Sufism.
    Mohialdin of Arabi of Andalusia who is credited with the creation or at least the arrangement of Sufism and its philosophy, has to a great deal influence Sufism. The works of IbnArabi accompanied with their explications, criticism or even excommunications spread through the Islamic word and even found their way in the remotest parts of the East outside its borders.
    MirzaAbdolghaderDehlawi known in Iran as Dehlawi has been much influenced by the ideas of IbnArabi, so far that he can be considered as the greatest commentators on the ideas of IbnArabi. Bidel, despite being famous and popular in the Persian-speaking Indian subcontinent and middle Asia, is not much known in Iran.
    This research through a comparative traces the transfer of Sufism to India. Then analyzes the influence of the Idea of IbnArabi on Sufism and specially the idea of pantheism which is found in the poetry of Dehlawi.
    Keywords: Comparative Literature, Transmission, Pantheism, IbnArabi, Bidel
  • Seyed Mohamad Tayebi, Seyed Shams Najmi Pages 69-86
    Logbooks and memories of foreign nationals and non-Iranian are among important sources and documents, which should be considered for investigating and researching about Iran history especially between periods of Safavid and Qajar dynasties, and referring to them is necessary and irrevocable. Most of these sources – in spite of internal sources– paid most of their attention to the discussions and topics about social, economical, and cultural and other daily and frequent affairs of society and people. Economic and economical status of Iran hasoccupied an important place in their reports and writings since they have an interconnected and critical relation with people’s life and governments. In the present article it has been tried to discuss reasons and barriers of economical underdevelopment and hindrance in the aforesaid periods from a descriptive – analytic point of view.
    Findings of this study show that the mentioned topics were among the noteworthy ones and each has reported reasons and hindrances according to studies, their own observations and understanding.
    Keywords: Iran, economical development, logbooks, foreigner logbook writers
  • Abbas Ashurinejad Ashurinejad, Raziyeh Shojaie Pages 87-112
    This article considers causes, conditions and result of British and Ottoman encounter in Persian Gulf from 1871 to 1918. In the last quarter of 19th century, Britain as the superior power was defending his interests in Persian Gulf from other claimants with different policies. More important interests were: consuming oil resources, controlling the main path from east to west and protecting his interests in India. On the other hand, Ottomans were trying to revitalize their power in Persian Gulf to compensate for their unsuccessful attempts in Europe and staying among international powers. Idea of uniting Islamic countries, disagreement with British opposition policy against slave trading and piracy, influencing Sheikhs of Bahrain, Kuwait, Qatar and Saudi Arabia, were most important policies of Ottomans. In the end of First World War, British could reveal Ottomans policies and break down this empire everywhere including Persian Gulf.
    Keywords: Britain, Ottoman, Persian Gulf
  • Mohamad Kalhor, Maryam Haji Bagher Najar Pages 113-128
    This research is considered as a difficult and original one which is about the socio-political participations of Iranian women. Most of them were influenced in the field of writing and journals. This article studies 12 publications that they are referred to the approach of women during the second year of Mosaddegh's prime minister in 1331 showing the penetration of socio-political evolutions regarding the events such as 30thTir and the 09thEsfand of same year. The methodology is descriptive-statistical and then all consequences are presented in one table with their statistical analysis.
    Keywords: Mosaddegh's government, the year of 1331, political evolutions, women journals
  • Azadeh Montazeri Pages 129-144
    Recognizing Shiism in the Safavid period is a phenomenon which is rooted in centuries, currents, and ups and downs that Shiism faced in its attempt to prove itself. The present study made an attempt to examine Shiism, its opportunities from the fall of Baghdad to the establishment of Safavid dynasty, and the recognition of Iran's Twelver Shiism .The results revealed that ,in the course of Iran’s history, from the beginning until before the fall of Baghdad(656 A.H),the tendency to Shiite has been rising but it occurred slowly. However, after the Mongol devastating invasion of Iran and the Muslim world and the presented opportunities, Shiism current found such power and acceleration that, after nearly three centuries, despite various sects and religions in Iran, finally, it was formalized and conjoined with the Iranian identity.
    Keywords: Shiism, the Mongols, The fall of Baghdad, Iran, Ilkhans, The Safavid dynasty
  • Ali Nazemianfard Pages 145-160
    As soon as Abu Bakr b. Abi Qahafa received the news on gathering of Khazrajid Ansars in the Saqifa of Bani Sâida under Saad b. Ubada,went there along with his assistants-Umar b. al-Khattab and Abu Ubayda al-Jarrah without any hesitation. The absence of his Hashimid rivals-Ali and Abbas-,paved the way for him to intrigue the Arabian political reason- in the shadow of tribal logic- for taking aliegeance by emphasizing on relation with the Prophet Muhammad(p.b.u.h.) and attribution to the Quraysh tribe.The main question which is in the focal point of the current study,is: Did it incite any reaction by Imam Ali?
    The findings of this study- which is under the descriptive and analytic method and rely upon Nahj al-Balagha sermons and historical datas show that Imam Ali rejected the logic of Saqifa trenchantly but adopted the “Strategy of forbearance” and avoiding of unrest intelligently for the protection of Islam from any possible danger.
    Keywords: Imam Ali, Saqifa, Strategy of forbearance, Abu Bakr, Tribal logic, Jahili Supremacy