فهرست مطالب

جستارهای فلسفه دین - سال پنجم شماره 1 (بهار و تابستان 1395)
  • سال پنجم شماره 1 (بهار و تابستان 1395)
  • تاریخ انتشار: 1395/06/28
  • تعداد عناوین: 6
|
  • مقاله پژوهشی
  • مهدی اخوان* صفحات 1-25
    نسبت زبان و امر واقع در فلسفه، به طورکلی، و در فلسفه زبان، به طور خاص، مباحث معناشناسی و نظریه دلالت را پیش می کشد. هر رویکرد فلسفی به پدیده تنوع و کثرت ادیان باید به این مباحث زبان شناسانه نظر داشته باشد. نظریه های دلالت و معنایی که در باب امر متعالی در خصوص مسئله تنوع دینی برگرفته می شوند، باید به گونه ای باشند که تمامیت و سازگاری آن نظریه را مخدوش نسازد. تعارض گزاره های ادیان و زبان متفاوت در سخن گفتن از امر متعالی در پدیده تنوع دینی یکی از مهم ترین مسائل فلسفی است که دیدگاه های گوناگون سعی در تبیین معقول آن دارند، به نحوی که بتوانند هم از وجود اصل امر متعالی و هم وحدت آن و هم امکان گفتارهای متفاوت و بلکه متعارض از آن واقعیت دفاع کند. در این مقاله می کوشیم با تحلیل پیش فرض های زبانی در باب امر متعالی در موضوع تنوع دینی، به بررسی مقایسه ای دو روایت اسطوره ای هیک و استعاری برن از کثرت گرایان معاصر بپردازیم.
    کلیدواژگان: زبان دین، کثرت ادیان، تعارض مدعیات صدق و کذب بردار دینی، هیک، برن
  • نعیمه پورمحمدی* صفحات 27-50
    جورج ماورودس، فیلسوف دین و معرفت شناس اصلاح شده، تلقی جدیدی از برهان ارائه می کند که با کمک آن می توان نگاهی جدید به برهان های سنتی اثبات وجود خدا داشت. او در ماهیت برهان با افزودن دو شرط «قطعیت» و «قانع کنندگی» بر دو شرط سابق «اعتبار» و «صحت»، برهان را یک مفهوم ترکیبی یا دوبعدی تلقی می کند که متشکل از دو عنصر عینی (اعتبار و صحت) و دو عنصر ذهنی (قطعیت و قانع کنندگی) است. با فرض این توصیف از ماهیت برهان، به نظر می رسد می توان اختلاف نظر گسترده میان طرف داران و منتقدان برهان های اثبات خدا را اولا دریافت و ثانیا با در نظر گرفتن عناصر ذهنی در برهان، از برخی از روایت های محکم و استوار این برهان ها جانب داری کرد.
    کلیدواژگان: جورج ماورودس، براهین اثبات وجود خدا، تعریف برهان، عناصر عینی و ذهنی برهان
  • شیما شهرستانی *، حمیدرضا آیت اللهی صفحات 51-76
    ویلیام جیمز در مقابل دیدگاه قرینه گرایان و به خصوص کلیفورد دیدگاه خود را درباره تاثیر اراده بر باور مطرح کرده است. بر اساس دیدگاه کلیفورد برای همه، همیشه و همه جا خطاست که باوری را بدون شواهد کافی بپذیرند. ویلیام جیمز درمقابل، معتقد است که به جای ترسیدن از خطا، که شیوه مورد نظر کلیفورد برای اعمال اخلاق بر باور است، بهتر است به رسیدن به حقیقت بیندیشیم. او می کوشد تا همین دیدگاه را توجیه کننده باور بداند، به نحوی که افراد در داشتن باور دینی بتوانند فارغ از قرینه گرایی خود را محق بدانند. دیدگاه جیمز در مقاله «اراده باور» بر سه دیدگاه پراگماتیستی، اخلاقی و روان شناسی او بنا شده است. او تاثیر اراده بر باور را هم از جهت ایجاد باور بررسی می کند، و هم از جهت کنترل باور. دیدگاه روان شناختی جیمز به ایجاد باور می پردازد و دیدگاه اخلاقی او به کنترل باور. البته نقدهایی به دیدگاه جیمز وارد می شود. یکی از نقدهایی که دیدگاه جیمز باید به آن پاسخ گوید، نسبی شدن ارزش ایمان است. بیشاپ تلاش می کند تا با افزودن دو شرط به دیدگاه جیمز و تبدیل دیدگاه جیمز به توجیه برون گرایانه باور دینی، این مشکل را حل کند. این مقاله درصدد است ضمن ارزیابی دیدگاه جیمز، راه حل بیشاپ برای برون رفت از مشکلات دیدگاه جیمز را بررسی کند و کفایت آن را بکاود.
    کلیدواژگان: ویلیام جیمز، جان بیشاپ، اراده باور، باور ایمانی، توجیه اخلاقی باور دینی
  • سید علیرضا حسینی بهشتی*، فاطمه مریدی صفحات 77-99

    موسی صدر یکی از بارزترین اندیشمندان و مصلحان مسلمان معاصر است که با رویکرد الهیاتی خود مسائل و معضلات اجتماعی را شناسایی کرده و در پی حل آن برآمده است. حضور این اندیشمند به طور هم زمان در دو حوزه نظر و عمل ، ضرورت بررسی و مطالعه آثار و اندیشه و نحوه عمل وی را دوچندان کرده است. این رساله با توجه به ادبیات موجود در موضوع الهیات اجتماعی ، و مطالعه آثار و اسناد برجای مانده از صدر، با استفاده از روش توصیفی تحلیلی، به تجزیه وتحلیل آرای و اندیشه های وی می پردازد و با رویکردی تطبیقی، تلاش خود را در تحلیل و تبیین الگوی ایشان از الهیات اجتماعی اسلامی به کار می بندد. مطالعه ابعاد انسان شناختی ، اجتماعی، دین شناختی ، معرفت شناختی و اخلاق اجتماعی این اندیشمند، مبانی رویکرد اجتماعی وی به الهیات را تشکیل می دهد. نگاه ارزش مند و کرامت بنیاد صدر به انسان ، رویکرد مردم سالارانه و دموکراتیک او به جامعه، تفسیر انسان گرایانه ایشان از دین و تلقی از دین به عنوان آیین زندگی و مبنای نظامات اجتماعی و ابزاری در تحقق بخشیدن به آمال و آرزوهای بشری و رفع آلام و دردها ، و درنهایت، نگاه جامع او به شناخت و معرفت و توجه به سایر منابع شناخت در کنار ارزش شناسی دین ، به منظومه ای از ارزش های انسانی منجر می شود که در سایه آن، برپایی نظام عادلانه مطلوب معنا می شود. در نهایت، الگوی الهیات اجتماعی صدر، که حاصل الگوی الهیاتی تفسیر اجتماعی است، تحت عنوان «الگوی الهیات اجتماعی مبتنی بر امت واحده» تفسیر گردیده است.

    کلیدواژگان: موسی صدر، الگوی الهیات اجتماعی، امت واحده، دین به مثابه آیین زندگی
  • محمد نژاد ایران* صفحات 101-122
    سنت گرایی یک جریان فکری جدید است که در واکنش به روند رو به رشد مدرنیته در جهان امروز پدید آمده است. بررسی مبانی انسان شناختی، معرفت شناختی و دین شناختی سنت گرایی نشان می دهد که این جریان فکری فاقد هرگونه ماهیت ایجابی است و صرفا می توان آن را در نسبت سلبی با مفاهیم اصلی مدرنیته نظیر سوژه استعلایی، علم مدرن و عرفی گرایی درک کرد. سنت گرایی بیش از آن که برآمده از اصول و مبانی سنتی و مذهبی باشد، نوعی ایدئولوژی مدرن است که بر مبنای مدرنیته ستیزی شکل گرفته است و هویت خود را به صورت سلبی و از طریق نفی مدرنیته تعریف می کند. پژوهش حاضر نشان می دهد که رویکرد سنت گرایانی نظیر سیدحسین نصر به مفاهیم و مبانی سنتی اغلب با نگرش های سنتی متفکران جوامع پیشامدرن تفاوت های اساسی دارد و بیش تر آن ها با الهام از انگاره ها و مفاهیم مدرن و با وارونه سازی آن ها سعی در ترسیم نوعی تفکر ضدمدرن دارند که مختصات آن چندان با مناسبات فکری و الگوهای زندگی جوامع سنتی تطابق ندارد. همین عدم هم خوانی سنت گرایی با انگاره های سنتی باعث شده است تا بسیاری از نگرش های آن ها با واقعیت های تاریخی جوامع پیشامدرن در تعارض باشد و سنت گرایی را دچار یک دوگانگی مبنایی کند. سنت گرایی از یک سو به نفی مدرنیته به سود سنت های پیشامدرن می پردازد و از سوی دیگر با گسست از مبانی پیشامدرن، منطق درونی مدرنیته در تقسیم بندی مبتنی بر دوگانگی سنت و مدرنیته را می پذیرد و بازتولید می کند.
    کلیدواژگان: سنت، سنت گرایی، مدرنیته، دین، وحدت متعالی ادیان
  • هژیر مهری* صفحات 123-145
    در این مقاله ابتدا با تبیین نظریه دین طبیعی، بررسی زیست شناسانه ای از دین ارائه می شود و دین هم چون پدیده ای طبیعی بررسی می شود. از نظر نئوداروینیست ها دین حتی اگر متعالی و از جهان دیگر باشد می تواند به عنوان پدیده ای طبیعی که به توسط انسان ظهور یافته و محقق شود، ملاحظه شود. برای تفسیر رویکرد دین طبیعی می توان گفت نئوداروینیست هایی چون دنت، نمی خواهند دین را «تبیین» کنند، بلکه می خواهند علاقه انسان ها را به دین به صورت فرگشتی بیان کنند؛ یعنی در این تبیین، روایتی تاریخی و فرگشتی از دین ارائه می شود و همچنین دین را از امور سازگار با اجتماع می داند که توانسته است در یک انتخاب طبیعی باقی بماند. استدلال دنت در خصوص ماندگاری دین این است: «دین به این علت باقی مانده است که قدرت نظم بخشیدن به اجتماع را داشته باشد وگرنه طبیعت آن را از میان می برد». از بین خداباوران معتقد به نظریه تکامل، پلنتینگا نقدهایی به دنت مبنی بر نظریه خود بر اساس خداباوری و «فرگشت خدابنیاد» وارد می کند، از نظر پلنتینگا خدمت عمده دنت به موضوع فرگشت و دین پژوهی تکاملی ناظر به طرح نظریه ایده خطرناک داروین است. ما در این مقاله نشان خواهیم داد، ایده داروین، لزوما خطرناک نیست و می توان فرگشت را به عنوان الگویی برای آفرینش الهی درنظر گرفت.
    کلیدواژگان: داروینیسم، دین پژوهی، فرگشت، دنت، پلنتینگا
|
  • Mahdi Akhavan* Pages 1-25
    The relation between language and fact in philosophy, generally, and in philosophy of language, particularly, raises issues in semantics and reference theory. Every philosophical approach to the phenomenon of diversity and the plurality of religions should consider these linguistic issues. The reference and semantic theories that are chosen to deal with religious diversity problem shouldn’t undermine the integrity and consistency of the theory. The incompatibility among religious propositions and different language of religions to talk about the transcendental is one of most important philosophical problems of which different approaches try to offer a reasonable explanation, in such a way that they could defend the existence of the transcendental, its unity, and the possibility of different, event incompatible, words on this reality, simultaneously. Analyzing the linguistic presuppositions of the transcendent in the religious diversity problem, we attempt to study Hick’s two mythical narratives and Byrne’s metaphorical narrative of contemporary pluralism, comparatively.
    Keywords: language, religion, religious diversity, pluralism, Hick, Byrne
  • Naemeh Poormohammadi* Pages 27-50
    George Mavrodes, philosopher of religion and revised epistemologist, offers a new interpretation of argument by means of which one can take a new look at the traditional arguments for the existence of God. Adding two conditions of ‘certainty’ and ‘persuasion’ to the two former conditions of ‘validity’ and ‘soundness’, he pictures argument as a two-dimensional or compositional concept that consists of two objective elements (validity and soundness) and two subjective elements (certainty and persuasion). Given this description of the nature of argument, it seems that one can firstly recognize the wide disagreement among proponents and opponents of the arguments for the existence of God, and secondly with regard to the subjective elements of argument, one can defend some firm and cogent narratives of these arguments.
    Keywords: George Mavrodes arguments for the existence of God, argument definition, objective, subjective elements of argument
  • Shima Shahrestani *, Hamidreza Ayatollahi Pages 51-76
    Against evidentialists’ views, especially Clifford’s, William James has presented his views about the effect of will on belief. According to Clifford, for everyone, always and everywhere, it is wrong to accept a belief without sufficient evidences. William James, in contrast, believes that instead fear of error, which is the Clifford’s way to apply ethics on belief, it is better to think getting to truth. He attempts to show that this view is the justifier of religious beliefs, in the way that people, regardless to evidentialism, consider themselves right in their believing in religious beliefs. Jame's views in the article ‘will to believe’ is established on pragmatism, ethics and psychology. He believed ‘will’ impacts beliefs both in their creation and in their control. James's psychological point of view is dealt with belief creation and his ethical view is concerned with belief control. There are some criticisms against James’ viewpoint; based on one of them, his attitude relativizes the value of faith. Adding two conditions to James’ approach and turning it into an externalist theory to justify religious beliefs, Bishop tries to solve the problem. Evaluating the James’ approach, this paper aims to study the Bishop’s solution.
    Keywords: William James, John Bishop, will, believe, belief, faith, moral justification of religious belief
  • Seyed Alireza Hosseini Beheshti *, Fatima Moridi Pages 77-99

    Imam Musa Sadr is one of the most known contemporary Muslim thinkers and reformers that through his theological approach has identified some social problems and has sought to solve them. His presence in the realm of practice and theory simultaneously, necessitates the need to study his thoughts and his methods of action. Considering the existing literature on the subject of social theology, and studying the Sadr’s works, using descriptive-analytic method, this paper analyzes his ideas, and through a comparative approach, tries to analyze and explain his pattern of Islamic social theology. As we will see, anthropological, social, religiological, epistemological and social ethics aspects of Sadr’s thought form the foundations of his social approach to theology.
    His worthy and dignity-oriented attitude to Human, his democratic approach to community, His humanistic interpretation of religion and regarding religion as the rules of life and the base of social system and as a tool to actualize human wishes and to diminish human pains, and finally his comprehensive look at knowledge and considering other knowledge sources alongside religion, leads to a system of thought in virtue of which the establishment of a desired justice system is interpreted. Finally, we will interpret the Sadr’s pattern of Islamic social theology as ‘the pattern of social theology based on unified Ummah ’

    Keywords: Sadr, pattern of Islamic social Theology, unified Ummah, Islam as the rules of life
  • Mohammad Nejairan* Pages 101-122
    Traditionalism is a new stream of thought that has been raised as a response to the increasing growth of modernity in the world. Studying the anthropological, epistemological and religiological of traditionalism shows that this stream of thought lacks any positive nature and one can understand it merely in a negative relation to the main concepts of modernity like transcendental subject, modern science, and secularism. Traditionalism, rather than being emerged from traditional and religious principles, is a kind of modern ideology that is constituted based on anti-modernism and defines its identity negatively, through the rejection of modernity. This study shows that the approach of traditionalists like Seyyed Hossein Nasr to traditional concepts and principles is often different from traditional attitudes of pre-modern societies’ thinkers and most of the concepts and principles, inspired by modern assumptions and ideas, try to picture a kind of anti-modern thought which its features are not so corresponded with patterns of life of pre-modern societies.
    Keywords: tradition, traditionalism, modernity, religion, transcendent unity of religions
  • Hazhir Mehri* Pages 123-145
    Explaining the theory of natural religion, this paper has offered a biological explanation of religion, and religion is studied as a natural phenomenon. For Neo-Darwinists, religion even if it is transcendental and belongs to the other world can be considered as a natural phenomenon which is emerged and actualized by human beings. To interpret natural religion approach one can say that Neo-Darwinists like Dennett, don’t want to ‘explain’, but want to express people’s interest in religion evolutionary, i.e., they want to offer a historical and evolutionary narrative of religion, and also believe that religion consistency to community is the cause of its survival in a natural selection. Dennett's argument regarding the persistency of religion is so: ‘religion has been remained due to the fact that it has had the power to regulate community otherwise it was eliminated by nature. Among the theists believing in the theory of evolution, Plantinga has presented some criticisms against Dennett's approach, on the basis of his theory of theism and ‘God-based evolution’. For Plantinga, Dennett major service to evolution and evolutionary religious studies refers to Darwin's dangerous idea. In this article we will show that Darwin's idea is not dangerous necessarily and one can consider evolution as a model of God's creation pattern.
    Keywords: Darwinism, Religion study, Evolution, Dennett, Plantinga