فهرست مطالب

پژوهش های ادبی - قرآنی - سال چهارم شماره 2 (پیاپی 14، تابستان 1395)
  • سال چهارم شماره 2 (پیاپی 14، تابستان 1395)
  • تاریخ انتشار: 1395/06/23
  • تعداد عناوین: 7
|
  • ابراهیم ابراهیمی* صفحات 9-26
    موضوع این تحقیق، نقد وتحلیل ساختارادبی ومحتوائی آیه تطهیراست ، بعضی از دانشمندان مفاد آیه تطهیر را مطلق دانسته واز باب اراده تشریعی همسران پیامبرصلی الله علیه وآله وسلم، بطور خاص وخاندان آن حضرت بطورعام نیز مشمول آن دانسته اند و بعضی دیگر صرفا مراد از رجس ،رجس باطنی ومقصود از تطهیر ، تطهیر باطنی می دانند.ما دراین تحقیق ابتدا از نظر ادبی ، واژگان «رجس» و«تطهیر» را با توجه به نظر لغت شناسان ومفسیرین بنحو اطلاق تبیین نموده ایم؛ آنگاه با توجه به قرائن داخلی و با عنایت به تبدیل ضمیر مونث به ضمیر مذکر. (عنکم نه عنکن / ویطهرکم نه ویطهرکن) با توجه به اینکه تمام ضمایر به کار رفته در آیات هفت‏گانه، هماهنگ با یکدیگر نمی باشد،همسران پیامبر را مشمول آیه تطهیر ندانسته واز نظر محتوایی با توجه به اینکه خطاب‏هایی که به همسران پیغمبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) شده، با عتاب ؛ اما خطاب در آیه تطهیر، با اکرام و احترام همراه است. آن را نشان از عدم وحدت سیاق دانسته وبه این نتیجه رسیده ایم که مراد از اراده، اراده تکوینی ومنظور از اهل البیت ذوات نوریه آن حضرات علیهم السلام، ومقصود از تطهیر، پاک نگهداشتن آنان بنحو دفع، از هرچیزی که ناپسند وخلاف طبع آدمی است، می باشد.
    کلیدواژگان: رجس، تطهیر، قرائن، اراده تکوینی، اراده تشریعی، اهل بیت
  • علیرضا طبیبی، ملیحه رمضانی صفحات 27-50
    واژه پژوهی از روش های مورد استفاده در تفسیر موضوعی برای کشف و استخراج نظریه قرآن می باشد. که امروزه مورد توجه زیادی واقع شده، به ویژه در علم زبانشناسی و در حوزه معناشناسی؛زیرا از طریق این شیوه می توان در شبکه معنایی قرآن با بررسی واژگان در سیاق آیات به معنای جدیدی از واژه دست یافت که با معانی قبلی و خارج از شبکه قرآن اگر چه در مواردی هم پوشانی داشته، در مواردی نیز یک معنای نو و ابداعی که مختص دیدگاه قرآن است، ارائه می دهد. که این معنای جدید منجر به توسع معنایی 1واژه می شود.
    هدف از پژوهش حاضر بررسی واژه استهزا با روش توصیفی- تحلیلی با استفاده از مطالعات واژه شناسانه از طریق لغت و تحلیل هم نشینی2 واژه ها در کنار یکدیگر و جانشینی3 است. به صورت بررسی این واژه و مشتقات آن در قرآن با تحلیل محتوایی آن بر پایه مطالعات درون متنی قرآن با توجه به سیاق آیات می باشد.یافته های قرآنی نشان داد: واژه استهزا با پاره ای از مفاهیم اعتقادی و اخلاقی ارتباط معنایی دارد و همین امر منجر به توسعه معنایی واژه در قرآن شده است. گرچه معنای لغوی مستخرج از کتب لغت تحت عنوان تمسخر و تحقیر در قرآن نیز به کار رفته است. امااز آنجا که توحید محور اصلی آیات قرآن است. بنابراین واژه ها در پرتو آن معنایی جدید می یابند. و واژه گان ترکیبی جدیدی مثل استهزا خدا، مطرح می شود. از هم نشینی استهزا با واژگان کفر و نفاق و ایمان و جانشینی آن با واژگان سخر و ضحک مکشوف شد که در دیدگاه قرآنی با دو نوع استهزا ممدوح و مذموم مواجهیم. که اولی جهت تربیت و آگاهی از سوی خدا و مومنان در مقابل استهزا کافران و به نوعی مجازات اینان است و دومی برای تحقیر و بی اعتنایی از سوی کافران و منافقان صورت می گیرد. این روابط معنایی با ظرافت های ادبی و تصویرپردازی های هنری از معقول به محسوس و سایر آرایه های ادبی و آوایی، برجسته سازی و دارای وضوح معنا و زیبایی ساختاری و محتوایی گردید. و این نشان دهنده انسجام و اتساق لفظ و معناست.
    کلیدواژگان: استهزا، روابط هم نشینی، روابط جانشینی، قرآن
  • احمد پاشازانوس، مریم فولادی صفحات 51-79
    امروزه با گستردگی مباحث زبان شناسی متن، افقهای نوینی در مطالعه ی متن قرآن گشوده شده است. انسجام یکی از معیارهای مهمی است که در متنیت متن دخیل بوده و در بحث های زبان شناسی متن نیز اهمیت زیادی یافته است و در سطوح مختلفی قابلیت بررسی دارد. یکی از بارزترین جلوه های انسجامی در قرآن کریم، انسجام آوایی حاصل از فواصل آیات است که با برقراری ارتباط و هماهنگی میان آیات، پیوند ناگسستنی میان آن برقرار کرده است، لذا با توجه به جایگاه برجسته ای که عامل آوایی سجع در ارتباط و یکپارچگی میان آیات دارد و با توجه به اینکه این عنصرآوایی بیشتر در حوزه ی بلاغت سنتی مورد توجه قرار گرفته و به جنبه ی انسجامی آن کمتر پرداخته شده است، لذا پژوهش حاضر بر آن است تا کارکرد انسجامی سجع را به شیوه ی توصیفی- تحلیلی در چندسوره مورد بررسی قرار دهد، آن طورکه از نتایج پژوهش برمی آید، کارکرد آوایی سجع، نقش بسیار مهم و تاثیرگذاری در ارتباط و به هم پیوستگی آیات دارد که توانسته در کنار دیگر عوامل انسجامی منجر به انسجام تمام متن سوره شود.
    کلیدواژگان: قرآن، ساختارآوایی، سجع، انسجام
  • فاطمه رضایی، سیده زهرا موسوی، آمنه رستمی صفحات 81-103
    بی تردید قرآن در خلق، تحول و تطور علوم بلاغی نقش عمده و اساسی داشته است؛ چنانچه با بررسی متون ادبی هر دوره ی ادب فارسی، به خوبی جلوه های لفظی و معنایی قرآن در ایجاد تصویرهای بلاغی و آرایه های بدیعی، آشکار می شود. این مقاله به منظور نمایان ساختن نقش قرآن در تحول و تطور آرایه های بدیعی و یافتن شواهد قرآنی در این زمینه، همچنین با هدف کاوشی نو درباره ی جناس، و آشنایی بیشتر با شعر شاعران بزرگ سبک آذربایجان و میزان تاثیر پذیری شعر آن ها از قرآن، ، جناس های قرآنی را در شعرسه تن از شاعران بزرگ این سبک(خاقانی، نظامی، قطران تبریزی)، مورد بررسی قرار داده است. در این زمینه به 20 قسم جناس قرآنی در شعر این شاعران، دست یافته ایم.
    کلیدواژگان: قرآن، بدیع، جناس، خاقانی، نظامی، قطران
  • حامد شریفی نسب*، سیدمحمود طیب حسینی صفحات 105-128

    خداوند متعال در آیه 69 سوره یس با منزه خواندن پیامبر اکرم (ص) از «شعر» می فرماید: «و ما علمناه الشعر و ما ینبغی له إن هو إلا ذکر و قرءان مبین». این امر که چرا در این آیه علاوه بر نفی تعلیم «شعر» به پیامبر اکرم (ص)، حتی ساحت ایشان از شعر منزه دانسته شده، مساله ای است که مفسران آراء متفاوتی را پیرامون آن ارائه کرده اند. این پژوهش با تحلیل واژه «شعر» در لغت و اصطلاح و همچنین با اشاره به باورهای عرب عصر نزول نسبت به شعر، آراء مفسران پیرامون این آیه را ارزیابی کرده و به این نتیجه دست یافته که نگرش خاص عرب عصر نزول به شعر و باور به نقش شیاطین در الهام اشعار به شعراء، وجه منزه دانستن پیامبر (ص) و قرآن مجید از شعر می باشد، چرا که نه شیاطین لیاقت وساطت نزول معارف قرآن کریم بر پیامبر اکرم (ص) را دارند و نه برای پیامبر اکرم شایسته است که قرآن کریم را بسان «شعر» از شیاطین دریافت کند.

    کلیدواژگان: قرآن، شعر در قرآن، نفی شعر از قرآن، سوره یس، شاعر نبودن پیامبر
  • محمد علی عامری، علی باقر طاهری نیا، معصومه شبستری صفحات 130-149
    نشانه شناسی ادبی شخصیت، شاخه ای از نشانه شناسی در حوزه زبان محسوب می شود، که با استفاده از آن می توان به آگاهی عمیق تر و دقیق تری از دلالت های شخصیت دست یافت. قرآن کریم بعنوان برجسته ترین متن ادبی، سرشار از نشانه های زبانی است، که یکی از این نشانه ها، شخصیت های بسیاری است که در این کتاب ارزشمند آسمانی مستقیما ذکر شده اند. در این میان، شخصیت فرعون یکی از پر تکرار ترین شخصیت های قرآنی محسوب می شود. از این رو مطالعه نشانه شناختی این شخصیت، می تواند به شناخت چیستی، مفاهیم و دلالت هایی که در پس شخصیت فرعون نهفته است، بیانجامد.
    پژوهش حاضر بر اساس نظریه نشانه شناسی شخصیت فیلیپ هامون، نشانه شناس فرانسوی، شخصیت فرعون در قرآن کریم را با رویکرد نشانه شناسی و از حیث دال (نام، جایگاه نحوی، ضمائر و بعد بلاغی) و مدلول (صفات، کنش گفتاری و کنش رفتاری)، مورد مطالعه قرار داده است، و اثبات کرده است که: اسم، القاب و اوصاف شخصیت فرعون با کارکرد داستانی وی هم سو و هماهنگ است، و به واسطه پیوند علم نشانه شناسی و تاویل و درک و شناخت عمیق تر شخصیت فرعون، این تحقیق به فهم دقایق و ظرایف کاربست واژگان در قرآن کریم کمک می کند.
    کلیدواژگان: نشانه شناسی، شخصیت، فرعون، قرآن کریم، فیلیپ هامون
  • جلال مرامی، مینا عربی صفحات 151-170
    امروزه ملاحظه می شود که به میراث فرهنگ و تمدن اسلامی لباس جدیدی پوشانده شده و با ارائه آن در نظام و قالب و چارچوبی امروزین به عنوان ابداعات عالم غربی و محصول تفکر دانشمندان و نظریه پردازان غربی معرفی می شود؛ اما بررسی ها بیانگر این حقیقت است که برخی از آنچه ابداع غربی خوانده می شود، میراث اسلامی ماست که در لباسی نو به ما بازگردانده می شود. یکی از این موارد داستان خیلی کوتاه یا همان داستانک است که محصول ادبیات غربی در دوره معاصر خوانده می شود. بنا بر نظر شایع، داستانک در پاسخ به شرایط سال های پایانی قرن بیستم پا به عرصه ادبیات غربی گذارد و جنبش فرمالیسم اولین نظریات را درباره داستان خیلی کوتاه ابراز داشت، و سپس نگارش داستانک به آثار ادبی دیگر کشورها راه یافت. این در حالی است که با مراجعه به قرآن نمونه هایی با ویژگی های گونه ادبی داستانک دیده می شود. این داستانک ها گاه برشی از زندگی یکی از پیامبران الهی و گاه پدیده ای اجتماعی را دستمایه خود قرار داده و از این رهگذر هدف تربیتی- ارشادی خود را دنبال می کند. یکی از نمونه های داستانک قرآنی، آیه 58 و 59 سوره مبارکه نحل است، که پدیده شوم زنده به گور کردن دختران را در کمتر از دو سطر در قالب داستانک به تصویر و نقد کشیده است. وجود چنین نمونه های فاخری از داستانک در قرآن کریم ادعای غربی و ابتکاری بودن این گونه ادبی را کاملا به حاشیه می راند.
    کلیدواژگان: قرآن کریم، ادبیات داستانی، داستانک، سوره نحل، میراث اسلامی
|
  • Ebrahim Ebrahimi* Pages 9-26
    This case study is intended to review and analyze the literary and content structure of Ayah al-Tathir (Purification Verse). Some scholars see the content of this ayah unconditioned and from the perspective of divine legislation will, they have considered Prophet Muhammad's (SAW) wives in particular and his household in general included as referent of this ayah while some other scholars believe that rijs means inner rijs and tathir refers to inner tathir. In the present study, we, from a literary perspective, first explicated the words 'rij's and 'tathir' with respect to philologist's and exegete's ideas as unconditioned. Then, using internal evidence and considering the pronoun shift from feminine to masculine, (from you NOT from them, [i.e. the women]; purify you NOT purify them, [i.e. the women]) and since all the pronouns used in the seven ayahs are not harmonious with each other, we excluded the Prophet's wives from Ayah al-Tathir. Furthermore, with regard to the content, because Prophet's wives are addressed with admonition while the address in Ayah al-Tathir is respectful, we deemed this as a sign of a lack of register unity and concluded that will means divine legislation will and Ahl al-Bayt refers to their luminous souls and tathir means saving them from any improper thing and against true human virtues.
    Keywords: rijs, tathir, evidence, divine genesic will, divine legislation will, Ahl al Bayt
  • Alireza Tayyebi, Malihe Ramezani Pages 27-50
    Word research is one of the methods used in thematic exegesis for unearthing and eliciting the Quranic theory, which has recently attracted a lot of attention particularly in linguistics and semantics because it can, through analyzing words in the Quranic semantic network, provide new meanings of words that although in cases show overlaps with prior meanings belonging to networks outside the Quranic one, in others it can present meanings that are innovative and specific to the Quranic perspective. Such new meanings lead to the semantic expansion of words. The present study intended to analyze the word 'estehza' using a descriptive-analytical method and drawing on philological studies as well as analyzing syntagmatic and paradigmatic patterns of words.
    The results indicated that the word 'estehza' has semantic associations with some creedal and moral concepts and this has been the cause of the semantic expansion of this word in the Quran. Although the lexical dictionary meanings 'mockery' and 'disparaging' are also used in the Quran, words find new meanings in the light of monotheism, which is the main axis of Quranic ayahs. As a result, new compound phrases such as ridiculing (estehza) Allah emerge. The syntagmatic placement of estehza with kofr (infidelity) and nifaq (hypocrisy), and its replacement with sakhera and zaheka turned out that we have two types of approved and disapproved estehza in the Quran. While the former is meant by Allah to train and inform the believers of the disbeliever's ridicule, hence a kind of punishment for them, the latter signifies the infidel and the hypocrite's belittlement and unconcernedness. These semantic relations were highlighted, clarified semantically, and beautified structurally through literary subtleties and artistic imagery from the logical to the sensible, and other literary and phonetic devices. This indicates the coherence and consistency between words and meanings.
    Keywords: estehza, syntagmatic relations, paradigmatic relations, the Quran
  • Maryam Fouladi, Ahmad Pashazanous Pages 51-79
    Today, new horizons have been opened up in the study of the Quranic text due to the expansion of text linguistics. Coherence is one significant criteria in the textuality of a text and it has become very important in text linguistics and can be analyzed at various levels. One of the most obvious manifestations of cohesion in the holy Quran is the phonetic cohesion that due to the pauses between ayahs establishes an inseparable connection between ayahs through creating relations and coordination. Therefore, because of the prominent position of phonetic rhyme in the relation and integration between ayahs and since phonetic rhyme has mostly attracted interest in the traditional rhetoric, the present study aimed to investigate the cohesive function of rhyme in several surahs of the Quran using a descriptive-analysis method. The results showed that the phonetic function of rhyme has a very crucial role in the connection and integration of ayahs which together with other cohesive devices give cohesion to the surah's whole texts.
    Keywords: the Quran, phonetic structure, rhyme, cohesion
  • Fatemeh Rezaee, Zahra Mosavi, Amene Rostami Pages 81-103
    the Quran has undoubtedly had a fundamental role in the creation, evolution and development of rhetorical sciences. The study of literary text in each era of Persian literature reveals verbal and semantic aspects in creating rhetorical images and rhetorical embellishment. To elaborate the role of the Quran in the evolution and development of rhetorical embellishment and to find relevant Quranic evidence, also in order to perform a new exploration for puns, and more familiarity with the poetry of great poets of Azerbaijani style and the Quranic influence on them, this study analyzed Quranic puns in the poetry of three famous poets belonging to this style, i.e. Khaqani, Nezami, Qatran Tabrizi. In this regard, we achieved twenty types of Quranic puns in the poetry of these poets.
    Keywords: Quran, rhetorical embellishment (badīʿ), pun, Khaqani, Nezami, Qatran Tabrizi
  • Hamed Sharifinasab Pages 105-128

    In ayah 69 of surah Ya-Sin, Allah declares that the Holy Prophet (SAW) is absolved from poetry when He says: "And We have not taught him (Muhammad) poetry, nor is it meet for him. This is naught else than a Reminder and a Lecture making plain." The fact that why in this ayah, besides the denial of teaching poetry to the Prophet (SAW), even his very soul is considered absolved of poetry is a point about which commentators have offered different opinions. Analyzing the word "poetry" denotatively and connotatively as well as pointing out the beliefs of Arabs at the era of the Quran's revelation, the present study analyzed this ayah and concluded that the specific viewpoint of revelation-era Arabs towards poetry and the belief in the role of demons in the inspiration poets draw from poems is the reason of absolving the Prophet (SAW) and the Holy Quran form poetry because demons do not deserve to be mediators in the revelation of the Holy Quran to the Prophet (SAW) nor the Prophet deserves to receive the Holy Quran as "poetry" from demons.

    Keywords: the Quran_poetry_negation of the Quran as poetry_Surah Ya_Sin_Prophet not as a poet
  • Mohamadali Ameri, Ali Bagher Taheri Nia, Masoumeh Shabestari Pages 130-149
    Literary semiology of personality is a branch of linguistic semiology by means of which deeper and more accurate knowledge about personality's implications can be obtained. The Holy Quran as the most prominent literary text is full of linguistic signs, one of which is the many characters that are directly referred to. Pharaoh is one of the most repetitive figures in the Quran. Thus, a semiological study of this character can lead to understanding the nature, the concepts, and the implications behind his personality. The present study, based on the French semiologist Philip Hamon’s personality semiology, analyzed Pharaoh’s personality in the Quran with respect to signifiers (name, syntactic position, pronouns and rhetorical dimension) and signifieds (adjectives, verbal action and behavioral action). The results proved that the name, the titles, and the description of Pharaoh's personality are in line with his fictional function. Because of the link it established between semiology and hermeneutics thus providing a deeper understanding of Pharaoh’s personality, this study can help in realizing the nuances of the Quranic words usage.
    Keywords: semiology, Personality, Pharaoh, the Holy Quran, Philip Hamon
  • Jalal Marami, Mina Arabi Pages 151-170
    Today it is observed that cultural and Islamic civilization heritage has been given a new form and represented, within the modern framework, as the innovations of the Western world and the result of Western scholars and theorist's thought. However, studies show that part of what is called the Western innovation is our own Islamic heritage clothed anew and returned to us. One such case is 'very short story' which is considered the product of the Western literature in the contemporary era. According to the common belief, very short stories are a response to the conditions in the closing years of the twentieth century in the Western literature and Formalism made the first remarks about very short story. Then, writing very short stories crossed the borders of other nation's literatures. These are while we can see a number of examples with features of very short stories in the Holy Quran. Such stories are sometimes a part of prophet's lives and sometimes they capitalize on a certain social phenomenon, thereby pursue educational and guiding aims. One Quranic example of such stories is in Surah Nahl, ayahs 58 and 59, where the evil practice of burying girls alive is heavily criticized in a very short story in fewer than two lines. The existence of such fine examples of very short stories totally undermine the claim that such stories are innovative and have their roots in the Western literary tradition.
    Keywords: fiction, very short story, Surah An, Nahl, Islamic heritage