فهرست مطالب

شیعه شناسی - پیاپی 52 (زمستان 1394)
  • پیاپی 52 (زمستان 1394)
  • 250 صفحه، بهای روی جلد: 60,000ريال
  • تاریخ انتشار: 1394/10/16
  • تعداد عناوین: 7
|
  • ناصر پورحسن، عبدالمجید سیفی صفحه 7
    تحولاتی که طی سه سال اخیر در خاورمیانه عربی و شمال آفریقا ایجاد شده، از زوایای گوناگون قابل تحلیل است. از بطن این تحولات، «سلفی گرایی سنتی» دچار دگردیسی شده و پدیده «نئوسلفیسم» به وجود آمده است. این مقاله با بررسی مولفه ها و عناصر گفتمان نئوسلفیسم، «دگرسازی شیعی» را وجه اساسی این گفتمان تلقی کرده و با رویکردی آینده پژوهانه و آسیب شناسانه، پیامدهای آن را در زمینه ایجاد اختلاف و تضعیف جهان اسلام تحلیل می کند. تحولات نظری نئوسلفیسم در عرصه عمل سیاسی، پیامدهایی چون غلبه دگر درون دینی بر دگر خارجی و شیعه هراسی، دوقطبی سازی امت اسلام، تضعیف و ناکام سازی دولت های منطقه و ایجاد زمینه برای حضور قدرت های فرامنطقه ای، مخدوش سازی نگاه بین المللی به جهان اسلام، قراردادن مجدد اسلام در دستورکار قدرت های جهانی، تغییر ژئوپلتیک قدرت در منطقه خاورمیانه و افزایش قدرت و نقش رژیم صهیونیستی و در مجموع زمینه برای تضعیف جهان اسلام فراهم می کند و انرژی رها شده از بیداری اسلامی که می تواند باعث احیای قدرت واقعی جهان اسلام شود را خنثی و حتی معکوس می کند.
    کلیدواژگان: نئوسلفیسم، شیعه، بیداری اسلامی، خاورمیانه، انقلاب اسلامی
  • زهرا جعفری فرد، احمد صالحی کاخکی، داوود جعفری سرشت صفحه 35
    از جمله ادوار درخشان صنایع چوب در ایران، دوره سلجوقی تا آغاز دوره تیموری است. آثار چوبی بجای مانده از این دوران، علاوه بر ارزش فنی و هنری بالایی که دارند، به دلیل داشتن کتیبه هایی با مضامین دینی و اعتقادی، جایگاهی ویژه در زمینه شناخت عقاید و باورهای دینی و مذهبی مردمان آن اعصار دارند و همین امر لزوم بررسی دقیق و گسترده تر این آثار را موجب می شود. هدف اصلی پژوهش حاضر، معرفی آن دسته از آثار چوبی متعلق به دوره سلجوقی تا آغاز دوره تیموری است، که بر روی آن ها شعارهای خاص شیعیان شامل ادعیه ها، ذکرها و... ذکر شده است. با توجه به مطالعات و بررسی های صورت گرفته توسط نگارندگان، در پایان پژوهش این نتیجه حاصل شد که در این ادوار، کاربرد شعارهای شیعی بر روی اشیای چوبی با کاربرد های مختلف به صورت یک سنت زیبا و پسندیده در آمده است که نشان از اعتقادات عمیق و ارادت خالصانه بانیان و سازندگان این آثار، به اهل بیت: دارد.
    کلیدواژگان: آثار چوبی، سلجوقی، تیموری، شعارهای شیعی
  • کاظم سام دلیری صفحه 53
    علی رغم نفوذ تاریخی روحانیت در ایران و تبعیت جامعه از آنان، در دهه های اخیر شدت و گستره تبعیت جامعه از روحانیت کاهش داشته است؛ اما علل کاهش تبعیت جامعه از روحانیت چیست؟ به لحاظ نظری می توان به سه دسته علت کلان اشاره کرد: عللی که به تحولات ساختاری اشاره دارند؛ عللی که تاکیدشان بر تحولات در روحانیت است و عللی که بر مخاطبان روحانیت (مردم) متمرکز می باشند. در این مقاله تاکید بر علل مربوط به مخاطبان روحانیان است و به نوع دینداری آنان به عنوان علت موثر بر کاهش تبعیت از روحانیت اشاره می شود. لذا سه نوع دینداری که منطقا بر تبعیت از روحانیت تاثیر دارند مشخص شد. این سه نوع دینداری عبارتند از: دینداری بی واسطه، دینداری بی نیاز به روحانیت و دینداری ناپایبند. پس از توضیح و بسط نظری مکانیزم اثرگذاری این دینداری ها بر روابط دینداران با روحانیت، سه فرضیه منتج از بحث، به محک تجربه گذارده شد. نتایج تحقیق، که به شیوه ی پیمایش انجام گرفت، موید فرضیه ها است. به این معنا که مشخص شد: هر چه اعتقاد دینداران به نقش ها و وظایف روحانیت (ضرورت کارکردی و وجودی آنان) و برخی احکام و عبادات دینی کاهش یابد؛ هر چه نیاز آنان توسط بدیل های روحانیت مرتفع شود و هر چه ناپایبندی به ابعاد دین بیش تر باشد، تبعیت دینداران از روحانیان رو به تنزل خواهد گذارد.
    کلیدواژگان: نوع دینداری، دینداری بی واسطه، دینداری بی نیاز، دینداری ناپایبند، روحانی
  • کیومرث عظیمی، محمدعلی چلونگر، اصغر منتظرالقائم صفحه 85
    در روند گسترش تشیع در مناطق خاصی از کردستان در چند قرن اخیر ، عوامل مختلفی دخیل بوده اند که از آن جمله می توان به نقش حکام و سلاطین، قرارگرفتن بخش هایی از موطن کردها در مسیر زوار شیعی به طرف عتبات عراق ، اسکان تجار و علمای شیعی در مناطق مشخصی از کردستان و نفوذ عقاید غلات شیعی در میان طوایفی از کردها؛ همچون کردهای اهل حق ، صارلی ، شبک ، بجوران و علوی اشاره کرد. اما در این روند ، نقش مهاجرت طوایف خاصی از کردها به مناطق شیعه نشین و پیروی گسترده کردها از افکار و عقاید طریقت های صوفیانه، در رشد عقاید شیعی و به تبع آن گسترش تشیع، از جایگاه خاصی برخوردار است. در این نوشته تلاش داریم تا میزان تاثیر متغیرهای مهاجرت و سلطه فراگیر طریقت های صوفیه بر رشد تشیع در جامعه کردستان را تحلیل کنیم. مظاهر مشترک میان طریقت های صوفیه و تشیع در کردستان ، یکی از عوامل تاثیرگذار در گرایش طوایفی از کردها در چند قرن اخیر به پذیرش مذهب تشیع بود. عامل مهاجرت طوایف کرد نیز در رشد تشیع در میان گروه هایی از ایشان، غیرقابل انکار است. طوایف مهاجر تحت تاثیر محیط جدید زبان ، فرهنگ ، پوشش ، آداب ، رسوم و گرایش های مذهبیشان تغییر می کرد که ما در این نوشته سعی داریم تا میزان تاثیر این عامل بر رشد تشیع در کردستان را ردیابی کرده و زوایای مختلف آن را تحلیل نماییم.
    کلیدواژگان: کرد، کردستان، تشیع، طریقت، مهاجرت
  • زهرا عبدی صفحه 135
    هدف از این تحقیق بررسی رویکرد دینی نادرشاه (1148-1160ق) و تاثیر آن بر مذهب شیعه و علمای شیعه است لذا مسئله اصلی چرایی و چگونگی تعاملات نادرشاه با شیعیان و علمای شیعه می باشد. صفویان (907-1135ق) با حمایت رسمی از مذهب شیعه باعث رشد و بالندگی نهاد دینی شیعی شدند با اینحال هجوم افغان ها به اصفهان و ستیز آنها با اهل شیعه باعث ضعف نهاد دینی شد. نادرشاه افشار هم پس از تاج گذاری نه تنها مذهب شیعه را مورد حمایت رسمی حکومت قرار نداد بلکه با ایده هایی که داشت آن را در حد یک فرقه تنزل داده و اولویت را به مسائل سیاسی و نظامی داد. وجود شاخص هایی چون حضور کم رنگ علمای شیعه در ساختار حکومت و به حاشیه رانده شدن آنها، تنزل مقام و وظایف متولیان امور دینی، محدود شدن فعالیت های آموزشی علمای شیعه، ضبط اوقاف و محدودیت شدید منابع مالی علمای شیعه و مهاجرت آنها به سرزمین های مجاور نشان از تعامل حداقلی نادرشاه با شیعیان و علمای شیعه است.
    کلیدواژگان: عالمان، نادرشاه، افشاریه، شیعیان
  • امیرمسعود دباغ، شادی رهبر صفحه 167
    بارزترین تجلی گاه معنویت و هویت متعالی انسانی را می توان در لایه های پنهانی هنر قدسی و اوج شکوفایی هنر معماری مقدس اسلامی در ساخت مساجد جستجو کرد، در این بین به نظر می رسد مساجدی که در دوران طلایی قدرت معنوی ، مالی و سیاسی شیعیان در این سرزمین شکل گرفته اند، واجد هویت معنوی ویژه ای بودند. با تشکیل دولت صفوی در اوایل قرن دهم هجری و اعلام تشیع اثنی عشری به عنوان مذهب رسمی ، ایران بعد از قرن ها هویت ملی و سیاسی خود را بازیافت از این رو مذهب شیعه به تدریج در روح و جان ایرانیان نفوذ کرد؛ روح هنرمندان و معماران ایرانی به تشیع روشن گردید، لذا دست به آفرینش فضاهایی زد که از روح و ماهیت تشیع سرشار بود. معماری مسجد به عنوان محمل بروز چنین عقایدی از ظرایفی در طراحی برخوردار گشت که در دوره صفویه و پس از آن قاجار به نهایت غایت و تکامل خویش دست یافت و در دوره قاجاریه شیوه جدیدی در معماری ایجاد شد و معماران این زمان نیز دنباله رو معماران صفویه بودند. در این پژوهش سعی بر آن بوده است تا با مقایسه معماری دوره صفویه و یک دوره بعد از آن (قاجاریه) به بررسی اصول، مبانی و الگوهای قدیم معماری ایران و نوآوری هایی که از نظر فضا در این دوران به وجود آمده ، پرداخته شود. هرچند، به نظر می رسد، معماری دوره قاجار قوت لازم خلق یک معماری نوین را نداشته است. از این رو در این پژوهش دو شاهکار هنر و معماری اسلامی و شیعی این سرزمین ، یعنی مسجد امام اصفهان و مسجد شهید مطهری تهران، با باز شناخت اصول قدسی حاکم بر طراحی مساجد شیعی بررسی تطبیقی شده است. بر اساس نتایج تحقیق می توان تفاوت و به نوعی تکامل دوران صفویه تا قاجاریه را در عواملی چون طرح، فضا، نقوش جملات بکار رفته در کتیبه ها، رنگ های استفاده شده در تزئینات و مناره ها جست و جو کرد.
    کلیدواژگان: صفویه، قاجاریه، مساجد، تشیع، تزیینات
  • هانیه اخوت صفحه 191
    مسکن سنتی همواره بر اساس عقاید مذهبی ساکنین آن خلق می شد و معمار سنتی تا حد امکان به اصول، قواعد و روش های احداث خانه در آیات و احادیث توجه می نمود و لذا اثری که خلق می کرد بر مبنای آن الگوها شکل می گرفت و همواره روح دینی در مسکن سنتی جریان می یافت. بر این اساس این مقاله در راستای پاسخگویی به سوال و تایید فرضیه زیر شکل گرفته است.
    سوال: الگوهای هویت شیعی در مسکن سنتی چیست؟ فرضیه: بر اساس آیات قرآن و روایات معصومین (به طور مستقیم و غیر مستقیم) درباره مسکن و محل زندگی، الگوهای هویت شیعی دریافت می شود و می توان آنها را در طراحی مسکن معاصر به کار برده برد. روش تحقیق از نوع تاریخی و توصیفی- تحلیلی و روش جمع آوری اطلاعات از نوع کتابخانه ای با مطالعه اسناد سخت و نرم و نیز مطالعه میدانی می باشد. نتایج پژوهش نشان می دهد الگوهای هویت شیعی بر اساس آیات و احادیث در ابعاد کالبدی و مفهومی دسته بندی می شوند که الگوهای هنر، اخلاق، طبیعت، نور، رنگ و شفافیت در زیرمجموعه ابعاد مفهومی و الگوهای هندسه و تناسبات، سلسله مراتب، حریم، فضای تهی و انعطاف پذیری در زیرمجموعه ابعاد کالبدی قرار می گیرند. در این زمینه شایسته است با توجه به هویت ایرانی- اسلامی و رواج مذهب تشیع در کشورمان، الگوهای شیعی در طراحی مسکن امروز مورد توجه قرار گیرد.
    کلیدواژگان: معماری شیعی، آیات قرآن، روایات ائمه، مسکن سنتی، الگوی طراحی
|
  • Dr. Naser Pur, Hassan, Dr. Abdul, Majid Seyfi Page 7
    Evolutions and changes emerging in Arab Middle East and Northern Africa in recent three years may be analyzed from different aspects. Inside those changes, traditional Salafism was transformed and turned into New-Salafism. The present article investigates parameters and elements of Neo-Salafi discourse and considers “Shiite transformation” as the main aspect of that discourse and – with a futuristic and pathologist approach – analyzes its consequences in creating disagreements in Islamic world and weakening Muslims. The theoretical evolutions of Neo-Salafism in the arena of political action has consequences such as the victory of intra-religious others over foreign others and Shi’a-phobia, bipolarization of Islamic nation, weakening the regional governments and preparing the ground for the presence of trans-regional powers, distorting the international look at Islamic world, placing Islam in the agenda of global powers, geo-politic change of power in Middle East; increasing the power and the role of Zionist regime, and – altogether – preparing the ground for weakening of Islamic world. It also neutralizes the energy freed from Islamic Awakening that could revitalize the real power of the Islamic world.
    Keywords: Neo, Salafism, Shia, Islamic Awakening, Middle East, Islamic Revolution
  • Zahra Jafari Fard, Dr. Ahmad Salehi Kakhki, Dr. Dawood Jafari Seresht Page 35
    The period from Saljuqid government up to Teymurid government is among the illustrious eras of wooden crafts in Iran. The wooden works remaining from that period, in addition to their high artistic value, enjoy – due to the inscriptions with religious and doctrinal themes – a special status in identifying the religious beliefs of the people of that period. This fact necessitates a precise and broad investigation of those works. The present study aims primarily at introducing those wooden works belonging to the period from Saljuqid rule up to the beginning of Teymurid period, the works on which special Shiite mottos including invocations and litanies have been carved. In view of the studies and investigations by the authors, they concluded that those periods using Shiite mottos on wooden works along with other usages formed a beautiful and desirable tradition that shows deep beliefs and sincere affection of the makers of those works to Ahl al-Bayt.
    Keywords: wooden works, Saljuqids, Teymurids, Shiite mottos
  • Dr. Kazem Sam Daliri Page 53
    In spite of historical influence of clergymen in Iran and the society’s obedience to them, public obedience to them has been decreased in recent decades. What is the reason for this? Theoretically, we may refer to three groups of major reasons: reasons relating to structural evolutions, reasons emphasizing evolutions in clerics, and reasons focusing on the addressees of clergymen. In the present article, the emphasis is on the reasons pertaining to the addressees of the clergies, and the type of their piety is referred to as the reason effective on decreasing their obedience to clergies. Therefore, three kinds of piety influencing people’s obedience to clergies were identified. They are as follows: direct piety, piety with no need to clergies, and uncommitted piety. Having explained and theoretically expanded the mechanism of effect of these types of piety on people’s relations to clergies, three hypotheses resulted from the discussion were analyzed. The results of the research, conducted in the form of a survey, showed that the more people’s belief in clergies’ roles and duties (their functional necessity) and some religious rites is decreased, the more their needs are fulfilled by persons other than clergymen; and the more they are uncommitted to religious laws, the less their obedience to clergies would be.
    Keywords: type of piety, direct piety, needless piety, uncommitted piety, clergies
  • Kyumarth Azimi, Dr. Muhammad Ali Chelungar, Dr. Asghar Muntazer Al Qaem Page 85
    Various factors have been effective in the process of diffusion of Shiism in certain areas of Kurdistan in recent centuries. Among them, we may refer to the role of kings and rulers and the position of some certain areas of Kurdistan among some clans of Kurdistan (such as Ahl Ḥaqq, Sārelī, Shabak, Bajīrān and Alawī) and the influence of extremist Shiites on them. In this process, however, the role of migration of certain clans form Kurdistan to Shiite areas and Kurds’ widespread following Sufi beliefs and thoughts have special status in the growth of Shiite beliefs and, accordingly, Shiism. Here, we attempt to analyze the effect of the variables of migration and Sufism’s widespread dominance on the growth of Shiism in Kurdistan.
    Common manifestations of Sufi orders and Shiism in Kurdistan were one of the effective factors of the leaning of Kurd clans to accepting Shiism in recent centuries. The Kurd clans’ migration is an undeniable factor in the growth of Shiism among groups of them. Emigrant clans, influenced by the new environment, changed their culture, language, clothing, customs, rites and religious leanings. Here, we try to trace the effect of this factor on the growth of Shiism in Kurdistan and analyze its various angles.
    Keywords: Kurd, Kurdistan, Shiism, order, migration
  • Dr. Zahra Abdi Page 135
    The present research aims at investigating religious approach of Nader Shah (1148-1160 AH) and its effect on Shiism and Shiite scholars. Thus, the main problem in this study is the reason and the manner of Nader Shah’s interactions with the Shiites and Shiite scholars. Safawids (907-1135 AH), with their official support for Shiism, caused the Shiism to grow and spread out. However, Afghans’ invasion into Isfahan and their struggle with Shiites weakened the religious institute. After seizing the power, Nader Shah Afshar did not officially support Shiism; rather, he belittled it as a minor sect and gave priority to political and military issues. Factors such as Shiite scholars’ ineffective presence in the structure of government and marginalizing them, lowering the position and duties of the religious authorities, restricting the educational activities of the Shiite scholars, confiscating the religious endowments and severe restriction of financial resources of the Shiite scholars, and their migration to nearby lands are signs of minimum interaction of Nader Shah with the Shiites and Shiite scholars.
    Keywords: Scholars, Nader Shah, Afsharids, Shiites
  • Dr. Amir Masoud Dabbagh, Shadi Rahbar Page 167
    The most prominent manifestation of human’s high spirituality and transcendental identity can be found in hidden layers of sacred Islamic art in building mosques. It seems that mosques built in the golden era of spiritual, financial and political power of the Shiites in Iran enjoyed a special spiritual identity. With the establishment of Safawid government in early tenth century AH and proclaiming the Twelver Shiism as the official religion in Iran, this country regained its political and national identity after centuries, and Shiism gradually penetrated in Iranians’ soul. This made Iranian artists create artistic works full of Shiite spirit and identity. The architecture of the mosques, as the manifestation of such beliefs, enjoyed special delicacy in design that reached its zenith in Safawid and Qajar Periods. In Qajar Period, a new method in architecture was created and the architects of the period followed the architects of the Safawid period. In the present study, we have tried to compare the architecture of the Safawid and Qajar periods to investigate the principles, foundations, and patterns of the old architecture in Iran and the innovations of those periods, although it seems that the architecture of Qajar period did not enjoyed the necessary strength for creating a new architecture. Therefore, in the present study, two masterpieces of Islamic, and especially Shiite, architecture – Imam Mosque in Isfahan and Shahid Mutahhari Mosque in Tehran – have been comparatively studied by recognizing the sacred principles governing the design of Shiite mosques. Based on the results of this study, we can find the difference and the perfection of the period between Safawid and Qajar governments in factors such as design, atmosphere, inscriptions and colors used in decorations on walls and minarets.
    Keywords: Safawid, Qajar, mosques, Shiism, decorations
  • Dr.Haniya Okhowwat Page 191
    Traditional houses were built according to the religious beliefs of their inhabitants, and traditional architects would consider – as far as possible – the principles, rules and methods of building houses stated in Quranic verses and hadiths. Thus, his work would be based on those models and religious spirit would always be apparent in traditional houses. The present article is seeking to answer the following question: “What are the patters of Shiite identity in traditional houses?”
    The related hypothesis was as follows: “Based on the Quranic verses and hadiths, patterns of Shiite identity in housing are found – directly and indirectly – and can be used in designing modern houses.” The research method was descriptive-analytical and historical, and methods of gathering data included using library resources and filed study. The results showed that patterns of Shiite identity are classified, according to verses and hadiths, into two groups: skeletal dimension (form) and conceptual dimension (content). The patterns of art, morality, nature, light, color and transparency fall under the category of skeletal dimension; and patterns of geometry and proportions, hierarchy, sanctum, empty space and flexibility fall under the category of conceptual dimension.
    In this regard, it is worth noting that in view of the Islamic-Iranian identity and spread of Shiism in our country, the Shiite patterns in designing today’s houses must be considered by architects.
    Keywords: Shiite architecture, Quranic verses, Imam's sayings, traditional houses, model of design