فهرست مطالب

کتاب قیم - پیاپی 15 (پاییز و زمستان 1395)
  • پیاپی 15 (پاییز و زمستان 1395)
  • تاریخ انتشار: 1395/11/25
  • تعداد عناوین: 8
|
  • داود اسماعیلی، محمدرضا حاجی اسماعیلی* صفحات 7-32
    برداشت اولیه از آیه ﴿و انکحوا الایامی منکم و الصالحین من عبادکم و إمائکم إن یکونوا فقراء یغنهم الله من فضله و الله واسع علیم﴾ (نور: 24/ 32)، بر این امر دلالت دارد که ازدواج، به استغنای انسان و رفع نیازهای مادی می انجامد. از آنجا که در روایات بسیاری، فقر معضلی اجتماعی خوانده شده و راهکارهایی برای مقابله با آن اندیشیده شده است، این سوال رخ می نماید که چگونه فقر ملموس در جامعه با ازدواج های موجود، سازگار است؟ برای پاسخ به این سوال، واژگان «نکاح» و «ایامی» مفهوم شناسی شده است؛ با تکیه ویژه بر مدلول های آن در قرآن، تبیین مراد اصلی آیه با عنایت به سیاق و بافت آن، توجه به روایات به ثبت آمده و در نهایت دیدگاه های مفسران. فرضیه ما در این پژوهش بر این نکته استوار است که آیه در مقام نهی از تاخیر ازدواج به دلیل فقر اقتصادی است. بنابراین تحقق ظاهر آیه که بر وعده بی نیازی دلالت دارد، وابسته به اموری همچون مشیت و اراده خداوند، مصلحت فرد و... است.
    کلیدواژگان: ازدواج، فقر، عفت، مشیت الهی، تفسیر، قرآن کریم
  • روح الله نجفی* صفحات 33-48
    پژوهش در حوزه قرائات قرآن کریم نشان می دهد مساله «عطف» در زبان عربی، از دو جهت بر پیدایش اختلاف های قاریان اثرگذار بوده است. نخست آنکه انعطاف پذیری پاره ای از واژگان در عطف شدن یا نشدن به واژه پیشین، به اختلاف در تعیین اعراب آن واژه می انجامد. از سوی دیگر، گاه قاریان به رغم توافق در معطوف بودن یک واژه، در تشخیص «معطوف علیه» اختلاف داشته اند؛ امری که به سبب خوانش متفاوت معطوف، به دو اعراب مختلف منتج شده است. در این میان، مقاله حاضر بر آن است تا با کاوش در آیات مختلف قرآن، از الگوهای تکرارشونده اختلاف قرائت که متاثر از مساله «عطف واژگان» می باشند، پرده بردارد. روش و شیوه تحقیق حاضر، استشهاد به اختلافات پدیدار شده میان قاریان قرآن است و دستاورد و نتیجه آن، آشکار ساختن نقش عطف در پیدایش وجوه قرائت می باشد.
    کلیدواژگان: قرائت قرآن، اختلاف قرائت، اعراب قرآن، عطف، معطوف، معطوف علیه
  • فتحیه فتاحی زاده، مرضیه ذاکری*، حسین بخشعلی سلطانی صفحات 49-72
    قرآن کریم و اساسا هر متنی، محصول یک گفتمان است. تحلیل این گفتمان موید نقش آفرینی سه مولفه اصلی متن، مولف و مخاطب در خلق این گفتمان است؛ در عین اینکه تحلیل گفتمان از مولفه متن آغاز می شود، نیت مندی فرستنده (مولف) از شکل گیری این متن، اثرگذاری بر مخاطب (فهمنده مدار) در بالاترین سطح است. ازاین رو به موازات بهره گیری از زبان معیار در ارائه پیام های متن، از زبان خلاقانه استفاده می کند تا پیام را در سطحی مطلوب، برجسته ساخته و آن را با هدف رهنمون ساختن مخاطب به مشارکت در فهم و درک متن سامان دهی کند. پیام های به زبان معیار، سطح فهم تعبیری مخاطب را به سبب شناخت دهی و تغییر نگرش در او و پیام ها در قالب زبان تمثیل، سطح فهم تاویلی او را با هدف تغییر در رفتارش نشانه رفته است. به رغم غالبیت نقش زیبایی آفرینی متن قرآن (برجسته سازی) که مخاطب را به تکاپو وامی دارد تا بتواند با متن ارتباط برقرار سازد، موانع شخصیتی، معرفتی و فرهنگی- اجتماعی، مانع از آن می شوند که مخاطب، فعالانه در امر دریافت پیام شرکت کند. ازاین رو در مواجهه، درک و حفظ پیام، گزینشی عمل می کند.
    کلیدواژگان: قرآن کریم، تحلیل گفتمان، متن، برجسته سازی، مخاطب، موانع اثرپذیری
  • سید مصطفی مناقب*، محمد جواد سعدی، رحمت الله عبدالله زاده، محمدهادی امین ناجی، قاسم جعفری صفحات 73-94
    سوره های صف و جمعه، چهارمین و پنجمین سوره از سور هفتگانه مسبحات است. از میان هفت سوره مسبحات، تنها همین دو سوره تتابع داشته اند. این دو سوره به لحاظ محتوایی دارای مضامین مانوس و مشترک زیادی است که می توان آن ها را وجه اصلی ارتباط این دو سوره تلقی کرد و معارف مطرح شده را بر محور کلی عدم سرپیچی از دستورات خداوند و عتاب مومنان در هنگام سرپیچی، استوار دانست. تصویر سازی هنری و موسیقی کلام که ابزارهای دیگر ارتباط هستند در خدمت متن بوده و در این دو سوره از عناصر مشترک تصویر هنری و موسیقی کلام استفاده شده است. در پژوهش حاضر به این نکته پرداخته شده که به طورقطع، موضوع واحد در ارتباط ارگانیک دو سوره، نقش اصلی را بر عهده دارد و نمی توان گفت که ارتباط ارگانیک میان دو سوره از توقیفی بودن ترتیب سوره ها حکایت دارد.
    کلیدواژگان: سوره صف، سوره جمعه، ارتباط ارگانیک، پیام سوره، موسیقی کلام، تصویر هنری
  • محمدحسن رستمی، سمانه ابریشمی* صفحات 95-118
    در آیه 57 سوره یونس، قرآن مجید به «شفاء» توصیف شده است: ﴿شفاء لما فی الصدور﴾. بیشتر عالمان مسلمان، شفای مذکور را روحانی و معنوی تفسیر کرده اند، اما در این پژوهش با استفاده از قرینه های مختلف، درصدد اثبات این نکته هستیم که مفاد آیه عام است و هر نوع شفایی را دربرمی گیرد. عمده این قرائن مبتنی بر کشفیات علوم تجربی است که عامل اصلی خطر در بیماری های قلبی عروقی را زمینه های ذهنی فرد نسبت به عامل فشار و در نتیجه، نوع ارزیابی و برخورد با آن معرفی می کند؛ همچنان که خداوند نیز با وصف ﴿موعظه من ربکم﴾ پیش از اشاره به خاصیت شفابخشی، پیشگیری از امراض قلبی را با عمل به موعظه های قرآن ممکن می داند که با سه عامل میسر می گردد: تفکر و تعقل، شناخت صحیح و ایمان به خدا. این مقاله ضمن اثبات فرضیه فوق، نشان می دهد که تاکید آیه مذکور بر این است که شفای امراض جسمی در گرو شفای امراض روحی است.
    کلیدواژگان: قرآن کریم، شفاء، مرض، جسم، روح، قلب
  • عبدالرحیم سلیمانی* صفحات 119-140
    در آیاتی از قرآن کریم، سخن از بشارت به ظهور پیامبر اسلام از سوی پیامبران پیشین و یا به ثبت رسیده در متون مقدس پیشین است. پرسش مهم در این باره، آن است که هدف قرآن مجید از طرح این موضوع چیست؟ آیا هدف قرآن مانند رویکرد بسیاری از متکلمان یا عقاید نویسان مسلمان، اثبات نبوت خاصه است؟ سوال دیگر آنکه مقصود قرآن از متون بشارت دهنده، همین متون موجود و برجای مانده است؟ اگر این گونه است، ادعای قرآن مجید درباره کیفیت این بشارت چیست؟ فرضیه ای که این نوشتار بدان دست یافته آن است که اولا هدف قرآن مجید از طرح این موضوع، اثبات نبوت خاصه نیست؛ ثانیا از قرآن مجید بر نمی آید که نام پیامبر اسلام در متون فعلی موجود باشد. بنابراین آیات قرآنی بر بشارت کلی به صورت ذکر صفات تکیه کرده که در متون فعلی موجود است.
    کلیدواژگان: بشارت، پیامبر اسلام، قرآن کریم، عهد قدیم، عهد جدید
  • اعظم حسینی نسب، مهدی محمدی *، عبدالحسین طالعی صفحات 141-168
    گام نخست در بهینه سازی پژوهش های علوم قرآنی، تحلیل و بررسی تحقیق هایی است که در سالیان اخیر به رشته تحریر درآمده است. بنابراین هدف پژوهش حاضر، تعیین میزان پراکندگی و گرایش موضوعی مقالات حوزه علوم قرآن در نشریات علمی پژوهشی است. بازه زمانی مورد پژوهش که با روش تحلیل محتوا صورت گرفته است، مقالاتی است که بین سال های 1386-1390 به چاپ رسیده است. در این روش، مقالات از لحاظ موضوعی تحلیل شده اند و مبنای تعیین موضوع، مقوله های استخراج شده از اصطلاحنامه علوم قرآن است.
    از مجموع283 مقاله ارائه شده، 282 عنوان مقاله، تالیفی و یک عنوان مقاله ترجمه ای بوده است. بیشترین سهم ارائه مقالات با %8/53 به متخصصان با مدرک تحصیلی دکتری اختصاص دارد و بیشترین مشارکت از نظر رتبه علمی، مربوط به آن دسته از اعضای هیئت علمی است که استادیار هستند. در تالیف و انتشار مقالات حوزه علوم قرآن، سهم مردان %7/87 و سهم زنان %3/12 بوده است. همچنین %7/62 مقالات دارای یک نویسنده، %9/33 دو نویسنده و %4/3 دارای سه نویسنده است. از نظر وابستگی سازمانی، دانشگاه فردوسی مشهد در صدر موسسات آموزشی پژوهشی قرار دارد. تحلیل موضوعی مقالات نشان می دهد بیشترین سهم با %8/15 به مقوله «مکاتب تفسیری» اختصاص داشته، «موضوعات قرآنی» با %4/14 و «دلالت واژگان قرآنی» با 7/12 درصد در مرتبه های بعدی قرار دارند. در پایان، هفت پیشنهاد برای بهینه سازی پژوهش های علوم قرآنی ارائه شده است.
    کلیدواژگان: علوم قرآن، تحلیل موضوعی، تحلیل محتوا، نشریات علمی پژوهشی
  • بی بی زینب حسینی* صفحات 169-199
    روایاتی در جوامع حدیثی شیعه و اهل سنت به ثبت آمده است که بر کراهت برخی روابط جنسی دلالت دارد. در این دسته از احادیث، برخی زمان ها و حالات مورد نهی قرار گرفته که البته بخشی از آنها از نظر دلالت، مضطرب و پریشان است. در این میان، روایت های فراوان و البته معتبری وجود دارد که از مقاربت در آخر ماه بر حذر داشته و آن را مکروه اعلام داشته است. در بسامدی کمتر، جماع در اول و میانه ماه نیز منع و نهی شده است. در این پژوهش برای ارائه فهمی ژرف تر از روایات پیش گفته، با واژه شناسی «شهر» در آیات قرآنی، مفهوم جدیدی از این واژه ارائه شده است. نیز با بهره گیری از سیاق روایات و نتایج علم پزشکی، فرضیه جدیدی پیشنهاد شده است که نهی از روابط جنسی در آخر ماه، فرمانی در جهت تکثیر نسل و افزایش موالید بوده است.
    کلیدواژگان: روابط جنسی، روایت، کراهت، عادت ماهیانه، شهر، تولید مثل
|
  • Davoud Ismaeili, Mohammad Reza Haji-Ismaeili * Pages 7-32
    Initial understanding of the verse ‘Marry those among you who are single, or the virtuous ones among yourselves, male or female: if they are in poverty, Allah will give them means out of His grace: for Allah Ample-giving, and He knows all things’ (24:32), demonstrate that marriage leads to human’s rich and removal of worldly needs. Found in many narrations, as poverty is a social trouble and several solutions are prepared, one question may be raised that how sensible poverty in society conform to current marriages? To answer this, the concepts of the words ‘marriage’ and ‘singles’ has been recognized; by special relying on its relevant words in Quran, illustration of with attention to its context and contiguous verses, paid attention to documented narrations, and finally exegetes viewpoints. Our hypothesis is based on that the verse signifies the prohibition of marriage’s delay due to economic poverty. Therefore, occurrence of verse’s apparent meaning which signifies promise of rich depends on Allah’s will, human’s advice and etc.
    Keywords: marriage, Poverty, Modesty, Allah's will, exegesis, Holy Quran
  • Ruhollah Najafi * Pages 33-48
    Research on ‘reading of holy Quran’ demonstrates that the issue of ‘conjunction’ in Arabic language effects on appearance of readers’ disagreements from two aspects. First, flexibility of some words in conjunction to previous words, leads to disagreement on specification of function (Iᶜrāb). On the other hand, in spite of agreements on being subordinate in conjunction of one word, sometimes readers disagree in recognition of the primary word in conjunction which leads to two different function (Iᶜrāb) due to different reading of conjunct word. This essay attempts to discover recurring patterns of reading disagreement affected by the issue of words conjunction. The method of this article is reference to disagreements between Quran readers and the result is clarification of conjunction’s role in appearance of different readings.
    Keywords: Quran reading, disagreement of reading, function (I?r?b) of Quranic words, conjunction, primary word in conjunction, subordinate word in conjunction
  • Fathiye Fattahi Zadeh, Marziye Zakeri *, Hossein Bakhsh-Ali Sultan (Sultani) Pages 49-72
    Quran is outcome of a discourse. Analysis of this discourse confirms the role-play of three main components in creation of this discourse: text, author, and addressee; however discourse analysis starts from text component, purposefulness of transmitter (author) from creation of this text is effecting on addressee (who actively give and understand the message) in the highest level. Therefore, in parallel with benefiting from criterion language in presenting messages of text, it uses creative language for highlighting the message to a desirable level and organizes it for the purpose of guiding the addressee toward contribution to understanding and comprehension the text. Messages in the language of criterion aim interpretive understanding level of addressee due to the giving recognition and changing his view, and messages in the form of allegory language aim his metaphorical interpretation understanding level for the purpose of changing the his behavior. Despite predominance of beauty role of Quran’s text (highlighting) which motivates the addressee for the purpose of making relation with the text, characteristic, cognitive and cultural-social obstacles prevent the addressee to contribute actively in the receipt of message. Thus, in confronting the perception and recording the message, acts selective.
    Keywords: Holy Quran, discourse analysis, Text, highlighting, Addressee, obstacles of impressionability
  • Seyyed Mostafa Manaqeb *, Mohammad Javad Saadi, Rahmatollah Abdollahzadeh, Mohammad Hadi Amin Naji, Qasem Jafari Pages 73-94
    Surah al-Saf and al-Jom’ah are fourth and fifth chapter of seven special chapters called ‘mosabbahat’. Just these two chapters are consecutive. Content of these two chapters contains shared themes regarding their contents which can be main reason of their relation. It seems that the teachings are based on not disobeying Allah’s command and angry speech to believers at the moment of disobedience. In the other hand, this relation can be investigated by other relation instruments between the two texts, namely artistic imaging and melody of speech. Therefore, in this two chapters, shared components of artistic image and melody of speech is used. In this essay, its referred that unit subject in organic relation of two chapters plays the major role; however, it cannot be claimed that organic relation between these chapters is due to divine order of chapters.
    Keywords: Surah al-Saf, Surah al-Jomah, Organic Relation, Message of Surah, Melody of Speech, Artistic Image
  • Mohammad Hassan Rostami, Samane Abrishami * Pages 95-118
    In surah Yunus, verse 57, the holy Quran is described as shefa’ :a healing for the (diseases) in your hearts. Most of Muslim scholars interpreted this healing in a spiritual manner, but in this essay by using different signs, we attempt to demonstrate that content of the verse is general which contain all kinds of healing. Based on discoveries of experimental sciences, most of these signs define mental backgrounds regarding pressure element as the main one of danger in cardiovascular diseases, then elaborate it and explain the way of its healing; as Allah before referring to the characteristic of healing by statement an admonition from your Lord, confirms the possibility of prevention of heart diseases with acting based on Quran’s advices that will be reached by these three elements: Thinking, correct cognition, and believing in Allah. This essay demonstrates that the verse emphasizes on that healing of physical diseases is depended on spiritual one’s healing.
    Keywords: Holy Quran, Healing, Disease, Body, Spirit, Heart
  • Abdolrahim Soleimani * Pages 119-140
    In several verses of Holy Quran, stated by previous prophets or recorded in previous Holy Scriptures, there are statements about enunciation (beshārat) of arrival of Islam’s prophet. An important question is that what’s the purpose of holy Quran about this subject? Is it proving the issue of special prophecy, like lots of theologians? Another question is that the intention of Quran about enunciator texts is exactly these remained and existing one? If so, what’s the claim of holy Quran about the quality of this enunciation? The hypothesis reached by this article is that firstly the purpose of holy Quran for presentation of this subject isn’t proving the issue of special prophecy; secondly, nobody can result from the holy Quran that the name of Islam’s prophet is in existing texts. Therefore, verses of Quran have given the general enunciation in the form of stating the descriptions which is in existing texts.
    Keywords: enunciation (besh?rat), Prophet of Islam, Holy Quran, Old Testament, New Testament
  • Azam Hosseini-Nasab, Mahdi Mohammadi *, Abdolhossein Taleie Pages 141-168
    First step in optimization researches on Quranic sciences is analysis of researches undertaken in recent years. Therefore, the purpose of this essay is specifying extent of thematic dispersion and tendency in researches of mentioned circle done in scholar journals. The interval of this study done by content analysis method is the articles published in the years 1386-1390 (A.H.S). In this method, articles have been analyzed thematic and the bases of specifying subject are categories extracted from thesaurus of Quranic sciences.
    282 articles of 283 cases presented were compilation and another one was translation. Highest portion with 53/8% did by Ph.D. Degree specialists and most part of participation in scientific rating was relevant to assistant professors. Participation of men was 87/7% and for women was 12/3%. 62/7% of articles did by one, 33/9% by two, and 3.4% by three researchers too. In term of organizational dependent, Ferdowsi university of Mashhad is in the first place of researching and educating institutes. Thematic analysis of articles shows that most part with 15/8% belongs to category of exegetic schools. Then, Quranic subjects with 14/4% and significance of Quranic words with 12/7% are in the next places. Finally, seven suggestions offered for optimization of researches in Quranic sciences.
    Keywords: Quranic Sciences, Thematic Analysis, Content Analysis, Scholar Journals
  • Bibi Zeynab Hosseini * Pages 169-199
    There are narrations in Hadith communities of Shia and Sunni Muslims that signifies marital relationship is disapproved (makrūḥ). Some of times and situations in these narrations has been prohibited which some of them in term of significance are not stable and have anxiety. Among these narrations, many valid cases warn about sexual intercourse and declare that it is disapproved. In a lower frequency, copulation in the beginning and in the middle of month is forbidden too. In this essay with the aim of a deeper understanding of mentioned narrations, a new concept of this word is provided by philologist of “shaḥr” (month) in Quranic verses. Furthermore, by employment of narrations and outcomes of medical sciences, a new hypothesis suggested that prohibiting sexual relations at the end of each month is a mandate for genesis generation increase and expansion of births.
    Keywords: Sexual Relations, Narration, disapproved, Period, Sha?r (Month), Reproduction