فهرست مطالب

متن شناسی ادب فارسی - سال نهم شماره 35 (پاییز 1396)
  • سال نهم شماره 35 (پاییز 1396)
  • تاریخ انتشار: 1396/08/06
  • تعداد عناوین: 8
|
  • احسان گل احمر *، منوچهر توانگر، محمد عموزاده صفحات 1-16
    سفرنامه های فارسی دوره قاجار جزء نخستین تلاش های ایرانیان برای رویارویی با غرب در جایگاه «دیگری» هستند و به همین سبب در آنها اشکال مختلفی از دیگری سازی اروپا مشاهده می شود. از آن جایی که استعاره یکی از ابزارهای اصلی در فرایند دیگری سازی است هدف اصلی این پژوهش بررسی انتقادی شناختی چگونگی استعاری سازی «غرب به عنوان دیگری» در دو نمونه از نخستین سفرنامه های فارسی این دوره است. دو سفرنامه مسیر طالبی و حیرت نامه در این پژوهش بررسی می شود و الگوی تحلیل انتقادی استعاره چارچوب نظری اصلی در این پژوهش است. در این الگو امکان ارائه تحلیل انتقادی شناختی از نقش استعاره در متون و گفتمان های مختلف فراهم می شود. در بررسی این دو سفرنامه می توان دریافت که مجموعه ای از استعاره های مفهومی برای بازنمایی غرب استفاده شده است. این استعاره ها تصویری اغراق آمیز، آرمانی و بهشت گونه از اروپا به خوانندگان ارائه می دهد. ترکیب این استعاره های مفهومی سرانجام به شکل گیری یک قالب ارجاع تصویری یا استعاره کلان می انجامد. این استعاره ها ضمن ارائه تصویری منسجم از اروپا، آن را در مقام بهشت یا سرزمینی آرمانی استعاری سازی می کند که برای جامعه ایران در آن دوره نقش یک الگو را ایفا کرده است.
    کلیدواژگان: سفرنامه، ديگري، تحليل انتقادي استعاره، استعاري سازي، قالب ارجاع تصويري
  • احمد امیری خراسانی، زهرا میرشکار* صفحات 17-32
    جامعه شناسی و روان شناسی جنگ، از عرصه های جدید پژوهشی است که اثرهای ناپسند جنگ را بر جوامع بررسی می کند. محققان و پژوهشگران، کمتر در این باره سخن گفته اند. این موضوع در این جستار با استفاده از کتاب ترجمه تاریخ یمینی، نوشته ابوالشرف ناصح بن ظفر جرفادقانی در سال 603 هجری، توصیف و تحلیل شده است. این اثر ترجمه تاریخ عتبی از ابونصر محمد بن عبدالجبار عتبی در سال 427 هجری است. مشاهده درد و رنج بسیار مردم، نابودی منابع انسانی، مادی و معنوی جوامع، ایجاد مشکلات و سختی های برخاسته از جنگ و اجبار آنها بر مردم، پژوهشگران را بر آن داشت تا در این باره بررسی و تحقیق کنند. علت های شروع جنگ در عصر غزنویان برپایه نتایج این تحقیق و از دیدگاه جامعه شناسی عبارت است از: کسب قدرت، غیرت، طمع، تلافی کردن، خشم و نفرت، غارت، مسائل دینی و مذهبی. هم چنین از اثرات اجتماعی جنگ ها به تغییر و تحول در جمعیت و اقتصاد و آشکارشدن ارزش ها می توان اشاره کرد. جنگ از دیدگاه روان شناسی به اختلال روانی، استرس، اضطراب و ترس، نفرت، سوءظن و حسادت، مکر، اسارت و گاهی حتی مرگ نیز می انجامید. دنیا همیشه میدان جنگ بوده است و خواهد بود؛ البته به وسیله مطالعه و انس با آثار بزرگان علمی و فرهنگی، چگونگی رفتار در رویارویی با حوادث زمان را می توان فراگرفت و موانعی بر سر راه غارتگران و چپاولگران قرار داد. برای این پژوهش از منابع علمی تاریخی و ادبی و روایی بهره گرفته شد. این جستار با روش فیش برداری و بیان مطلب به صورت مستقیم و سپس تحلیل آن به انجام رسید.
    کلیدواژگان: نثرفنی، تاریخ یمینی، جامعه شناسی جنگ، روانشناسی جنگ
  • اسحاق طغیانی، آزاده پوده* صفحات 33-47
    سمک عیار کهن ترین داستان عامیانه فارسی است که فرامرز بن خداد الارجانی آن را در سده ششم به نگارش درآورد. اصل این حکایت با استناد به شواهدی، به تاریخ قبل از اسلام بازمی گردد. تقریبا هیچ اثری درباره آداب و رسوم مردمان گذشته در دست نیست؛ به همین سبب این داستان مرجع بسیار ارزشمندی برای دست یابی به برخی از آداب و رسوم و به طورکلی جامعه شناسی تاریخی گذشتگان است که مبهم مانده است. درحقیقت اصل این داستان بر پایه عیاری های پادشاهان و گروهی از جوانمردان با نام عیاران بنا شده است؛ در این مقاله برخی از آداب بزم و رزم آنان بررسی می شود. به این آداب و رسوم و یا جزئیات آن تاکنون اشاره ای نشده است.
    کلیدواژگان: سمک عیار، آداب و رسوم، رزم، بزم، عیاران
  • زهره وفایی فرد، جلال الدین کزازی* صفحات 49-62
    مثنوی معنوی از ارزشمندترین آثار عرفانی اخلاقی ادب فارسی است که در پی تعلیم زندگی حقیقی و نمودن راه سعادت به بشر است. این کتاب بر رسیدن به منبع خلقت و کمال غایی انسان تاکید می کند؛ البته در رابطه ای دوسویه به تلاش برای زندگی مطلوب این جهانی نیز توجه دارد. مسئله این پژوهش آن است که دنیا و جلوه های آن به چه میزان و از چه دیدگاهی در این اثر نمود یافته است؛ هم چنین چگونگی و چرایی گرایش مولانا به دنیا در این جستار بررسی می شود. از همین روی پس از شرح مفهوم دنیاگرایی، همه ابیات شش دفتر مثنوی مولانا در چند حوزه مهم از نمودهای دنیاگرایی بررسی شده است؛ خردورزی، مدارا، دوری از تعصب با تکیه بر نکات اخلاقی و بدون اندیشیدن به پاداش اخروی و دوری از تقلید کورکورانه، ازجمله حوزه های مهم نمودهای دنیاگرایی است. در این زمینه داستان هایی این اندیشه را برجسته تر کرده اند که در این پژوهش واکاوی شدند. هدف این بررسی تبیین نگرش مولانا به دنیا و جلوه های آن است. در این گفتار چنین دریافت می شود که مولانا دنیا را ارج می نهد؛ زیرا آن را راه رسیدن به عالم بالا و کمال می داند. او همه حوزه های دنیاگرایی را در چهارصد بیت به طور مستقیم و در داستان هایی به طور غیرمستقیم شرح داده است.
    کلیدواژگان: دنیاگرایی، مثنوی معنوی، مولوی
  • امید وحدانی فر *، محمدرضا صرفی، محمدصادق بصیری صفحات 63-80
    حکایت پردازی در آثار سعدی جایگاه ویژه ای دارد؛ به همین سبب معرفی و تحلیل گونه های حکایت های گلستان و بوستان سعدی، هدف اصلی این پژوهش است. بررسی حکایت های این دو اثر برپایه دیدگاه تزوتان تودوروف از منظر نوع شناسی، هم چنین شناخت و معرفی قواعد و قوانین حاکم بر ساخت این حکایات، هدف دیگر این جستار است. این بررسی نشان می دهد به سبب وجود ویژگی هایی، بیشتر حکایت های این دو اثر با نظریه روایتی تودوروف مطابقت دارد؛ این ویژگی ها عبارت است از: حادثه محوربودن حکایات، اصل علیت بی واسطه، تاکید بر کنش شخصیت ها، نبود روان شناسی، وجود زمان و مکان فرضی، حضور شخصیت های نمونه وار، مطلق بودن برخی از شخصیت ها و... . درواقع با یافتن مشابهت های داستانی بین نظریه تودوروف و حکایت های گلستان و بوستان، این حکایات را در سه گونه اسطوره ای، معرفت شناختی و ایدئولوژیک می توان طبقه بندی کرد. باتوجه به بررسی حکایت ها، درمجموع و به ترتیب فراوانی، بیشترین حکایات گلستان در گونه اسطوره ای، با تعداد 39 حکایت (48 درصد) و کم ترین آن با تعداد 12 حکایت (حدود 15 درصد) در گونه ایدئولوژیک قرار می گیرند. بیشترین و کم ترین گونه های حکایات بوستان نیز به ترتیب، گونه معرفت شناختی با 25 حکایت (52/59 درصد) و گونه ایدئولوژیک با 3 حکایت (15/7 درصد) است. بنابراین، کمترین تعداد حکایت های هر دو اثر از گونه ایدئولوژیک است؛ البته بیشترین گونه های حکایات در این دو اثر متفاوت است و از یک نوع نیست.
    کلیدواژگان: سعدی، گلستان، بوستان، حکایت، نوع شناسی، تودوروف
  • رحمان مشتاق مهر، احمد گلی، فرهاد محمدی* صفحات 81-96
    بررسی شیوه گزینش واژه در سخن سعدی نشان می دهد که واژه های کلیدی در جمله یا بیت معمولا با هم مرتبط هستند و بر هم تاثیر می گذارند. معیار سعدی در انتخاب واژه، تناسب در معنای کلی و عام در جایگاه همگرایی کلمات است؛ حتی انگیزه او در استفاده از استعاره، تشبیه و ترکیبات دارای معنای کنایی نیز تاحدی رعایت همین تناسب و هماهنگی بین واژه ها در محور همنشینی است. سعدی هنرمندانه از شگردهای زبانی خاص برای پرهیز از تکرار واژه در یک معنا و مفهوم بهره می برد و افزون بر تناسب در گزینش واژه به این نکته نیز توجه دارد. در این نوشتار نخست موضوع ترادف و چند شگرد زبانی بررسی می شود؛ از آن جمله است: استعاره، مجاز، تغییر صورت صرفی واژه و معادل عربی کلمه که سعدی برای پرهیز از تکرار از آنها بهره می برد. در ادامه با ذکر نمونه هایی تناسب و هماهنگی بین واژه ها در سخن سعدی بررسی خواهد شد.
    کلیدواژگان: سعدی، گزینش واژه، تناسب، تکرار، ترادف، استعاره، مجاز
  • احمد رحیم خانی سامانی*، محمد حکیم آذر، مظاهر نیکخواه صفحات 97-118
    امروزه بررسی های ریخت شناسی بخش درخور توجهی از پژوهش های ادبیات داستانی را در معنای عام، به خود اختصاص داده است. عنصر شخصیت یکی از مهم ترین عناصر در بررسی حکایت ها و داستان هاست که در ریخت شناسی، بیشتر بر کنش یا خویش کاری شخصیت ها متمرکز شده است؛ بررسی ویژگی های شخصیت ها، در پژوهش های مربوط به شخصیت پردازی بررسی می شود. در این جستار، ریخت شناسی شخصیت های حکایت علاءالدین ابوشامات از هزار و یک شب بر اساس الگویی ابداعی به نام «الگوی شاخص و وضعیت» بررسی می شود. این پژوهش ازنظر موضوع و روش با پژوهش های ریخت شناسی موجود، اندکی متفاوت است. گمان نگارنده بر آن است که شخصیت ها نیز مانند خود داستان ها و حکایت ها می توانند ریخت شناسی شوند. به همین سبب تلاش می شود برپایه چند شاخص و تعدادی وضعیت وضعیت ها در هر شاخص ازنظر تعداد و مفهوم متفاوت هستند یکی از حکایت های هزار و یک شب با بهره گیری از یک نظام شناسه گذاری ساده و کارآمد ریخت شناسی شود. بدیهی است نتایج این روش که در قالب رساله دکتری پژوهشگر در حجمی گسترده تر و فراگیرتر، نمونه همه شخصیت های هزار و یک شب، تهیه و تنظیم شده است، کارآمدی آن را معرفی خواهد کرد. با توجه به روش استقرایی تام این الگو در بررسی شخصیت های هر حکایت و بهره گیری از نظام شناسه گذاری دقیق در شناخت آنها و تجزیه و تحلیل داده های رقمی، می توان گفت برپایه این طرح، شکل ها و ویژگی های مشترک و معین در شخصیت های این اثر و نیز آثار مشابه شناخته می شود. شخصیت ها، باتوجه به وضعیت هایی که برای هر شاخص تعریف شده است، در شاخص های متعددی مانند نام، بوم، نوع، جنس، سن، طبقه، کنش، باور، خلق، فرجام، با یکدیگر ارتباط معناداری دارند و هم چنین از شکل ها و ویژگی های محدود و مشخصی پیروی می کنند؛ «الگوی شاخص و وضعیت» می کوشد آنها را کشف کند.
    کلیدواژگان: ریخت شناسی، هزار و یک شب، علاءالدین ابوشامات، شاخص، وضعیت
  • طیبه فدوی، حمید جلیلیان، مسعود باوان پوری * صفحات 119-130
    سنایی غزنوی از شاعران بزرگ و برجسته قرن پنجم و ششم هجری است. وی در زمانه ای می زیست که فرهنگ و ادبیات عرب بر همه مناطق تحت تصرف مسلمانان، حاکمیت داشته است. به نظر می رسد دو عامل اساسی، علت تاثیر فرهنگ و شعر عربی بر شعر شاعران قرن پنجم بوده است: الف) آمیزش روزافزون زبان فارسی با واژه ها و ترکیب های عربی؛ ب) اشتیاق و گرایش درونی شاعران به فرهنگ عربی. سنایی در بیشتر قصیده های خود از واژه ها، ترکیب ها، عبارت ها، ضرب المثل ها و نمادهای فرهنگ عربی بهره برده است. این پژوهش بر آن است تا با روش توصیفی تحلیلی و با تمرکز بر مکتب فرانسوی ادبیات تطبیقی، تاثیر فرهنگ عربی دوره های اموی و عباسی و اندلس را بر شعر سنایی بررسی و تحلیل کند. برای رسیدن به این هدف، ابتدا نکاتی درباره تاثیرپذیری سنایی از فرهنگ و شعر عربی در مقدمه بیان شد؛ سپس بازتاب فرهنگ و ادب عربی در دیوان شاعر بررسی و تحلیل گردید. برپایه این پژوهش می توان دریافت که سنایی ضمن تاثیرپذیری آشکار و پنهان از ادبیات عربی، با هنرمندی تمام، بر این الفاظ و معانی رنگ و لباس تازه ای پوشانده است. شاعر بیشترین تاثیر را از دوره عباسی و به ویژه ابونواس و متنبی گرفته است.
    کلیدواژگان: سنایی، شعر و فرهنگ عربی، تاثیرپذیری، ادبیات تطبیقی
|
  • Ehsan Golahmar *, Manoochehr Tavangar, Mohammad Amouzadeh Pages 1-16
    Persian travelogues of the Qajar period are amongst the first encounters of Iranians with the-West-as-the-Other and due to this various forms of othering of the Europe can be recognized in them. Since metaphor is one of the principal devices in the process of othering, the main aim of this paper is to provide a critical-cognitive study of metaphorization of the "the West as the Other" in two early instances of Persian travel account in such an era. The under-study travelogues in this research are Masir-e Talebi and Hayrat Nameh. The main approach used in this study is Critical Metaphor Analysis which provides the ground for offering a critical-cognitive analysis of the role metaphor plays in different texts and discourses. Exploring these two travel books, it is found out that a number of conceptual metaphors have been used in them for representing the West which offer a hyperbolic, idealized and heaven-like image of Europe to the readers. The combination of these conceptual metaphors finally leads to the formation of an iconographic frame of reference or megametaphor which suggests a coherent integrated picture of Europe. Such metaphors metaphorize that place as the Heaven or utopia which could be used as a model for Iranian society in that time.
    Keywords: Travelogue, The Other, Critical metaphor analysis, Metaphorization, Iconographic frame of reference
  • Ahmad Amiri Khorasani, Zahra Mirshekar * Pages 17-32
    Sociology and psychology of war are new research areas, expressing the detrimental effects of war on communities in these two aspects. Few researchers dug into these fields. In this paper, this subject has been studied by using translation of Yamini History book, written in the year of 603 AH by Abushraf Nasehiben Zafar Jarfadeghani which is a translation of Atabi History book, written in 427 AH; the fifth century, by Abu Nasr Mohammdiben Abdoljabar Atabi. Observation of suffering of many people, destruction and devastation of human, spiritual and unspiritual resources and difficulties and suffering caused by the war have stimulated the scholars to engage in researching this field. The results of this study indicated that, from the sociology of war view angle in era of Ghaznavian earning power, enthusiasm and zeal, greed, revenge, anger, looting and religious issues were causes of war which had social impacts such as change in the population, economy and values. From the perspective of the psychology of war mental disorders, stress, anxiety, fear, hatred, suspicion and jealousy, deception and bondage which resulted sometimes in death were results of war. The world has always been and will be a battlefield; we can get to know with the great works of our own scientific and cultural icons in order to learn how to behave encountering unexpectedness and become an obstacle to looters.
    For the purpose of this study, literature, historical, literary and narrative resources were used and fisheye technique and expression were utilized directly and then the analysis was performed.
    Keywords: Technical Prose, Yamini History, Sociology of War, Psychology of War
  • Eshagh Toghiani, Azadeh Poudeh * Pages 33-47
    Samak-e Ayyar is the ancient Persian folk story that is written in the sixth century by Faramarz Ibn Khodadad Al-Arjani. Of course, according to some evidence, the story goes back to the pre-Islamic history. Considering that no scheduled work is available in the field of customs of early people, this story is a valuable reference to achieve some customs and historical sociology of the deceased that has been remained unclear. This study has dealt with some customs and feasts of kings and some groups of manliness named the chivalrous. This story has been originally based on their chivalries. The study also aims at mentioning customs that have not been mentioned yet or if they have been dealt, their details have not been considered.
    Keywords: Samak-e Ayyar, Customs, Combat, Festivity, The Chivalrous
  • Zohreh Vafaeifard, Mir Jalaludin Kazazi * Pages 49-62
    Masnavi is of the most valuable moral mystical works of Persian literature which seeks to teach real life and the way to reach happiness. The emphasis in this book is not only on the ultimate perfection of creation and human resource collection, but also on the relationship of mutual quest for the good life of this world in itself. The purpose of this study is to investigate the extent and the representation of the world in this work. It also attempts to examine how and why Rumi tends to the world. This way, after explaining the concept of secularism, all lines were categorized into several important areas including wisdom, moderateness, avoiding prejudice based on morality and without thinking of heavenly reward, and avoidance of blind imitation. Moreover, an important area is secularism which is highlighted in this study. As a result, we found that Mowlana praised world since it is a means for reaching perfection. He described all areas of secularism in four hundred bits directly and in the stories indirectly.
    Keywords: Secularism, Masnavi of Rumi, Molavi
  • Omid Vahdanifar *, Mohamdreza Sarfi, Mohammadsadegh Basiri Pages 63-80
    Given that narrativization has a unique position in Saadi’s works, the main purpose of this study is to introduce and to analyze these types of stories in Saadi's Gulistan and Bostan. Also, another purpose of this study is to investigate the stories based on Tzvetan Todorov’s framework from the "typology" of rules and laws governing the construction of these known anecdotes. Results of this study showed that there were similarities between the fictional story of Gulistan and Bostan with Todorov's theory in terms of the presence of features such as event-based stories, the principle of causality non-mediated, emphasis on character interaction, lack of psychology, there is an imaginary time and place, the presence of exemplary character, and the absoluteness of some characters. Also, these stories were categorized into three species of mythical, epistemological and ideological tales. According to the survey, it was found that most stories in Gulistan were "epistemological" (48%) and the least were “anecdotal” (12%). However, in Bostan, the highest proportion was allocated to the epistemological side (59.52%) and the least belonged to the ideological category (7.15%). As the result, ideological category is the lowest one in both stories. However, for the highest proportion, the decision is not that much clear.
    Keywords: Saa?di, Golestan, Bostan, Story, Typology, Todorov
  • Rahman Moshtaghmehr, Ahmad Goli, Farhad Mohammadi * Pages 81-96
    The study of word selection in speech of Saadi shows that central words in sentence or verse usually have influence over each other. Proportion, in general meaning, as a traction between words, is his main criterion in selecting a word from available possibilities. Even his stimulant in making use of ‘metaphor’, ‘simile’ and ‘compounds that have allusive meaning’, is regarding this proportion and harmony between words in the associative axis. In addition to subject of proportion, another important subject in selection of word in Saadi’s speech is his skill to avoid repetition a word at one meaning by using of lingual capacities. In this paper, first, the subject of synonym and some other capacities such as ‘metaphor’, ‘trope’, ‘changing the grammatical form of a word’ and ‘Arabic equivalent of words’ which Saadi has used them to avoid repetition of word, will be considered. In the following, we study the proportion and harmony in his words.
    Keywords: Saadi, Word Selection, Proportion, Repetition, Synonym, Metaphor, Trope
  • Ahmad Rahimkhani Samani *, Mohammad Hakimazar, Mazaher Nikkhah Pages 97-118
    Nowadays, a considerable number of research is allocated to the morphological study of stories. However, a brief look at the books and researches available in the realm of Persian literature reveals that such researches mainly focus on the morphology of the stories and anecdotes on the basis of the models provided by Vladimir Propp, Roland Barthes, Claude Bremond, Tzvetan Todorov, and A.J. Greimas. Accordingly, the present article is to analyze the morphology of the characters of a-thousand-and-one nights on the basis of a slightly different model proposed by the authors which is composed of two components: indicator and status. Using a simple efficient coding system, and on the basis of 11 indicators, and some statuses each of which is different according to its number and concept, the authors try to analyze the morphology of the Alla-o-ddin Abu Shamat anecdote as a sample. It goes without saying that the results of the application of this method in analyzing the whole number of the anecdotes present in a-thousand-and-one nights will better clarify the efficiency and universality of such a model
    Keywords: morphology, A-thousand-and-one nights, Alla-o-ddin Abu Shamat, Indicator, Status
  • Tayebeh Fadavi, Hamid Jalilian, Masoud Bavanpuri * Pages 119-130
    Sanaei Ghaznavi is one of the great poets of the fifth and sixth century AD. He was at a time when Arabic culture and literature dominated all Muslim-dominated areas. It seems that two main factors were the causes of the influence of Arabic culture and poetry on the poetry of the fifth century: a) the increasing combination of Persian language with Arabic terms and combinations; b) the enthusiasm and tendency of the poets to the Arabic culture. In most of his stories, Sanai has used words, combinations, phrases, proverbs and symbols of Arabic culture. The present study seeks to analyze the influence of the Arabic culture of the Umayyad, Abbasid, and Andalusian periods on the Sanaei poetry through a descriptive-analytical method focusing on the French school of comparative literature. To reach this goal, firstly, the points of view on the influence of Sanaei on Arabic culture and poetry were stated in the introduction; then the reflection of Arabic culture and literature on the poet's court was analyzed. Based on this research, it can be seen that Sanaei, with the obvious and hidden influence of Arabic literature, has covered all these terms and meanings with new paintings with full artistry. The poet has received the most influence from the Abbasid era especially the Abu Nawas and the Mutabee.
    Keywords: Sanaei, Arabic Poetry, Culture, Suceptibility, Comparative Literature