فهرست مطالب

  • سال بیست و چهارم شماره 1 (بهار و تابستان 1396)
  • تاریخ انتشار: 1396/06/25
  • تعداد عناوین: 6
|
  • ادریس راموز، احمدعلی قانع صفحات 5-35
    امروزه مفهوم «فرهنگ» به عنوان قید مضاف در رشته های گوناگون علوم انسانی از جمله فلسفه، جامعه شناسی، انسان شناسی، روان شناسی، نشانه شناسی و سیاست گذاری به کار می رود. در همین راستا به-کارگیری مفهوم «فرهنگ» در این رویکردها و خاصتا با نگاه علوم انسانی اسلامی، ایجاب می کند، روشی اتخاذ گردد تا بتواند علاوه بر فهم دقیق این مفهوم در حوزه اندیشه انسانی، قادر به پیجویی در متون دینی نیز باشد، فهم و شناخت مفاهیم شکل گرفته در فضای علوم انسانی و شناخت رویکرد و نظرگاه متون دینی نسبت به مفاهیم موجود و فهم روابط میان مفاهیم از اهمیت بالایی برخوردار است، از این رو هدف اصلی مقاله تبیین روش پیجویی مفاهیم مدرن علوم انسانی اجتماعی در متون دینی است، از این حیث نوشتار حاضر به عنوان مطالعه موردی به مطالعه و واکاوی مفهوم فرهنگ به عنوان مفهومی مدرن در متن قرآن کریم پرداخته است، همچنین از اهداف دیگر این مقاله، می توان به فهم و شناخت مفهوم امت به عنوان یکی از مفاهیم قرآنی که با مفهوم فرهنگ دارای اشتراکاتی است، اشاره کرد که در مقاله به تبیین و تحلیل این رابطه پرداخته شده است. لذا این منطق گامی مهم در راستای بومی سازی علوم انسانی از طریق پیجویی مفاهیم مدرن در متون دینی به شمار خواهد آمد.
    در همین راستا، فرآیند و مراحل نوشتار حاضر از حیث روشی و محتوایی به منظور نیل به هدف اصلی، بدین گونه می باشد:گام اول: استفاده از روش تاریخ انگاره در واکاوی مفهوم فرهنگ به منظور شناخت فرآیند تغییر و تحولات و مولفه های این مفهوم.
    گام دوم: پیجویی مولفه های استخراج شده در متن قرآن کریم با استفاده از روش معناشناسی سنتی (کتب لغات) و مواجه با مفهوم امت.
    گام سوم: معناشناسی ساختاری مفهوم امت به منظور دستیابی به مولفه های اصلی و نظام معنایی مفهوم امت.
    گام چهارم: تبیین و تحلیل رابطه میان مفهوم امت با مفهوم فرهنگ.
    کلیدواژگان: مفهوم فرهنگ، مفهوم امت، روش تاریخ انگاره، معناشناسی ساختاری، حوزه معنایی
  • اعظم راودراد، بشیر معتمدی صفحات 37-65
    پرسش از نسبت بین دین و رسانه، در سال های اخیر به دغدغه جدی صاحب نظران دینی از یک سو و متخصصان رسانه از سوی دیگر تبدیل شده است. در این میان، تجربه تصویری نمودن امر قدسی یا ماورائی یکی از تجاربی است که بیش از سایر تجربه ها به ویژه در برنامه های دینی تلویزیون مشاهده شده است. لذا این سوال به طور جدی مطرح می شود که آیا اساسا امکان بازنمایی امر قدسی وجود دارد؟ در این مقاله تلاش شده است تا ضمن برشمردن موانع پیش روی این بازنمایی و مسائل آن، تا حد امکان راه حل هایی برای خروج از بن بست ها ارائه گردد.
    نتیجه مطالعه نشان می دهد که دو راه حل اصلی بازنمایی امر قدسی در قالب تصویر، «سبک استعلایی» و «بهره گیری از سمبول ها» هستند. این دو راه حل در دو انتهای یک محور قرار دارند که یک سوی این محور، امر قدسی و سوی دیگر محور، امر بشری است. سبک استعلایی، مخاطب را از امر بشری به سوی امر قدسی می کشاند و تجربه آن را برای مخاطب فراهم می کند و با بهره گیری از سمبول ها، امر قدسی را در قالب امر بشری برای مخاطب به ارمغان می آورد. این هر دو راه حل اگر چنانچه بر پایه شناخت دقیق دینی و عقلانیت مبتنی بر آن شکل نگرفته باشد، این مسیر را به بیراهه می کشاند.
    کلیدواژگان: امر قدسی، تصویر متحرک، بازنمایی
  • نرگس شکربیگی، سهراب مروتی، یارمحمد قاسمی صفحات 67-103
    سرمایه اجتماعی از مهم ترین نظریات جامعه شناسی، مدیریت، علوم سیاسی و... در عصر کنونی است. این مفهوم با تسهیل روابط اجتماعی و کاهش هزینه های مبادلاتی کارآیی جامعه را بهبود می بخشد؛ از سوی دیگر وجوه گوناگونی مانند: اعتماد، هنجارها و شبکه را شامل می شود. پژوهش حاضر درصدد است تا با رویکرد تحلیلی توصیفی و با استفاده از روش، اسنادی و کتابخانه ای به تبیین و معرفی مهم ترین مولفه های ساختاری، شناختی و رابطه ای سوره حجرات بپردازد. این سوره، در برگیرنده آداب و اصول ارتباطی است که زمینه های ارتباط سالم را ترسیم می نماید. این مفاهیم، در برگیرنده مهارت های ارتباطی و موانع مخرب آن است. مولفه هایی که در این سوره بدان پرداخته شده، در سطح ساختاری، شناختی و رابطه ای؛ تقویت کننده سرمایه اجتماعی خواهد بود. مولفه هایی مانند؛ رعایت ادب و احترام، انجام تمام امور بر اساس معیارهای دینی، پیشی نگرفتن بر دستورات و تعالیم خدا و رسول اکرم (6) در حقیقت همان کنترل و نظارت دائمی افراد توسط خداوند متعال؛ انضباط اجتماعی، اخوت و برادری، وحدت و یکپارچه نگری، تحلیل و ریشه یابی صحت اخبار، موانع مختل کننده و سلبی مانند: سوظن، عیب جویی، غیبت، تمسخر، لقب گذاشتن بر دیگران...
    کلیدواژگان: سوره حجرات، سرمایه اجتماعی، اعتماد اجتماعی، مولفه های سرمایه اجتماعی، قرآن کریم
  • سعید رضا عاملی، طوبی کریمی صفحات 105-143
    از یک سو قرار گرفتن تلویزیون جمهوری اسلامی ایران در بطن گفتمان اسلام با محوریت اصلی این گفتمان یعنی توحید و طبق قانون اساسی، این رسانه رسالتی خطیر در تعمیق این گفتمان دارد. از دیگرسو سریال ها باتوجه به ژرف ساخت و با خصوصیت ممتاز لایه بندی ها و شخصیت های داستانی، همجواری با زندگی مردم و همذات پنداری مخاطب توانایی خاصی در گفتمان سازی دارند. باگره زدن گفتمان توحیدی و تمرکز بر شخصیت های سریال، این تحقیق در پی پاسخگویی به این سوال است که شخصیت های داستانی سریال ستایش مطابق گفتمان توحیدی به چه نحو ی چینش شده اند؟ برای پاسخگویی به این سوال از نظریه برساخت گرایی بازنمایی و به طور اخص نظریه گفتمانی فوکو و با استفاده از روش ترکیبی تحلیل گفتمان فرکلاف، بشیر و سلطانی استفاده شده است. نتایج نشان می دهد که شخصیت ها در یک طیف از شخصیت های نسبتا توحیدی تا شخصیت های کاملا مشرک چینش شده اند؛ که در این طیف شخصیت های کمتر توحیدی برخلاف شخصیت های توحیدی به گونه ای کاملا سیاه بازنمایی شده اند.
    کلیدواژگان: توحید عملی، تحلیل گفتمان، بازنمایی، مجموعه تلویزیونی ستایش، شخصیت های داستانی
  • مریم مختاری، اصغر میرفردی، کوروش عیسایی خوش صفحات 145-169
    سبک زندگی از مفاهیم مهم جامعه شناسی معاصر به شمار می آید. چرا که نه فقط زیستن، بلکه چگونه زیستن نیز دارای اهمیت است. دین اسلام نیز هنجارها و ارزش های فراوانی در راستای چگونه زیستن مسلمانان به همراه دارد. بر این اساس هدف این مطالعه، بررسی سبک زندگی اسلامی دانش آموزان در رابطه با عوامل فرهنگی و اجتماعی در شهر شیراز می باشد. روش انجام پژوهش، پیمایشی است. جامعه آماری شامل تعداد 50980 نفر از کلیه دانش آموزان پسر و دختر پایه های اول تا چهارم دبیرستان های دولتی در شهر شیراز بوده، که از این میان بر اساس جدول لین تعداد 381 نفر به عنوان نمونه تعیین شد که به منظور افزایش دقت حجم نمونه به تعداد 400 نفر افزایش یافت. روش نمونه گیری خوشه ایچند مرحله ای بوده است. ابزار گردآوری اطلاعات، پرسشنامه بوده که به شکل محقق ساخته و با بهره گیری از پرسشنامه هنجاریابی شده توسط کاویانی (1391) تدوین شده است. جهت تعیین اعتبار از اعتبار صوری و همچنین اعتبار سازه، به کمک تحلیل عاملی و جهت تعیین پایایی از همسانی درونی به روش آلفای کرونباخ استفاده شد. در این تحقیق شش فرضیه مورد مطالعه قرار گرفت. بر اساس یافته های حاصل از تجزیه و تحلیل آماری، بین متغیرهای پایگاه اجتماعی اقتصادی، میزان استفاده از رسانه های داخلی و خارجی، تقید دینی والدین و اولویت اول در الگوی مرجع، با سبک زندگی اسلامی رابطه معنی داری وجود داشت. اما دسترسی به امکانات فراغتی و جنسیت پاسخ گویان، رابطه معنی داری با گرایش به سبک زندگی اسلامی نداشت.
    کلیدواژگان: سبک زندگی اسلامی، الگوهای مرجع، تقید دینی، دانش آموزان، رسانه، شیراز
  • حسن بشیر، مجید جعفریان صفحات 171-197
    امروزه برنامه های نرم افزاری به مثابه ساختاری تعین بخش نقش اساسی در ساحت های گوناگون زندگی انسان ها ایفا کرده اند. بخشی از نرم افزارهای تولید شده ناظر به معارف قرآنی است که از سوی بسیاری از موسسات قرآنی، تولید و در جهت فهم بهتر قرآن کریم در دسترس دین داران و فرزندان آن ها قرار می گیرد. این پژوهش با استفاده از رویکرد برساخت گرایی اجتماعی به کاوش در تاثیر این نرم افزارها به عنوان بستری برای شکل گیری فهم قرآنی کودکان 6 تا 12 سال می پردازد. رویکرد در این پژوهش کیفی است و از روش زمینه ای برای تحلیل داده های استفاده شده است. داده های کیفی با استفاده از روش مشاهده آزاد و تکنیک مصاحبه نیم ساخت یافته گردآوری شده اند. براساس روش نمونه گیری کیفی هدفمند و نیز معیار اشباع نظری، 20 نفر از مادرانی که از نر م افزارهای قرآنی آموزشی دو فرشته آسمانی و صبا استفاده می کنند در این مطالعه شرکت داده شده و نگاه آن ها به تاثیر این نرم افزارها بر فهم معارف قرآنی کودکان شان مورد کاوش قرار گرفت. یافته های به دست آمده شامل پنج مقوله عمده به شرح زیر می باشند: تسهیل گری، مثبت نگری، فکر تعمیم یافته، ساخت هنجارمند، توانمندسازی. مقوله هسته این بررسی نیز «نگرش استعلایی» است که سایر مقولات عمده را در بر می گیرد.
    کلیدواژگان: نرم افزارهای قرآنی، برساخت گرایی اجتماعی، نظریه زمینه ای، نگرش استعلایی
|
  • Edris Ramooz, Ahmad Ali Ghane Pages 5-35
    Today, the concept of culture is used in close association with other terms in various fields of humanities such as philosophy, psychology, semiotics, and policy making. Meanwhile, when it comes to human and Islamic sciences point of view, it becomes necessary to adopt a method which, next to an accurate understanding of it in humanities, could seek it in religious texts as well. In other words, understanding the concepts developed in humanities, together with a knowledge of religious text's view of those existing concepts and ultimately, a recognition of the relations between these hold a high importance. The aim of this study is, therefore, explaining the method of seeking modern concepts in humanities and sociology in religious texts. We have here a case study of expounding on culture as a modern concept in the Holy Quran. Additionally, we try to comprehend the concept of Ummah as a Quranic term that has common features with culture. This is a significant step towards adapting humanities to our own conditions through seeking modern concepts in religious texts. The process we have gone through from the point of content and methodology is as follows: 1- Step one: use of historicity in expounding on culture in order to recognize its constituent's development.
    2- Step two: Seeking extracted components from the Holy Quran using traditional semantics (dictionaries) and coming across the concept of ummah.
    3- Step three: structural semantics of ummah in order to reach the main constituents and semantic system of the concept.
    4- Step four: an analysis of the relation between ummah and culture concepts.
    Keywords: Concept of culture, Concept of ummah, historicity, structural semantics, semantic domain
  • Azam Ravadrad, Bashir Motamedi Pages 37-65
    In recent years, the question of the relation between religion and the media has become a matter of serious concern among religious scholars on the one hand, and media professionals on the other. Meanwhile, the experience of picturing the sacred and the transcendental has been shown more than others, especially in TV religious programs. Therefore, the serious question is whether representing the sacred is basically possible or not. In this article, we have tried to both enumerate the obstacles and to provide solutions to get out of them as much as possible. The results of the study show that two main solutions for representing the sacred in the form of image are “transcendental style” and “utilizing symbols”. These two solutions are at both ends of an axis, with the sacred on the one end, and the human on the other. The transcendental style takes the audience from the human to the sacred and divine side, and makes them experience it. Utilizing symbols brings the sacred matter in the form of human to the audience. Both of these solutions will end in misdirection, if they are not developed from an accurate understanding of the religion which is associated with rationality.
    Keywords: Sacred matter, Motion picture, Representation
  • Narges Shekarbeygi, Sohrab Morovati, Yarmohammad Ghasemi Pages 67-103
    Social capital is among the most important issues in sociology, management, political science, etc. in today's world. This concept can improve the society's efficiency through simplifying social relations and decreasing interchanging expenses. Meanwhile, it comprises some other features, namely trust, norms and network. The present study aims at explaining and introducing the most important structural, cognitive and correlative components of the sura Al-hujurat (The Chambers) using library and documentary method and descriptive- analytical approach. This sura incorporates communicative principles that can provide a healthy communicative environment. It contains communicative skills and its detrimental obstacles. The components mentioned here can boost social capital at structural, cognitive and correlative levels. Examples such as the observance of etiquette and civility, fulfilling things according to religious criteria, avoidance of surpassing Allah's and His Prophet's instructions are but the same as our being permanently under God's supervision. One must add other traits such as social discipline, fraternity, unity, assessing the news reliability, etc. to the list. Among detrimental obstacles we can refer to acts such as suspicion, faultfinding, backbiting, derision, and slander.
    Keywords: Sura Al-Hujurat, Social capital, Social trust, Social capital components, The Holy Quran
  • Saeed Reza Ameli, Toba Karimi Pages 105-143
    The Islamic Republic of Iran television is at the core of promoting the Islamic discourse that centers upon monotheism; a role prescribed by the Iranian constitution as well. Meanwhile, the ability of the media and its produced serials in developing their audience's empathy with the fictionalized characters- a special discourse making feature- has directed our study to seek a response to this question that whether the prevalent discourse in serials, including Setayesh as our case study, corresponds to the practical monotheistic discourse. To provide a discursive comparison and evaluation of practical monotheism in the serials, a reference to the verses of the Quran and Tafsir al-Mizan helped to derive these monotheistic commands in terms of practical unity models in six dimensions, namely religious, political, moral, social, economic and ideological. To answer the question, the superstructure representation theory and especially Foucault's discourse theory were used using a combined method of Fairclough, Bashir and Soltani's discourse analysis. The results show that the characters of the specified serial range from semi- monotheistic to fully polytheistic ones, and among these, the less monotheistic characters are depicted in a more pessimistic manner.
    Keywords: Practical monotheism, Representation theory, Discourse analysis, TV serial
  • Maryam Mokhtari, Asghar Mirfardi, Koorosh Esaeekhosh Pages 145-169
    Lifestyle is a major contemporary issue in sociology and its correction is the challenge of most societies because "how to live" is as important as the living itself. Islam, in its turn, incorporates many norms and values about Muslim's way of life. Hence, the objective of this study was to explain and anticipate the social and cultural factors affecting the attitudes of the secondary school students towards the Islamic lifestyle in the public high schools in the city of Shiraz. The study has used the survey method. The statistical population was 50980 male and female students in their 1st to 4th year of studies at the public high schools in the city of Shiraz, of which a sample of 381 people were selected based on the Lin table, increased to 400 in order to improve the precision. A multistage random cluster sampling method was applied. The data was collected through questionnaires developed by the researcher utilizing Kaviani's normalized questionnaire (2012). To determine the validity and the reliability, we utilized the face and construct validities with the help of factor analysis for the former, and the internal consistency with the method of Cronbach's alpha for the latter. Six hypotheses were examined in this investigation. According to the findings, there is significant relationship between socio- economic status variables, internal and external media usage, parent's religious commitments, and priority in reference group on the one hand, and Islamic lifestyle on the other. But the availability of leisure facilities and respondent's gender differences havent shown any meaningful relationship with adopting an Islamic lifestyle.
    Keywords: Islamic lifestyle, Reference patterns, Religious commitment, Students, Shiraz
  • Hassan Bashir, Majid Jafarian Pages 171-197
    Today, software programs, as determining structures, are playing a considerable role in human's various life dimensions. Among these, one can refer to Quranic software programs produced by Quranic institutions for the sake of improving religious communitie's understanding of the holy Quran. The present study has adopted a super structural social approach to the issue seeking the impact of that on children's understanding of the Quran. The research methodology is qualitative and has used ethnographic method as well. The qualitative data are, therefore, gathered through free observation and semi-structured interview technique. Based on targeted qualitative sampling method and also theoretical saturation criterion, 20 mothers using this type of software were selected and their views on the impact of that on their children were analyzed. The findings which are based on grounded theory consist of five general categories as follows: facilitation, optimism, expanded thought, normative structure, and empowerment. The core section of this issue is the transcendental one which incorporates other major issues.
    Keywords: Quranic software, Social super structure, Grounded theory, Transcendental approach