فهرست مطالب

تاریخ نامه ایران بعد از اسلام - پیاپی 14 (بهار و تابستان 1396)
  • پیاپی 14 (بهار و تابستان 1396)
  • تاریخ انتشار: 1396/07/26
  • تعداد عناوین: 8
|
  • مقاله پژوهشی
  • فاطمه اروجی، محمد رضایی* صفحات 1-28
    یکی از تحولات مهم پس از فتوحات اعراب، گسترش تدریجی اسلام و در نتیجه تبدیل مسلمانان به جمعیت غالب در سراسر فلات ایران بود. با این وجود به گواهی منابع مختلف در برخی مناطق مانند فارس عده ی زیادی از زرتشتیان بدون تمایز خاص با مسلمانان، زندگی نسبتا آرام و مسالمت آمیز همراه با همگرایی را سپری می کردند. در شکل گیری این وضعیت زمینه ها، علل و مولفه های چندی اثرگذار بوده اند. سیاست همراه با تساهل و تسامح و اهتمام به حمایت و حفظ حقوق غیرمسلمانان و نیز مقابله با گروه ها و افراد تندرو از سوی آل بویه به ویژه در دوره قدرت، امکان زیادی جهت آخرین حضور پررنگ زرتشتیان در عرصه اجتماعی فراهم آورد. این رویکرد حکومت با دستورات دینی مبنی بر لزوم رعایت حقوق اهل ذمه و نیز وجود پاره ای تشابهات در اعمال و اندیشه ها و نیز فرهنگ و آداب ورسوم ریشه دار ایرانی که دچار تغییر چندانی نشده بودند، باوجود پاره ای مخالفت ها، تقویت گردید. هردو گروه مسلمان و زرتشتی میراث دار فرهنگ مشترکی بودند که به صورت طبیعی ایشان را جامعه ای واحد نشان داده سبب ایجاد رابطه عمدتا مسالمت آمیز و همگرایانه گردید که در عرصه اجتماعی تاثیر گذار بوده است. مهم ترین دستاورد پژوهش حاضر را می توان معرفی علل و مولفه هایی که به ایجاد جامعه ای به دور از تنش های مخرب انجامید دانست. در این جستار سعی داریم عوامل موثر در شکل گیری روابطی مبتنی بر همگرایی بین دو گروه در عصر آل بویه در ایالت فارس را با روش توصیفی تحلیلی با رویکردی تاریخی و تکیه بر مطالعات کتابخانه ای تبیین نماییم.
    کلیدواژگان: آل بویه، فارس، تساهل، تسامح، همگرایی
  • علی باغدار دلگشا *، عباس سرافرازی، هما زنجانی زاده، هادی وکیلی صفحات 29-55
    هدف این پژوهش، بررسی نقش پردازش های دینی در طرح مساله مطالبات اجتماعی زنان ایرانی در دوره تاریخی مشروطه است. در این نگارش به بررسی مطالبه حق تحصیل برای زنان و نقش پردازش های دینی در طرح و به نتیجه رسیدن برخی از آن مطالبات پرداخته شده است. منبع شاخص در این پژوهش، مطبوعات دوره مشروطه است؛ دلیل اهمیت و توجه به مطبوعات در این دوره، اهمیت آن ها در قالب مهم ترین منبع اطلاع رسانی بودن در دوره مشروطه می باشد. روش تحقیق در پژوهش حاضر اسنادی و با استفاده از دو فن تحلیل محتوا و بافت موقعیت کلمات می باشد. این پژوهش به ثمر رسیدن اصلی ترین مطالبه اجتماعی زنان در دوره مشروطه و نقش استفاده از روایات و پردازش های دینی، به عنوان حلقه واسط میان طرح مطالبات اجتماعی و تحقق مساله حق تحصیل برای زنان در دوره مشروطه را نشان می دهد.
    کلیدواژگان: زنان، مطالبات اجتماعی، مشروطه، حق تحصیل، پردازش های دینی
  • رضا بیگدلو * صفحات 57-90
    هویت به عنوان یک عامل معنا ساز، نه یک امر ثابت که سیال و متغیر است. مولفه‏های اساسی هویت در طی زمان و تحت تاثیر برخی حوادث و اندیشه‏ها دچار تغییر و دگرگونی می‏شوند. مولفه نژاد و تبار مشترک به عنوان یک مولفه هویت‏بخش برای ایرانیان در سده اخیر به ویژه در دوران جنگ جهانی اول و سال‏های پس ازآن، به مولفه‏های هویت‏بخش اضافه گردیده است. این مقاله زمینه‏ها و چگونگی برسازی هویت ایرانی بر اساس مولفه نژاد را با استفاده از روش تاریخی-تحلیلی و با بهره گیری از نظریه برساخت گرایی مورد بررسی قرار داده است. یافته‏های پژوهش بر آن است که طرح مولفه نژاد به عنوان یک عامل هویت ساز برای ایرانیان، تحت تاثیر اندیشه‏های نژادی اروپا، از دستاوردهای شرق‏شناسی بوده است. دوران جنگ جهانی اول به خاطر شرایط سیاسی و اجتماعی خاص ایران و ارتباط با آلمانی‏ها در این فرایند بسیار تاثیرگذار بوده است. با به قدرت رسیدن رضاشاه، ناسیونالیسم مبتنی بر نژاد تبدیل به ایدئولوژی دولت پهلوی گردید.
    کلیدواژگان: هویت، نژاد آریا، ایران، جنگ جهانی اول، دولت پهلوی
  • سید حسن شجاعی دیوکلائی* صفحات 91-122
    سیاست تمرکزگرائی کسب درآمد از منابع مختلف را به الزامی برای حکومت پهلوی اول تبدیل کرد. برپایه این الزام کسب درآمد از بخش تجاری اقتصاد ایران مورد توجه قرار گرفت. کسب درآمد از بخش تجاری در ابتدا با توجه به میراثی که اقتصاد تجاری ایران از دوران قاجار از آن برخوردار گردید امکان پذیر نبود. در چنین شرایطی سازماندهی اقتصاد تجاری ایران به منظور کسب درآمد بیشتر ضروری بود.
    بر این اساس این مقاله با استفاده از روش تحقیق تاریخی به بررسی این پرسش می پردازد. حکومت پهلوی چه اقدام هائی برای سازماندهی اقتصاد تجاری ایران در سال های 1303 تا 1309ش انجام داد؟ یافت های تحقیق نشان می دهد که تصویب قانون علایم صنعتی و تجاری و قانون تجارت، تاسیس اتاق های تجارت، سازماندهی نظام گمرکی، تصویب قانون نظارت بر خرید و فروش اسعار خارجی، قانون تعیین واحد و مقیاس پول قانونی و تاسیس وزارت اقتصاد ملی اقدام هائی بود که حکومت برای سازماندهی اقتصاد تجاری انجام داد. این اقدام ها بواسطه پیامدهای بحران اقتصادی 1929م ناکارآمد ماند. در چنین شرایطی حکومت از اسفند 1309ش انحصار اقتصاد تجاری را جایگزین سیاست سازماندهی اقتصاد تجاری کرد.
    کلیدواژگان: تمرکزگرائی، اقتصاد، تجارت، سازماندهی، عصر پهلوی اول
  • ناصر صدقی*، ناهید باقری توفیقی صفحات 123-149
    پژوهش حاضر در پی پاسخ دادن به این پرسش است که دانش طب به عنوان یکی از شاخه های مهم مجموعه علوم موسوم به حکمت و فلسفه، در ارتباط با سنت و سابقه این علم در ایران و تغییرات سیاسی و فرهنگی عصرسلجوقی، در چه وضعیتی قرار گرفته و درچه مسیری جریان یافت؟ یافته های پژوهش حاضر نشان می دهد که دانش طب به لحاظ تاریخی به عنوان یکی از سنت های علمی و فکری ریشه دار در تاریخ ایران، به جهت ویژگی های خاص خود، در یک وضعیت سه وجهی متناقض قرارگرفته و به موجودیت خود ادامه داد. از یک سو به جهت گسترش حساست ها و تعصبات مذهبی در بین نخبگان مذهبی و عوام همسو با آنها، علم طب از حیث مبانی علمی و برخورداری از نهادهای آموزشی فراگیر دچار محدودیت های جدی شد. اما از وجهی دیگر، دانش طب به علت ارتباط داشتن با حفظ صحت انسان و درمان بیماری ها به شدت مورد نیاز حکام و اهل قدرت و نخبگان سیاسی-مذهبی بود. به طوری که به جهت چنین نیازی، این دانش طی دوره سلجوقی در چارچوب نیازهای اهل قدرت و زمینه های اجتماعی، در شکل دو مکتب طبی عراق و خراسان، موجودیت خود را بازآفرینی و استمرار بخشید. در وجه سوم، تغییری که در این دوره در موقعیت علوم طب ایجاد شد و مبنای آینده این دانش در تاریخ ایران قرار گرفت، ترجمه و تالیف رسائل پزشکی به زبان فارسی بود. روندی که برای اولین بار اتفاق می افتاد و خود را در خراسان و عراق، به عنوان مهمترین حوزه های جغرافیایی- فرهنگی ایران عصر سلجوقی نشان داد.
    کلیدواژگان: ایران، دوره سلجوقی، دانش طب، خراسان، عراق
  • زهیر صیامیان گرجی *، سعید موسوی سیانی صفحات 151-182
    البدء و التاریخ در بزنگاه عصر تدوین تمدن اسلامی به قلم مقدسی تالیف شده و کشمکش های گفتمانی اندیشمندان در آن بازتاب یافته است. در عین حال، محققان معاصر آن را نمونه ای از نگرش عقلانی- فلسفی به تاریخ در سنت تاریخ نگاری اسلامی دانسته اند. بنابراین بازیابی «ایده کلیدی» مقدسی در نگارش البدء و التاریخ و «معنای بنیادین» آن، به عنوان مسئله مقاله حاضر، مهم و ضروری می نماید. در پاسخ بدین مهم، مقاله درصدد نقد تاریخی البدء و التاریخ و بازاندیشی در آن با تکیه بر مبانی نظری تعین اجتماعی و فرهنگی معرفت و همچنین کاربست تفسیر خلاصه وار به مثابه روش خوانش و نقد متن است؛ امتزاجی که مقاله را عملا به یک مطالعه موردی در حوزه «جامعه شناسی معرفت هرمنوتیکی» برای کاربست در نقد متون تاریخی مبدل کرده است. از خوانش البدء و التاریخ بر مبنای این چارچوب چنین برمی آید که گسترش انسان گرایی اسلامی قرن چهارم، که همراه با جهان وطنی، دیانت گریزی و فردگرایی بوده است، به مثابه بخشی از مولفه های تاثیرگذار اما طردشده ذیل گفتار بدعت در بافتار تاریخی این عصر، بدان گونه که جوئل کرمر بدان می پردازد، زمینه ای را شکل داد که مقدسی به نگارش کتاب خود از منظر کنش گفتمانی معطوف به سلطه/طرد بپردازد. در فصول مختلف کتاب، وی واکنش منفی خود به این شرایط را نشان می دهد و راه برون رفت از این شرایط به زعم خویش بحرانی را بازگشت به سنت گرایی شریعت محورانه و تفسیر راست کیشانه مبتنی بر آن به مثابه تنها چارچوب ارزشمند در سامان دهی به زندگی مسلمانان می بیند. بنابراین بر خلاف خوانش عقل گروانه از این اثر، بازخوانی گذشته و روایت رویدادها در این اثر در چنین راستایی به شکل جدلی و هنجارین تدوین و بازنمایی شده است که ضروری است در نقد تاریخی گزارش های آن مورد توجه قرار گیرد.
    کلیدواژگان: البدء و التاریخ، نقد تاریخی، تفسیر خلاصه وار، جامعه شناسی معرفت هرمنوتیکی، انسان گرایی اسلامی، سنت گرایی
  • عباس قدیمی قیداری، مرتضی شهسواری * صفحات 183-209
    تصویب قانون بلدیه و تشکیل آن در برخی از شهرهای ایران، یکی از آگاهانه ترین اقداماتی بود که از سوی نمایندگان مجلس اول و نیروهای مشروطه خواه، در زمینه ی تحقق مشارکت اجتماعی شهروندان جهت نقش آفرینی در امور شهری و مدنی و تجلی اراده و هویت اهالی شهر، انجام گرفت. از آنجایی که شهر تبریز در تشکیل نهادهای مدنی؛ از قبیل «انجمن ایالتی» و «انجمن بلدیه» از جایگاه مهمی در تاریخ مشروطه برخوردار است، در پژوهش حاضر سعی شده عملکرد «بلدیه تبریز» و میزان موفقیت آن در تحقق اهداف مدنی این نهاد، مخصوصا موانع و مشکلات پیش روی آن در زمینه ی افزایش میزان مشارکت اجتماعی شهروندان در برنامه های مدیریت شهری و تحقق و شکل گیری هویت و علائق جمعی و کم رنگ شدن بحث محله گرایی با روشی توصیفی- تحلیلی و با بهره گیری از منابع کتابخانه ای، روزنامه ها و اسناد آرشیوی مورد بررسی قرار گیرد. یافته های این پژوهش نشان می دهد که هر چند بلدیه ی تبریز به خاطر درگیری با مسائل و مشکلات عدیده ی فراوان، از دست یابی به بسیاری از اهداف خود بازماند، منتهی از نحوه ی بیان و طرح مطالب اجتماعی در روزنامه های محلی می توان فهمید که بلدیه در کنار دیگر نهادهای مدنی برآمده از دل مشروطه، از قبیل انجمن ایالتی، توانست با انجام برخی اقدامات اجتماعی و فرهنگی، موجبات افزایش آگاهی شهروندان نسبت به حق و حقوق شهروندی خود را فراهم آورد، و با تاکید بر اهمیت مشارکت اجتماعی شهروندان در برنامه های شهری و انتخاب مدیران خود، در گذر جامعه ی شهری تبریز از مرحله ی محله گرایی به شکل گیری هویت شهری، نقش مهم و موثری را ایفا نماید.
    کلیدواژگان: بلدیه، نهاد مدنی، مشارکت اجتماعی، مدیریت شهری، هویت شهری، محله گرایی، مشروطه، قاجار
  • حسن مجربی*، سید ابوالفضل رضوی صفحات 211-233
    اگرچه بررسی کارنامه تاریخ نگاری مسکویه منحصر در کتاب تجارب الامم نیست، می توان گفت شاکله اصلی تاریخ نگاری وی را در بر می گیرد. مسکویه مورخ برجسته سده های چهارم و پنجم هجری از بنیان گذاران تاریخ نگاری انتقادی به شمار می رود که با تالیف آثار خود نگرشی خاص را در تاریخ نگاری اعمال کرده است. شیوه ای که او در تاریخ نگاری استفاده کرده در روند تکوین افق ها و کلیت تاریخ نگاری تاثیری بسزا بر جای گذاشته است. موضوع اصلی این نوشتار شناسایی منابع اطلاعات تاریخ نگاری مسکویه در تجارب الامم است. استفاده از متون منابع ادبی و تاریخی ایران باستان، به کار گرفتن متون تاریخ نگاری اسلامی و استفاده از تحقیقات میدانی چون فراگرفتن اخبار و شواهد تاریخی از شاهدان و ناظران قضایا و تامل در رویدادهای زمانه، آن هم در ارتباط با تحولات و رخدادهای دوره های تاریخی، از جمله محورهای اصلی منابع و شیوه های ابن مسکویه در کسب اخبار و معرفت تاریخی برای نوشتن تاریخ بوده که وی را میراث دار سنت تاریخ نگاری ایرانی و اسلامی ساخته است.
    کلیدواژگان: تاریخ نگاری، مسکویه، تجارب الامم، منابع شفاهی، مکتوب
|
  • Mohamad Rezaei * Pages 1-28
    The gradual spread of Islam in the third century onward the Muslims formed majority population. Based on various sources, have lived peacefully and integration in Fars the Zoroastrian many Muslim residents of without a special distinguish. The peaceful relationship between along with integration between the two parties formed due, fields, and elements of some of factors. The Buyids politics of tolerance and maintaining the rights to along with the Zoroastrian and countered with Extremist groups. The last few opportunities for presence Zoroastrians in social arena providing. The governmentapproach to was reinforced respect the rights of religious orders well as dhimmis and the similarities in practices and ideas. But of Islam did not change much of Iranian culture and inherited and sustaining both groups had a common culture. They are a community, and this was due to the integration both sides. In this query we try to factors affecting the integration of the two groups in The Buyids era on library studies and a descriptive method an analysis and historical Clarifying the our approaches.
    Keywords: Buwayhid, Fars, Muslims, Zoroastrian, integration
  • Ali.B.Delgosha * Pages 29-55
    The aim of the current study is to investigate the social demands of Iranian women in the constitution period. In this study, the demand of education right for Women and the role of religious adaptations in the success of these demands are explored. The main information source of the current research is the printed matter belonging to the constitution period, which was chosen due to its importance as the main source of information in that historical period. The documentary research method has been used along with Content and Context Analysis. This study demonstrates the fruition of the main demand of Women in the constitution period and the role of using narratives and religious processes as the connecting bridge between the proposal of social demands and the presentation of women’s education right in the constitution period.
    Keywords: Women, Social Demands, Constitution, Education Right, Religious Processes
  • Reza Bigdelo * Pages 57-90
    As a significance process, identity is not a constant but a fluid and changing issue. The basic components of identity are being changed by passing time and under some events and thoughts. As an identity-building component, the Aria race has been added to other identity components for Iranians in two recent centuries, particularly during the World War I and the years after that. This article has examined the backgrounds and quality of constructing Iranian identity on the basis of race component by using analytical-documentary method. The findings indicate that the propounding of race component as an identity-building one or Iranians is one of achievements of Orientalism. The World War I has affected this process due to the socio-political conditions of Iran and its relation with the Germans.
  • Seyed Hassan Shojaee, Divkalaee * Pages 91-122
    The policy of centralization of the income from different resources became necessary for the government of Pahlavi I. According to this necessity earning income from the commercial part of the economy attracted attention. It wasn`t possible to have an income at first due tothe heritage the governmentinherited from the reign of Ghajar. Under these conditions organization of commercial economy of Iran to earn more income was necessary.
    Therefore this article investigates this question by a historical way. What action did Pahlavi government take from 1303 to 1309? The findings of this article shows that ratification of trade law and commercial and industrial logos, establishment of chambers of commerce, organization of customs system, establishment of national economy ministry, ratification of the supervision over trade of foreign goods and the law of determination of currency and the criterion for it were a series of activities done by the government for the organization of commercial economy. These activities suffered from failure because of the Great Depression of 1929. Under these conditions the government substituted monopoly of commercial economy for the policy of organization of commercial economy.
    Keywords: centralization, economy, commerce, organization, Pahlavi I
  • Naser Sedqi * Pages 123-149
    The current research seeks to answer the question that which path did medicine progress in and how was its status as one of the important branches of the science collection called wisdom and philosophy regarding the tradition and history of this science in Iran and the political and cultural changes of the Seljuk era? The outcomes of this research show that medicine as one of the basic scientific and intellectual traditions in the history of Iran was historically regarded in a contradictory three-dimensional situation due to its specific characteristics and continued to exist. On the one side, due to the spread of religious sensitivities and fanaticism among the religious elites and the commonalty in line with them, medicine suffered from serious limitations in terms of scientific basics and the availability of inclusive educational institutions. But from the other side, medicine because of its connection with the preservation of human health and the treatment of diseases was strongly needed by the governors and the people of power and the political-religious elites. For this reason, this knowledge was restored and developed during the Seljuk period within the framework of the needs of the people of power and social contexts in the form of the two medical schools of Iraq and Khorasan. In the third aspect, the translation and compilation of medical records in Persian was the change that was created in this period in the situation of medicine and became the basis for the future of this knowledge in the history of Iran. The process that happened for the first time and was revealed in Khorasan and Iraq as the most important geographically-cultural areas of Iran during the Seljuk era.
    Keywords: Iran, Seljuk era, medicine, Khorasan, Iraq
  • Saeid Mousavi Siany, Zahir Gorji * Pages 151-182
    Al-Badʿ va al-Târikh have been written in the formation period of Islamic Civilization by Maqdasi and reflects the discursive struggles of scholars of his era. At the same time, contemporary scholars have described it as an example of rational-philosophical attitude to history in the tradition of Islamic historiography. This paper is an attempt to historically criticize al-Badʿ va al-Târikh and to re-think it according to the theoretical foundations of the social and cultural determination of knowledge, as well as the use of the summary interpretation as a method for reading and criticizing texts, which makes this paper a case study in the field of "hermeneutical sociology of knowledge" applied to the criticism of historical texts. According to a reading of al-Badʿ va al-Târikh based on this framework, the spread of Islamic humanism in the fourth century A.H., which had been accompanied by cosmopolitanism, a kind of secularism, and individualism, as a part of the influential components of the historical context of this period, but rejected as heretic, as Joel Craemer deals with the matter, had created a background on which Maqdasi wrote his book as a discursive act towards the domination/exclusion conditions. In the various chapters of the book, he shows his negative reaction to these conditions and a way out of it by returning to the traditional Sharia and orthodox interpretation of it as the only valuable framework for organizing the lives of Muslims. Therefore, contrary to the rational readings of this work, the past retelling and the narrative of events in this work have been formulated and represented in a controversial and normative way, which must be considered in the historical criticism of its accounts.
    Keywords: al-Bad? va al-Târikh, historical criticism, summary interpretation, hermeneutical sociology of knowledge, Islamic humanism, traditionalism
  • Abbas Ghadimi, Morteza Shahsavari * Pages 183-209
    The approval of the Legislation of municipality and its formation in some cities of Iran was one of the most consciously done actions which was taken place on the behalf of the first congress representatives and constitutional supporters for the fulfillment of social contribution of citizens for role creating in urban affairs and the manifestation of willingness and identity of people of city. Since Tabriz city enjoyed an important position over the constitutional history in the formation of civil institutions such as state council and city council. In this research, we have tried to analyze the function of Tabriz municipality and the level of its success in the fulfillment of civil goals of this institution specially facing the barriers and problems in the field of increasing the amount of social involvement of citizens in the programs of city management and fulfillment and formation of identity and mass interests and the loss of the importance of Localization discussion by using the analytic – descriptive method and by using library sources, newspapers and archive documents. The findings of this research show that Tabriz municipality failed to achieve most of its goals because of its challenge with so many extreme problems and issues. But it can be understood from the way of expressing and presenting social issues in local newspapers that the municipality along with other civil institutions created from the heart of constitution such as state council which could provide the ground of increasing the awareness of citizens toward the rights of their own citizenship by doing some cultural and social actions. By putting emphasis on the importance of social involvement of citizens in city affairs and selecting its own managers in passing Tabriz urban community from the stage of Localization into the formation of city identity, it played an important and effective role.
    Keywords: municipality, Civil institution, Social involvement, Urban management, City identity, Localization, Constitutional, ghajar
  • Hasan Mojarabi * Pages 211-233
    Although the study of the historiography of Moskuya is not limited to the book of Tajarob-Al-Omam, it can be said that the main branch of his historiography includes. The prominent historian of the fourteenth and fifth centuries is one of the founders of critical historiography. Who, by composing his works, has made a special attitude in the historiography. The way he uses historiography has had a profound effect on the development of the horizons and the entire history of historiography. The main subject of this paper is to identify the sources of information on the history of Moskuya in Tajarob-Al-Omam. The use of literary and historical sources of ancient Iran, the use of Islamic historiography texts, and the use of field research, such as the acquisition of historical news and evidence from witnesses and observers of events and reflection on events of the time, also in connection with the developments and events of historical periods , Is one of the main axes of the sources and practices used by Ebn-E- Moskuya in gaining historical news and historical knowledge for writing history that has led him to be inherited from the tradition of Iranian and Islamic historiography.
    Keywords: historiography, Moskuya, Tajarob-Al-Omam, oral sources, written