فهرست مطالب

اسلام و مطالعات اجتماعی - سال پنجم شماره 2 (پاییز 1396)
  • سال پنجم شماره 2 (پاییز 1396)
  • 216 صفحه، بهای روی جلد: 70,000ريال
  • تاریخ انتشار: 1396/10/17
  • تعداد عناوین: 7
|
  • محمود ملکی راد *، مجتبی گودرزی صفحات 6-31
    توان مندی نظام اجتماعی از دغدغه های مهمی است که همواره مورد توجه نظام های سیاسی و حکومتی است. عوامل مختلفی می توانند در بقا و تداوم، پویایی و توان مندسازی نظام اجتماعی نقش داشته باشند. باور به مهدویت در پویایی و توان مندی نظام اجتماعی نقش مهمی می تواند داشته باشد و کارکرد در این حوزه از کارکردهای مهم این باور به حساب می آید. زیرا باور به مهدویت، می تواند مردم را حول محور خود جمع کند و برای تحقق هدفی مشخص، آنان را به صورت یکپارچه در آورد و به آنان هویت واحد دهد و به دنبال آن قدرت اجتماعی را تقویت نماید و ارتباط اجتماعی را تحکیم بخشد و در نتیجه، زمینه های امنیت و نظم اجتماعی را فراهم آورد و به تحکیم روابط اجتماعی منجر شود. در این تحقیق، با هدف نشان دادن کارکرد باور به مهدویت در ساحت نظام اجتماعی جامعه منتظر و عصر غیبت و تبیین ظرفیت و پتانسیل اندیشه مهدویت در تقویت و تحکیم نظام اجتماعی، بحث و گفت وگو شده است. از مهم ترین یافته های این تحقیق، نشان دادن ظرفیت اندیشه مهدویت در ساحت های نظم، انسجام و همبستگی، امنیت و تحکیم روابط اجتماعی است. از برجسته ترین راهکارهای اندیشه مذکور در این حوزه ها عبارت است از: تولید و بازخوانی ارزش های اخلاقی مشترک، تحکیم باورهای دینی به ویژه آموزه امامت، ایجاد ارتباط و پیوند عاطفی در مردم، ایجاد اتحاد و هویت واحد بین اقوام و خرده فرهنگ ها و ایجاد اعتماد عمومی که از تقویت ارزش ها و پایبندی به قواعد اخلاقی ناشی می شود.
    کلیدواژگان: مهدویت، نظم اجتماعی، انسجام، امنیت، روابط اجتماعی
  • ایوب امرائی، مریم نظربیگی، محمدرضا حسینی صفحات 32-55
    پیشرفت اجتماع و نیل جوامع و تمدن ها به سعادت و کمال، آرزوی دیرینه بشر است. «اندیشه پیشرفت» از سوی متفکران علوم انسانی تعاریف گوناگونی داشته و مصادیق مختلفی را شامل شده است.
    تکوین و قدرت نفوذ اندیشه پیشرفت اجتماع، نیازمند ابتنای آن بر مبانی نظری استوار و محکمی مانند «فلسفه تاریخ» است. «ماهیت تاریخ» و «عوامل محرک تاریخ» دو مولفه مهم فلسفه تاریخ به شمار می آیند. فیلسوفان تاریخ و جامعه شناسان، «ماده» را ماهیت و موضوعاتی مانند: (نژاد)، (عوامل جغرافیایی)، (نظریه الهی)، (قهرمانان و (اقتصاد) را از مهم ترین عوامل محرک تاریخ بر شمرده اند.این نگاشته بر آن است تا بر اساس تفسیر شریف المیزان و با استفاده از روش تحلیلی- توصیفی، یکی از مهم ترین اقسام مبانی نظری «اندیشه پیشرفت اجتماع» یعنی «فلسفه تاریخ» را مورد تحلیل و واکاوی قرار دهد و با ارائه ادله مهمی، «اختلاف» را به عنوان ماهیت و «دین» را به عنوان عامل محرک تاریخ معرفی نماید.
    کلیدواژگان: پیشرفت، اجتماع، فلسفه تاریخ، قرآن، تفسیر المیزان
  • عماد افروغ * صفحات 56-88
    این مقاله می کوشد تا با الهام از عام گرایی توحیدی ادیان ابراهیمی، نگاهی فرادینی (فرااسلامی و فرامسیحی) به پدیده ها داشته باشد. نگاهی که مرزهای دینی، نژادی- قومی، جغرافیایی- تاریخی، طبقاتی، جنسیتی و فرهنگی را در می نوردد و ضمن توجه به تفاوت ها و کثرت ها، اسیر تفاوت گرایی و دوگانه نگری نمی شود. باور به توحید، می تواند زیرساحت استواری برای نگرش ناثنوی یا غیر دوگانه باشد.
    متاثر از این نگاه و با باور به حقایق وجودی عالم، به حقوق هستی شناسانه انسانی در ابعاد فردی و اجتماعی و بازتابش بر نیازهای ثابت و منبسط او دست می یابیم. از این منظر، پیش شرط های یک حیات مسالمت آمیز و به دور از خشونت و افراطی گری در عوامل یازده گانه ذات مشترک و طبعا حق یکسان در برابر انسان ها، توجه به جهت و غایت آفرینش، دیگرگرایی، عشق و محبت، شکیبایی و گذشت، توجه به تفاوت ها و کثرت ها، همکاری متقابل، مسئولیت پذیری و وحدت در عین کثرت، منطق احتجاج و فرهنگ گفت وگو، عدالت اجتماعی و رفع نیازمندی ها، دولت وحدت گرا، جهان نگری و عام گرایی و نهادهای بین المللیرا بررسی و در نهایت، موضع ادیان مورد نظر به اختصار معلوم شده است.
    کلیدواژگان: عام گرايي، ناثنويت گرايي، گفت وگو، حقايق وجودي، ديالکتيک، افراط گرايي
  • ابراهیم توبه یانی *، محسن الویری صفحات 89-111
    این مقاله درباره «هویت سرزمینی در جایگاه یکی از مولفه های هویتی ایرانیان» بحث می کند؛ از این رو، وزن و جایگاه سرزمین در منظومه فکری و هستی اجتماعی انسان از یک سو نقش و اهمیت سرزمین در هستی اجتماعی و هویت جمعی ایرانیان از دیگر سو بررسی می شود.
    سخن درباره اندیشه سیاسی صفویان و عناصر این اندیشه و چگونگی به خدمت گیری و سازگاری این عناصر برای احیا و تقویت یکی از مولفه های هویتی ایرانیان (سرزمین)؛ هم چنین چگونگی بهره برداری صفویان از کارکرد این عناصر برای مشروعیت بخشی به حاکمیت خود، جنبه دیگری از مباحث این مقاله است.
    رویکرد این مقاله به هویت، نه سراپا، ایستا و بدون تغییر و نه سیال است که نتایج آنها به ترتیب به سنگوارگی هویتی و پدیده ای برساخته گفتمان و قدرت بینجامد؛ بلکه هویت در این رویکرد از یک سو به پایداری و رسوب یافتگی بعضی از عناصر و ویژگی ها در فرهنگ ملت ها و از سوی دیگر به پویایی و تحول آنها باور دارد.
    کلیدواژگان: هویت سرزمینی، عناصر مشروعیت بخش، اندیشه سیاسی، صفویان
  • سیدمهدی اعتمادی فرد *، طیبه صدوقی نیا صفحات 112-137
    ساختار درونی علوم اجتماعی، زمینه ها و لوازم اجتماعی که در آن امکان بروز یافتند، از مسائلی است که در دهه های اخیر توجه بسیاری را متوجه خود کرده است. در این میان، برخی با توجه به تفاوت ها و مشابهت هایی که علوم اجتماعی در سیر تحول خود در داخل و در قیاس با سایر جوامع داشته، به نحوی طرح مسئله کردند که جریان اصلی را متوجه ملزومات شکل گیری و رشد جامعه شناسی در ایران کنند. دو الگویی که در مقاله حاضر مورد توجه قرار گرفته؛ یکی، رویکرد قایل به امتناع نظریه جامعه شناختی است که در برخی محافل علمی مورد توجه قرار گرفته و دیگری، الگوی علوم اجتماعی اسلامی است. به نظر می رسد، این دو الگو نیازمند بحث و بررسی است ، اما تا به حال مواجهه با آنها عمدتا رد یا انکار بوده است. هرگونه بسط یا گشایش تئوریک در حوزه جامعه شناسی نیازمند دقت بخشیدن به دعوی امتناع نظریه جامعه شناسی یا علوم اجتماعی اسلامی است. در این تحقیق با استفاده از تکنیک مصاحبه نیمه ساخت یافته و روش اسنادی، ابتدا اصول این نظریه و همچنین دلایل و مستندات ارائه شده برای آن بررسی شده و وضعیت امتناع نظریه جامعه شناسی در مقایسه با علوم اجتماعی اسلامی با توجه به انگیزه ها و دلایل مدافعان و منتقدان واکاوی شده است. نتایج حاکی از آن است که صحبت از وضعیت امتناع به مثابه آسیب علوم اجتماعی در ایران، به معنای حکم قطعی و صادرشده مرگ علوم اجتماعی و یا از بین رفتن هرگونه امکان اندیشه جامعه شناختی نیست، بلکه به معنای مشخصی به کاربرده شده است. همچنین بررسی مباحث مربوط به علوم اجتماعی اسلامی نشان می دهد، علاوه بر عدم ارائه جزئیات لازم، ملزومات و اقتضائات علم مورد توجه قرار نگرفته است.
    کلیدواژگان: آسیب شناسی نظری، امتناع اندیشه جامعه شناختی، علوم اجتماعی اسلامی، نظریه پردازی، نظریه جامعه شناختی
  • ابراهیم فتحی، علیرضا پویا، محسن مقدمی* صفحات 138-167
    در عصر حاضر، بهره گیری از رادیو، تلویزیون، ماهواره و شبکه های اجتماعی به عنوان رسانه های ارتباطی سریع و در دسترس، ضرورتی اجتماعی و بخشی جدایی ناپذیر از زندگی شده است. از سویی در جهان امروز، رسانه ها به ابزارهایی برای نشر اندیشه و ایدئولوژی های گوناگون در سراسر جهان تبدیل شده اند و همین نفوذ رسانه ها، پیامدهای شایان توجهی در جنبه های گوناگون زندگی انسان ها، از جمله نگرش آنها داشته است. این مقاله درصدد بررسی رابطه بین میزان استفاده از وسایل ارتباط جمعی با نگرش به جامعه در بین دانشجویان شهر قم است. جامعه نمونه تحقیق 638 نفر انتخاب شد و پرسشنامه به صورت تصادفی ساده توزیع و جمع آوری شد. برای تجزیه و تحلیل داده ها از روش های آماری ضریب همبستگی پیرسون و رگرسیون چندگانه استفاده شد. یافته ها نشان می دهد بین میزان استفاده از وسایل ارتباط جمعی با نگرش به جامعه در بین دانشجویان 381/0 r = رابطه مثبت و معناداری وجود دارد. همچنین رابطه بین میزان استفاده از وسایل ارتباط جمعی با نگرش به جامعه با متغیرهای کنترلی جنسیت، وضعیت تاهل، وضعیت شغلی، مثبت و معنادار است. همچنین بین این متغیر با ابعاد نگرش مانند عاطفی، شناختی و رفتاری رابطه وجود دارد.
    کلیدواژگان: وسایل ارتباط جمعی، نگرش، جامعه ایران
  • سیدمحمدحسین هاشمیان، ناصر رفیعی محمدی، حوریه بزرگی* صفحات 168-198
    در عصر حاضر مبلغان دینی، وظیفه احیای اموزه های اهل بیت(ع) و هدایت گری آحاد جامعه را عهده دار هستند؛ تحقیق پیش رو با توجه به این وظیفه مهم مبلغان دینی در پی تدوین الگوی مطلوب مبلغ است. این الگو در چهار بعد ویژگی های اخلاقی مبلغ، مخاطبان و شیوه های تبلیغی متناسب با آن و عرصه های تبلیغ، به مدد روش تحلیل محتوای کیفی جهت دار تبیین گردیده است. یافته های تحقیق حاکی از آن است که در بعد ویژگی های اخلاقی هفت ویژگی «یکسانی گفتار و کردار»، «زمان شناسی و زمینه شناسی»، «مردمی بودن و دردآشنا»، «شجاعت و قاطعیت»، «صبر و استقامت»، «نفوذ کلام» و «انتقادپذیری» از مهم ترین فضایلی است که مبلغ در ارتباط با دیگران بایستی به آن مجهز باشد. مخاطبان مبلغ به سه دسته کلی خانواده، مخاطبان عام و مخالفان قابل تقسیم بندی است که متناسب با هر کدام شیوه های تبلیغی طرح شده است. در بعد چهارم با عنوان عرصه های تبلیغ نیز به «تقدم پرداختن به مسائل اعتقادی بر احکام و اخلاق»، «تقدم خانواده و خویشاوندان بر دیگران» و «تقدم نوجوانان و جوانان بر سایرین» اشاره شده است.
    کلیدواژگان: مبلغ، الگوی مطلوب مبلغ، ویژگی های اخلاقی مبلغ، مخاطبان مبلغ، شیوه های تبلیغ، عرصه های تبلیغ
|
  • Mahmoud Malekirad *, Mojtaba Goodarzi Pages 6-31
    The ability of the social system is one of the important issues that is always considered by political and governmental systems. Various factors can contribute to the survival, continuity, dynamism and empowerment of the social system. Belief in Mahdiship can play an important role in the dynamism and ability of the social system. Functioning in this area is one of the important functions of this belief because belief in Mahdiship can bring people around its axis and, in order to realize a certain goal, it can integrate them and give them a unified identity, and subsequently strengthen social power and improve social communication and, as a result, provide the contexts for social security and order and result in consolidation of social relations. This paper has been presented for the purpose of demonstrating the function of belief in Mahdiship in the field of the social system of the waiting community and the age of absence, and the explanting of the capacity and potential of Mahdiship's thought in strengthening and consolidating the social system. One of the most important findings of this research is to show the capacity of thought of Mahdiship in the areas of order, cohesion and solidarity, security and consolidation of social relations. The most prominent solutions of the thought in these areas include: the production and revision in common moral values, the consolidation of religious beliefs, especially the teachings of Imamate, the establishment of emotional connections in people, the creation of unity and identity among ethnicities and subcultures, and establishment of public trust that results from the strengthening of values and adherence to the moral rules.
    Keywords: Mahdiship, social order, cohesion, security, social relations
  • Ayyoub Amraei, Maryam Nazarbeigi, Mohammadreza Hosseini Pages 32-55
    The progress of the society and the achievement of societies and civilizations to happiness and perfection is the long-standing desire of mankind. "Idea of Progress" has been defined differently by social sciences thinkers, and has various examples.
    The development and influence of the idea of society progress require its building on firm theoretical foundations such as "philosophy of history." The "nature of history" and "motive forces of history" are two important components of the philosophy of history. Philosophers of history and sociologists have regarded the "matter" as the nature and subjects of race, geographic factors, God's will, heroes and economy as the most important motive forces of history. Based on honorable al-Mizans, a Qur’an interpretation book, and using an analytical-descriptive method, this paper intends to analyze and explore one of the most important types of theoretical foundations of "the idea of social progress," namely "philosophy of history," and, by presenting important reasons, it aims to introduce "the controversy" as the nature and "religion" as the motive force of history.
    Keywords: progress, community, philosophy of history, Quran, Tafsir al-Mizan
  • Emad Afrough* Pages 56-88
    This article, inspired by monotheistic generalism of the Abrahamic religions, tries to have a trans-religious (trans-Islamic and trans-Christian) look at the phenomena. A look that transcends the religious, racial-ethnic, geographic-historical, class, gender, and cultural boundaries, and while considering differences and pluralities, is not captivated by differentialism and dualism. Belief in monotheism can be a solid foundation for a non-dualist view.
    Affected by this view and by believing in the existential truths of the universe, we reach the ontological human rights in individual and social dimensions and their reflection on its fixed and expanding needs. From this perspective, the preconditions for a peaceful life, away from violence and extremism, are examined based on the eleven elements of common nature and, naturally, the same right to human beings, attention to the direction and the ultimate purpose of the Creation, altruism, love and affection, patience and forgiveness, attention to differences and pluralities, mutual cooperation, responsibility and unity at the same time plurality, the logic of reasoning and culture of dialogue, social justice and satisfying needs, the unifying government, universalism and generalism, and international institutions, and finally, the position of the above religions has been briefly outlined.
    Keywords: generalism, non-dualism, dialogue, existential truths, dialectics, extremism
  • Ebrahim Tobeyani *, Mohsen Alviri Pages 89-111
    This paper discusses "territorial identity as one of the components of Iranian identity"; therefore, the weight and position of the land in the intellectual system and the social existence of human on the one hand, and the role and importance of the land in the social being and the collective identity of Iranians, are examined from the other side.
    The idea is about the political thought of the Safavids and the elements of this thought and how to employ and adapt these elements to revive and strengthen one of the components of the identity of Iranians (land), as well as how the Safavids exploited the function of these elements to legitimize their state, is another aspect of the discussion of this article. The approach of the article to identity, is not fully static and unchanged and not fluid, whose results lead to the identity-fossilization or identity as the phenomenon of discourse and power, respectively, but this approach to the identity, believes in the persistence and establishment of some elements and characteristics in culture of nations, and on the other hand, believes in their dynamism and transformation.
    Keywords: territorial identity, legitimizing elements, political thought, Safavids
  • Seyed Mahdi Etemadifard *, Tayebeh Sadoughinia Pages 112-137
    The internal structure of the social sciences, the social contexts and implications that allowed to emerge in it, are issues that have attracted attention of the many in recent decades. In the meantime, in view of the differences and similarities that the social sciences have in their evolution in Iran and in relation to other societies, some scholars have raised the issue in such a way as to make the mainstream aware of the necessities of the formation and development of sociology in Iran. the essential requirements for the formation and growth of sociology in Iran. The two patterns that have been considered in this paper are the one approach believing in impossibility of Islamic sociological theory that is considered in some scientific circles and the other is the Islamic social sciences pattern. It seems that these two patterns require more study, but so far they have been largely rejected or denied. Any theoretical development in the field of sociology requires the clarification of the claim of impossibility of Islamic sociology or social sciences theory. In this research, using the semi-structured interview technique and documentary method, the principles of this theory, as well as the reasons and documentation presented for it, are examined and the state of the impossibility of Islamic sociological theory, in comparison with the Islamic social sciences and in accordance with the motives and reasons of advocates and critics, has been explored. The results indicate that talking about the status of impossibility as a harm to the social sciences in Iran, does not mean the definitive death sentence for the social sciences or the elimination of any possibility of sociological thought, but it has been used in a certain sense. Also, the study of Islamic social sciences shows that in addition to not providing the necessary details, the requirements and the implications of the science have not been yet considered.
    Keywords: theoretical pathology, impossibility of sociological thought, Islamic social sciences, theorizing, sociological theory
  • Ebrahim Fathi, Alireza Pooya, Mohsen Moqadami * Pages 138-167
    In the present day, the use of radio, television, satellite and social networks as fast and accessible communication media, has become a social necessity and an integral part of the life. On the other hand, in the world today, the media have become tools for the dissemination of ideas and ideologies around the world, and this media influence has had significant implications for many aspects of human life, including their attitude. This article attempts to investigate the relationship between the use of mass media and attitudes toward the society among the university students in Qom. A sample of 638 people was selected and the questionnaire was distributed and collected randomly. Pearson correlation coefficient and multiple regression were used to analyze the data. Findings show that there is a positive and significant relationship between the amount of utilization of mass media and the attitude toward society among students (r = 0.381). Also, there is a positive and significant relationship between the mass media usage and the attitude towards society with control variables of gender, marital status, and employment status. Also, there is a relationship between this variable and the dimensions of the attitude such as emotional, cognitive and behavioral.
    Keywords: mass media, attitude, Iranian society
  • Eyyed Mohammad Hossein Hashemian, Naser Rafiee Mohammadi, Hourieh Bozorg * Pages 168-198
    In the current era, Islamic preachers perform the important role of guiding the society. Given this important role of the preachers, this paper seeks to formulate a desirable preacher model. Utilizing a directional qualitative content analysis, the model has been clarified in the four dimensions of ethical features of the preacher, the preaching audiences, the appropriate preaching methods and the preaching fields. The results showed that in the dimension of ethical features of the preacher, the following characteristics are among the most important features that the preacher must possess in relation to the others: "the sameness of the word and the deed", "the awareness of the time and the condition", "being popular and sympathetic", "the courage and the decisiveness", "the patience and the endurance", “the penetration of the word " and "the tolerance towards criticisms". The preaching audiences could be divided into three main categories of the family audiences, the general audience and the opponent audiences for each of which some preaching methods are presented. In the fourth dimension of the preaching fields, these findings have been presented: “the priority of the belief issues over the sharia and ethics issues", "giving primacy of the family and the relatives" and "the priority of teens and youths over the others ".
    Keywords: preacher, optimal model of preacher, ethical features of the preacher, preaching audiences, preaching methods, preaching fields