فهرست مطالب

پژوهشنامه ادبیات تعلیمی - پیاپی 35 (پاییز 1396)
  • پیاپی 35 (پاییز 1396)
  • تاریخ انتشار: 1396/10/11
  • تعداد عناوین: 6
|
  • علمی - پژوهشی
  • کریم شاکر * صفحات 1-22
    ادبیات تعلیمی، یکی از مهمترین انواع ادبی است که تثبیت و تقویت صفات مطلوب را از یک سو و نکوهش و تلاش برای حذف صفات ناپسند را در مخاطب عام از سوی دیگر دنبال می کند. نگرش هر شاعر درباره ی این صفات، نقش برجسته ای در کیفیت القای این مضامین به مخاطبان دارد که بسته به شرایط درونی و محیط پیرامون هر شاعر می تواند متفاوت یا حتی متعارض باشد و بر این اساس، می توان ادبیات تعلیمی را نتیجه و برآیند تثبیت مضامین غنایی و الصاق عنوان خوب و بد به تجربیات درونی فردی نیز دانست. در این مقاله، مضامین تعلیمی را در چارچوب تحلیل و دسته بندی شواهدی از دیوان رودکی، به عنوان خنیاگر و ترانه سرایی بنام و شایسته، به دو بخش عمده ی امر به معروف و نهی از منکر، بررسی نموده ایم تا نشان دهیم در تعداد اندکی از سروده های رودکی که اینک در دسترس است، وی بیشتر می کوشد احساسات و طرز تلقی خود را از محیط پرآشوب زمانه اش، بنمایاند. به رغم این باور عام که رودکی انسانی شادخوار و دم غنیمتی بوده است، در واقع، اندوهی حزن آلود و ناشی از خردورزی در اشعارش نمایان است. مهمترین دغدغه ی رودکی، سعادتمندی است و تنها راه سعادتمندی از نظر وی، آراستگی به دانش، حکمت و اخلاق، آن هم در جامعه ای اخلاق مدار و خردمند است پس مضامین تعلیمی نزد رودکی به عنوان «پدر شعر فارسی» و «شاعر تیره چشم روشن بین» صبغه ی غنایی و هنرمندانه همانند مطربان شادی آفرین و نیز مصلحانه و اجتماعی همانند اندرزهای پدرانه دارد.
    کلیدواژگان: رودکی، اخلاق، حکمت، شادخوارگی، ادبیات تعلیمی
  • سید احمد پارسا، محمد سعیدی مقدم * صفحات 23-64
    آموزه های تعلیمی از مضامین رایج در قصاید نظامی است که در کنار خمسه او، تا کنون از نظر مغفول مانده است. در فرایند خوانش این قصاید، مشخص می شود که نظامی در بیان مسایل تعلیمی، سبکی اقناعی به کار می گیرد؛ به این معنی که با روش هایی چون انذار، تبشیر، اسلوب استفهام و اسلوب شرط سعی در قبولاندن مفهوم مورد نظر خود و یا تغییر نگرش مخاطب دارد. البته؛ گاهی از شگردهای بلاغی چون: تکرار، تلمیح، تمثیل و اسلوب معادله برای قانع کردن مخاطب استفاده می کند. توجه به این امر می تواند، بیانگر تلاش شاعر و حسن توجه او در مستدل ساختن کلام بر پایه منطق عقلی و هنری باشد تا آنچه در مد نظر او است، مقبول طبع واقع شده و مورد پذیرش خواننده قرار گیرد.
    این پژوهش با روش توصیفی و با استفاده از تکنیک تحلیل محتوا، به بررسی ابیات تعلیمی قصاید نظامی می پردازد تا هم شگرد خاص وی را در بیان موعظه، پند و حکمت بنمایاند و هم بابی برای آشنایی با این مضامین در قصاید نظامی باشد.
    کلیدواژگان: ادبیات تعلیمی، قصاید نظامی، اقناع مخاطب
  • مهری تلخابی*، امیر حسین آریان صفحات 65-106
    هدف مقاله ی حاضر، آن است که با استفاده از نظریه ی روایت شناسی و با تاکید بر روایت شنو، نشان دهد، شعر حافظ در کلیت خویش، چونان یک اثر روایی است که در آن با بیان غیر خطی رخدادهای راستینی از زندگی بشری مواجهیم؛ رخدادهای مکرری چون جدال ناتمام رند و صوفی، عهد الست، پذیرش بار امانت الهی و اتفاقات متعاقب آن و...که همگی با صراحت و قدرت، در بستر زمان دوری ، آشکار شده است.در این مقاله، نخست بر روی خاصیت روایی شعر حافظ، تامل کرده ایم و سپس بر مبنای نظریه ی روایت شناسی، نشان داده ایم که ساختار روایی شعر حافظ ،می تواند به قلمرو شعر تعلیمی نیز تعلق داشته باشد .توجه ژرف و بنیادین حافظ، به روایت شنو، از آن روست که در پی القای مفهوم یا آموزش و تعلیم اندوخته ای است .دراین مقاله، بعد از گزارش اقسام روایت شنوها در شعر حافظ، به این نتیجه می رسیم که شعر حافظ، جدای از ابعاد عمومی تعلیمی خویش ، روایت گر مناسبات نظام تک صدایی و چند صدایی است و با غور و ژرف کاوی خاص خویش، آموزه های لازم را برای انتخاب یکی از این دو مسیر، در اختیار مخاطب خود قرار می دهد.این پژوهش، به روش تحلیلی-توصیفی، بر مبنای مطالعات کتابخانه ای، انجام شده است
    کلیدواژگان: حافظ، روایت شنو، روایت شناسی، شعر تعلیمی، جهان چند صدایی
  • محمود بشیری، علی سلیمانی * صفحات 107-136
    از آنجا که بازرگانان، تجار و اهل کسب در گذشته نقش مهمی در جهت ارتقای رفاه اقتصادی و سطح کیفی جامعه ایفا می کردند، از زبان بزرگان ادبی و تاریخی، توصیه ها و تعالیمی پراکنده در خلال متون منظوم و منثور زبان فارسی، درباره آن ها به چشم می خورد. با جمع آوری و دسته بندی این تعالیم و توصیه ها، نه تنها می توان با چگونگی خریدوفروش بازرگانان در جامعه گذشته و نحوه تعامل مردم و پادشاه با آن ها آشنا شد، بلکه می توان سمت وسوی این توصیه ها و تعالیم را نیز دریافت. بر مبنای این پژوهش که تا قرن هشتم را در بر می گیرد، دریافتیم که قدما و بزرگان ما با امر و نهی خودشان، دو جنبه «فردی» و «تجاری» را مدنظر داشته اند که یکی برای تعالی روح و تهذیب نفس بازرگانان و دیگری برای پیشرفت در کار و دوری از ضرر و زیان مفید است. ازاین رو در کلام آن ها بایدهای فردی و تجاری ای همچون خوش اخلاق بودن، هشیار و قانع و امانت دار بودن، شرایط خریدار و فروشنده، کیفیت و چگونگی کالاها، آگاهی از نیاز شهرها و... دیده می شود. علاوه بر این موارد، نبایدهای فردی و تجاری ای مانند کم فروشی و گران فروشی نکردن، سوگند نخوردن و دروغ نگفتن، نسیه ندادن، شریک نداشتن و... نیز در گفتار آن ها وجود دارد که با رعایت آن ها، دنیا و آخرت بازرگانان و تجار بهبود می یابد.
    کلیدواژگان: اخلاق، تجارت، بازرگان، ادب تعلیمی، بایدها و نبایدها
  • مظاهر نیکخواه، علی محمد رضایی هفتادر، حسین خسروی* صفحات 137-163
    ویس و رامین داستانی عاشقانه و مربوط به دوران اشکانی- ساسانی است. فخرالدین اسعد گرگانی این اثر را در قرن پنجم هجری به نظم درآورد. نگرش اصلی در این سروده، غنایی است؛ اما نمود مضامین تعلیمی نیز در آن دیده می شود. این آموزه ها به طور مستقیم (از زبان راوی- شاعر) یا غیرمستقیم (از زبان شخصیت ها) تبیین شده اند. فخرالدین اسعد با قواعد زبان و ادبیات پهلوی کاملا آشناست؛ ازاین رو بدون دخالت عناصر اسلامی و با حفظ سنت های منشی ایرانیان در دوران پیش از اسلام (که به طور ویژه در اندرزنامه های پهلوی نمایان است)، موفق شد شاهکاری غنایی- تعلیمی بسراید. بنابراین در این مقاله، تاثیرگذاری تعلیمی اندرزنامه های پهلوی بر منظومه ویس و رامین به روش توصیفی- تحلیلی بررسی می شود. سنت های اخلاقی مانند خردستایی و دانش آموزی، ستایش خداوند و توکل به او، وفای به عهد، دادگری، خرسندی و قناعت، منش و گفتار راست، دنیاستیزی و آزمندی، در اندرزنامه ها بسیار دیده می شود. این سنت های اخلاقی در منظومه ویس و رامین نیز بیان شده است. درنتیجه این گمان تایید می شود که سروده فخرالدین اسعد با تاثیرپذیری از فرهنگ و اخلاق ایرانیان باستان سروده شده است.
    کلیدواژگان: آموزه های تعلیمی، ایران باستان، ادبیات پهلوی، اندرزنامه، ویس و رامین