فهرست مطالب

پژوهش های تاریخی - سال دهم شماره 2 (پیاپی 38، تابستان 1397)
  • سال دهم شماره 2 (پیاپی 38، تابستان 1397)
  • تاریخ انتشار: 1397/04/05
  • تعداد عناوین: 7
|
  • مقاله پژوهشی
  • علی اصغر هدایتی*، صالح پرگاری صفحات 1-11
    توجه به دانش جغرافیا و گسترش این علم در نزد مسلمانان موجب شد در قرون 4و5قمری/10و11میلادی دو مکتب جغرافیایی به نام های عراقی و بلخی شکل گیرد. هرکدام از این دو مکتب در خلق آثار خود اصولی به کار گرفتند. ابن رسته ازجمله جغرافی دانانی است که پژوهشگران او را در مکتب عراق جای می دهند. اهمیت ابن رسته در این است که به جغرافیا نگاهی جهان شمول داشت و به این منظور کوشید تا اثر خود را به صورت دایرهالمعارفی مدون درآورد. ازاین رو باوجود شباهت های روشی که کتاب اعلاق النفیسه با آثار دیگر جغرافی دانان مکتب عراقی دارد، در مقایسه با این آثار، تفاوت های بسیاری نیز در آن مشاهده می کنیم. براساس نتایج به دست آمده این تفاوت ها در جغرافیای انسانی، جغرافیای اقتصادی، جغرافیای مذهبی و فرقه ای، جغرافیای ریاضی و نجومی، تقدم توصیف مکه و مدینه بر سواد و بغداد و نیز توصیف نواحی، راه ها، رودها و دریاها مشهود است.
    کلیدواژگان: جغرافیای انسانی، جغرافیای اقتصادی، جغرافیای مذهبی و فرقه ای، جغرافیای ریاضی و نجومی
  • یعقوب خزائی * صفحات 13-30
    زندان در زمرۀ نهادهایی است که از روزگاران گذشته و به اشکال مختلف وجود داشته است. در دوران پیشامدرن، این احتمال وجود داشت که هر مکانی کاربری زندان داشته باشد و به این علت است که از چاه ها، قلعه ها، خانه ها، باغ ها و... در حکم زندان استفاده می شد؛ ولی در دورۀ جدید تاریخ ایران، با حذف کاربری های مختلف، فقط از ساختمان هایی مشخص با ساختار معین در حکم زندان استفاده می شد. مسئلۀ پژوهش پیش رو این است که با تکیه بر انبار تهران و زندان قصر، ساختار زندان های پیشامدرن و مدرن را بررسی کند. اینکه انبار تهران در جایگاه زندانی پیشامدرن و زندان قصر به مثابۀ زندانی مدرن چه ساختار و فضای کالبدی داشتند و اینکه از منظر ساختاری، به احتمال چه وجوه تشابه و تفاوتی را بین انبار و قصر ممکن است در نظر گرفت. بر این بنیاد، پرسش اصلی جستار کنونی این است: آیا می توان زندانی همچون قصر را تداوم و استمرار انبار تلقی کرد؟ نتایج این جستار نشان دهندۀ آن است که فضای کالبدی در این دو نوع زندان، موید گسستی آشکار از ساختار انبار قاجاری به زندان قصر پهلوی است که در آن از سادگی به پیچیدگی، از تاریکی به نور و از نبود حقوق به حقوق زندانی می رسیم.
    کلیدواژگان: زندان، ساختار، انبار، زندان قصر، قاجار، پهلوی
  • نورالدین نعمتی *، علیرضا الزیادی صفحات 31-42
    در 24اسفند1329/15مارس1951 مجلس شورای ملی ایران قانون ملی شدن صنعت نفت را تصویب کرد. این رویداد اوضاع داخلی کشور و وضع بین المللی و منطقه ای کشورهای صاحب امتیاز نفت را تحت تاثیر قرار داد. در کشور عراق احزاب و گروه های سیاسی و تعدادی از نمایندگان مجلس از نخست وزیر خواستند لایحه ملی ‍شدن نفت را تدوین کرده و پس از تأیید هیئت دولت به مجلس ارائه کند. دولتمردان بریتانیایی برای مقابله با تاثیرپذیری عراقی ها، با هدایت دولت وابسته نوری السعید، راهبرد نوینی دربارۀ امتیازات نفتی تدوین کردند. این پژوهش در پی پاسخ به این پرسش است که چگونه ملی شدن صنعت نفت ایران بر ساختار دولت و عملکرد نمایندگان مجلس عراق تاثیر گذاشت؟ فرضیۀ پژوهش این است که ملی شدن صنعت نفت ایران در میان تعدادی از نمایندگان مجلس عراق و احزاب و گروه های سیاسی برای تغییر در شرایط امتیاز نفتی و مقابله با دولت آن کشور انگیزه ایجاد کرد.
    کلیدواژگان: ملی شدن صنعت نفت، مجلس و دولتمردان، قرارداد نفتی، بریتانیا
  • جواد موسوی دالینی *، لیدا مودت صفحات 43-60
    در نیمۀ قرن 18م/12ق، به دنبال بروز سلسله جنگ هایی در هندوستان که به واسطۀ سیادت نیروی دریایی بریتانیا بود، موقعیت فرانسه در هندوستان متزلزل شد و با انعقاد صلح پاریس در سال 1763م/1177ق، تشکیلات آنان به تصرف قوای بریتانیا درآمد. یافته های پژوهش حاکی از آن است که باتوجه به موقعیت مستحکم کمپانی هند شرقی انگلیس در هندوستان و نیز به علت مناسب بودن موقعیت منطقه ای و جهانی بریتانیا، کمپانی انگلیسی با ایجاد طرح های جدید و با به کارگیری ابزارهای سیاسی و نظامی، به شکل آشکاری درصدد تثبیت موقعیت خود در خلیج فارس برآمد؛ به گونه ای که سال 1763م/1177ق را باید نقطۀ عطف و سرآغاز رویکرد سیاسی حضور ایک (E.I.C) در خلیج فارس قلمداد کرد که در این راستا، شواهدی برای آن برشمردنی است: جابه جایی کانون تجاری کمپانی هند شرقی انگلیس از بندرعباس به بوشهر و بصره (1763م/1177ق)، ورود ایک به نبرد با کعبی ها (1763تا1765م/1177تا1177ق)، انتخاب نمایندۀ کمپانی هند شرقی انگلستان در حکم کنسول بریتانیا در بصره (1763م/1177ق) و انعقاد قرارداد سعدون پرایس (1763م/1177ق). مورخان و پژوهشگران به موضوع جنگ های هفت ساله بین فرانسه و انگلستان در طول سال های (1756تا1763م/1170تا1177ق) و پیوند آن با تاریخ ایران و خلیج فارس توجه اندکی کرده اند. این پژوهش به روش کتابخانه ای و با شیوۀ توصیفی تحلیلی سامان یافته است.
    کلیدواژگان: کمپانی هند شرقی انگلیس، کمپانی هند شرقی فرانسه، هندوستان، خلیج فارس
  • علی محمد طرفداری * صفحات 61-80
    مطالعه ها و کندوکاوهای باستان شناسی در ایران، به ویژه شناسایی و حفاری در محوطه های باستانی مربوط به ایران پیش از اسلام، در چند سدۀ اخیر از محورهای اساسی در مطالعه های شرق شناسی و ایران شناسی اروپاییان بوده است. به علاوه، جست وجوهای باستان شناسانه و تجسس های اروپاییان علاقه مند به کاوش در آثار تمدنی ایران و به طور کلی منطقۀ شرق میانه مجموعه ای از رویکردهای دینی، سیاسی، علمی، گنج یابی و تغذیۀ موزه های مهم اروپا را دربرمی گرفت. به همین علت، در حوزۀ کاوش های باستان شناسی ایران در دورۀ قاجار طیف گسترده ای از جویندگان عتیقه، پژوهشگران مسائل دینی، ماموران سیاسی و پژوهشگران مسائل تاریخی فعال بوده اند. در مقالۀ حاضر با استفاده از روش پژوهش کتابخانه ای و شیوۀ توصیفی تحلیلی و با بررسی منابع و گزارش های دست اول سیاحان و شرق شناسان و ایران شناسان اروپایی دربارۀ آثار تاریخی و باستانی و اشیای عتیقۀ ایران و نیز کاوش های باستان شناسی در ایران، دربارۀ مسئلۀ اصلی پژوهش، یعنی شناسایی و تبیین رویکردهای شرق شناسان اروپایی در کاوش های باستان شناسی و عتیقه یابی ایران در عهد قاجار، مطالعه شده و این مسئله تبیین و تحلیل شده است. یافته های این بررسی مشخص می کند شرق شناسان و ایران شناسان در شناسایی آثار باستانی ایران و تهیۀ شناسنامه های جدید برای بسیاری از این آثار، تامین اسناد و مدارک مادی برای تدوین تاریخ ایران و تغییر دیدگاه های رایج دربارۀ آثار تاریخی برجسته مربوط به ایران باستان نقشی اساسی ایفا کردند؛ اما با تبدیل آثار تاریخی و هنری ایران به کالاهای تجاری و ایجاد بازار برای «عتیقه جات» ایرانی، خروج بخش عظیمی از میراث فرهنگی و تاریخی ایران را به اروپا و سایر کشورهای جهان باعث شدند.
    کلیدواژگان: شرق شناسان، ایران شناسان، کاوش های باستان شناسی، شناسایی آثار باستانی، عتیقه یابی، قاجاریه
  • مهدی جیریائی، حسین مفتخری *، محمد سلیمانی مهرنجانی صفحات 81-99
    سلطان آباد عراق نام قدیمی شهر اراک است که در سال 1231ق/1816م، یعنی زمان فتحعلی شاه قاجار، سردار شاه به نام یوسف خان گرجی آن را بنا کرد. فلسفه اولیه بنای این شهر، ایجاد مرکز نظامی و ساخت پادگان برای امنیت منطقه بود که با گذر زمان، زمینه های تجارت و فعالیت اقتصادی در آن روبه رشد نهاد. پژوهش حاضر با رویکرد توصیفی تحلیلی و با تکیه بر اسناد گوناگون مرتبط به آن دوره، در پی بررسی اوضاع اقتصادی و تجاری این منطقه از مشروطه تا پایان دوره پهلوی اول است. تبیین چگونگی صادرات و بررسی شکوائیه های ارسالی تجار و تجارتخانه های خارجی در سلطان آباد عراق به وزارتخانه های مربوط و مجلس شورای ملی و نیز واکاوی عوامل موثر در تجارت خارجی این ولایت، مانند تجارت فرش، هدف این جستار است. یافته های پژوهش بیان کننده آن است که توجه حکومت مرکزی و کمپانی های خارجی همراه با مشارکت ارامنه اراک، در دوره یادشده آنجا را به یکی از مراکز اصلی تولید فرش تبدیل کرد. ازسوی دیگر، جنگ جهانی اول و به دنبال آن بی ثباتی سیاسی و اقتصادی و تعرض های لرها، روند توسعه عراق را با کندی مواجه کرد؛ اما با استقرار دولت پهلوی، برخی از مراکز سازمانی و اداری مثل موسسات مالی، اتاق تجارت و شرکت های سهامی در اراک تاسیس شد و در عهد مذکور، تجارت از رونق بیشتری برخوردار شد.
    کلیدواژگان: سلطان آباد عراق، تجارت خارجی، تجارت داخلی، پهلوی اول، فرش
  • ابوالحسن فیاض انوش*، ندا عظیمی زواره، فریدون الهیاری صفحات 101-120
    مغولان در سال 616ق/1219م و به رهبری چنگیزخان مغول، وارد سرزمین های شرقی بلاد اسلامی شدند و در مناسبت های اجتماعی و سیاسی این سرزمین ها تغییرات عمده ای پدید آوردند. پیامدهای سیاسی، اقتصادی و اجتماعی هجوم مغول به گونه ای بود که دورۀ اسلامی تاریخ ایران را می توان به پیش از مغول و پس از آن تقسیم کرد. این تغییرات چنان تاثیرگذار بود که بسیاری از مظاهر اجتماعی و بنیان های جامعۀ ایرانی را متحول کرد. البته تمامی تغییرات تنها از هجوم مغول ناشی نبود و این مسئله بخشی از ماجرا را تشکیل می داد و بخش دیگر مسئله، تغییراتی بود که ایرانی ها خود به آن دست زدند؛ چه اینکه آن را از سر آگاهی انجام داده باشند یا از سر اجبار برای ادامۀ حیات اجتماعی. مجموع این تغییرات، تحولاتی اساسی را به وجود آورد که آن را باید «واژگونی اجتماعی» در ایران پس از مغول تعبیر کرد. در قبال این واژگونی اجتماعی، جامعۀ ایرانی سه رویکرد متفاوت از خود نشان داد: همکاری، سکوت و تقابل. به نظر می رسد آن دسته از ایرانی ها که به تقابل اقدام کردند و اعتراض هایی را ترتیب دادند در غالب دو رویکرد کلی فعالیت می کردند: حرکت های مبتنی بر تفکرهای منجی گرایانه و فعالیت های فتیان. حرکت های منجی گرایانه خود به سه دسته تقسیم می شدند: جلال الدین های دروغین، مهدیان دروغین و انتظار بازگشت خلافت عباسی. این سه گونۀ متفاوت تنها در معرفی نمونه و مصداق متفاوت بودند و درمجموع، هر سه جامعه را به این باور می رساند که شخصی ظهور خواهد کرد و آنها را از فلاکت و ادبار نجات خواهد داد. درهمین راستا، چون این حرکت ها نظام فکری مدونی نداشتند، درنهایت موفق نشدند به صورت نهضتی فراگیر درآیند. در مقابل، فتیان چون از نظام نامه ها و مرام نامه های مدون بهره می برد و جامعۀ نخبۀ ایرانی از آنها پشتیبانی می کرد به موفقیت های موثرتری دست یافت و درنهایت، یکی از عواملی شد که نظام ایلخانی را از درون مضمحل کرد.
    کلیدواژگان: فتیان، منجیگرایی، تقابل، مغولان، واژگونی طبقاتی
|
  • Ali Asghar Hedayati *, Saleh Pargari Pages 1-11
    Due to the knowledge of geography and the spread of this science to Muslims, in the 4th and 5th centuries AH there were formed two geographic schools called Iraqi and Balkhi, and each of these two schools used the principles in the creation of their works. Ibn Rustah is among the geographers who belong by researchers at the Iraqi school. Ibn Rustah's significance is that he has a world-wide view of geography, and for this purpose he has tried to transform his work into a comprehensive encyclopedia. Hence, despite the similarities exist between the way in which the al-Nafīsseh book and the works of other geographers of the Iraqi school, there are many differences in comparison with these works. Based on the results, these differences are evident in human geography, economic geography, religious and sectarian geography, mathematical and astronomy geography, the pre-eminence of the description of Mecca and Medina on Baghdad, the description of areas, roads, rivers and seas.
    Keywords: Human Geography, Economic Geography, Religious, Sectural Geography, Mathematical, Astronomical Geography
  • Yaghoub Khazaei * Pages 13-30
    Prisons are institutions that have existed in different forms from the past. In the pre-modern era, it was possible that any place of use would be a prison, and that is why wells, caves, houses, gardens and so on were used as prisons. But in the new era of Iranian history, with the removal of different uses, only certain buildings with a certain structure were used as a prison. The purpose of the forthcoming study is to examine the structure of pre-modern and modern prisons, relying on Tehran’s Anbar and Qasr prisons. What was the structure of Tehran's Anbar as a pre-modern prison and Qasr prison as a modern one? What are the similarities and differences between them? And on this basis, the main question of the current study is whether a prison like Qasr could be regarded as the continuation of Anbar. The results of this study indicate that the physical space in these two types of prisons proves a clear gap between Anbar’s Qajar-like structure and Qasr’s Pahlavi-like structure, in which, we get from the lack of rights to prisoner's rights, from simplicity to complexity, and from darkness to light.
    Keywords: Prison, Structure, Anbar, Qajar Prison, Pahlavi
  • Norodin Nemati *, Alireza Alzayadie Pages 31-42
    Iranian Parliament passed the law regarding Nationalization of oil in March 15, 1951. This event had a great impact on domestic, regional, and international conditions of the oil-rich countries. Thus, in Iraq, parties and political groups and a number of parliamentary representatives called on Nuri al-Said government to propose a national oil industry law to be approved by the government. The British statesmen planed a new strategy regarding the oil privileges in order to confront the impact of Iran’s movement in Iraq. This research examines the question of how Iran’s nationalization movement had an impact in Iraq. The working hypothesis is that the nationalization of oil in Iran, and the weakening of the royal power and tension in Iran-West relations gave a strong motivation to the confrontation of the royal power and western colonialism
    Keywords: Nationalization of Oil, Iraq's Parliament, the Government, Oil Contract, Britain
  • Javad Mousavi Dalini *, Lida Mavadat Pages 43-60
    In the middle of the 18th century AH/ 12th century AH, following the series of wars in India by the navy of Britain, the position of France in India was shaken, and their organization was conquered by the British forces during the Paris Peace Treaty of 1763 AD/1177 AH. The results of the research indicate that, considering the strong position of the British East Indies in India and the suitability of the regional and global position of Britain, the British company, by creating new plans and using military and political tools, was striving to establish its position clearly in the Persian Gulf. The year 1763 AD/ 1177 AH can be considered a milestone and the beginning of the political approach to the presence of the IEC in the Gulf, in which there can be evidence of this: the shift of the commercial center of the British East Cameroon from Bandar Abbas to Bushehr and Basra (1763 AD / 1177 AD), the entrance of IEC to the battle with Kabah group (1765-1763 AD/ 1177- 1179 AH), the election of the representative of the East India Company as British Consulate in Basra (1763 AD / 1177 AH), and the contract of Saadoun-Price (1763 AD / 1177 AH). For historians and researchers, little attention has been paid to the issue of seven-year wars between France and England over the years (1756-1767 AD/ 1170-1177 AH), and its link with the history of Iran and the Persian Gulf. This research is organized using a library method and with reference to main sources, new studies and using scientific and analytical methods.
    Keywords: British East India Company, French East India Company, India, Persian Gulf
  • Ali Mohammad Tarafdari * Pages 61-80
    Archeological studies and studies in Iran, especially the identification and excavation of ancient sites related to pre-Islamic Iran, have been the main issue in the studies of Orientalist and Iranian studies of Europe over the past few centuries. In addition, archaeological and exploratory explorations of Europeans interested in exploring the civilizations of Iran, and in general the Middle East region, included a collection of religious, political, scientific, treasure-finding, and nutritional approaches to major European museums, and for this reason, a wide range of antique vindicators, religious scholars, political agents, and scholars have been active in historical issues in the field of archeological excavations in Iran during the Qajar period. In the present article, using a library research methodology and a descriptive-analytical method, by studying the sources and reports of tourists, Orientalists, and European Iranianologists on ancient works and antique objects [described in the attached letter], as well as archaeological excavations in Iran, the main issue of the study, namely the identification and clarification of the approaches of European Orientalists in the study of archeology and antiquity in Iran during the Qajar period, has been studied. The findings of this study show that Orientalists and Iranianologists, while playing a major role in identifying Iranian artifacts and producing new identity cards for many of these works, provide material documentation for the compilation of Iran's history and change the views towards outstanding historical works of Iran Ancient times. But, by turning Iran's historical and artistic works into commercial goods and creating a market for Iranian antiquities, a large part of Iran's cultural and historical heritage exported illegally to Europe and the rest of the world.
    Keywords: Orientalists, Iranologists, Archeological Excavations, Antiquities, Antique-finding, Qajar
  • Mahdi Jiryaei, Hossein Moftakhari *, Mohammed Soleimani Mehranjani Pages 81-99
    Sultan Abad, Iraq, is the old name of the city of Arak, which was built in the period of Fathali Shah Qajar in (1231 AH) by his commander Yusuf Khan Gurji. The early philosophy of the city was the creation of a military center and the construction of a garrison for the security of the region, which over time, the field of trade and economic activity were growing. This research is based on a descriptive-analytical approach relying on various documents related to that period, following the examination of the economic and commercial conditions of this region from the constitutional to the end of the first period of the Pahlavi. The purpose of this research is to explain how exports and complaints from foreign merchants and foreign companies in Sultan Abad to the relevant ministries, the National Assembly and the factors affected the foreign trade of this province, such as carpets. The findings of this research show that the attention of the central government and foreign companies along with the Armenian participation of Arak has become one of the main centers of carpet production in the mentioned period. On the other hand, during the First World War, followed by political, economic and logistical destabilization, slowed the development of Iraq. But with the establishment of the Pahlavi government, some of the organizational and administrative centers, such as financial institutions, the Chamber of Commerce, and joint stock companies, were established there and the prosperity of commerce in the aforementioned period increased.
    Keywords: Soltan Abad, Foreign Trade, Domestic Trade, First Pahlavi, Carpet
  • Abolhassan Fayaz Anush *, Neda Azimi Zavareh, Fereydon Allahyari Pages 101-120
    Entering Islamic territories in 616 AH, Mongols, led by Genghis Khan, caused outstanding changes in social and political occasions. Political, social and economic outcomes of this invasion were so highlighted that Islamic era in Iran is divided to two main times, i.e. pre and post Mongol raid eras. Those changes were so effective that diverted many social manifestations and basics of Iranian Islamic society. Of course, not all the changes could be causes by Mongols’ invasion, and Mongols’ raid was one side of the coin. The other side of those changes was made by Iranians themselves, no matter intentionally or by force, to keep their social lives. All those changes, which caused basic movements in Iranian society, could be referred as “Social Reversal” in Iran after Mongol invasion.
    Iranian society showed three types of reactions to this social reversal: cooperation, silence and opposition. Those who opposed had two approaches, i.e. Saver-oriented movements and Fatian movements. Saver-oriented movements could be divided to three groups: Factitious Jalal-e-dins, Factitious Mahdies and those who expected Abbasid Kalifah come back again and save them. The three last mentioned saver-oriented movements all believed there will be a saver who will appear and will save all from oppression and outrage and inequity and finally all of them failed to turn into thorough movement due to lack of a coherent framed thought base and school. On the other hand, Fatian movement, which enjoyed a cohesive rulebook and statute and was backed by Iranian elites, could afford more effective successes and became one of the main factors of Ilkhanid internal breakdown and then collapse.
    Keywords: Fatian, Saver-orientation, Mongols, Opposition, Class Reversal