فهرست مطالب

تاریخ علم - سال سیزدهم شماره 2 (پیاپی 19، پاییز و زمستان 1394)
  • سال سیزدهم شماره 2 (پیاپی 19، پاییز و زمستان 1394)
  • تاریخ انتشار: 1394/12/25
  • تعداد عناوین: 6
|
  • عماد شریف * صفحات 147-173
    کتاب البرهان فی اسرار علم المیزان تالیف ایدمیر بن علی جلدکی حاوی شرح کتاب الحدید جابر بن حیان در واکنش ها و طبع آهن، علم الإکسیر و علم المیزان و همچنین شامل توصیف مهمی از تولید تجاری آهن و فولاد است. جلدکی ضمن اقرار به پیروی از جابر، کلام او را غیر برهانی می داند و می کوشد این نقص را جبران کند. او از کیمیاگرانی چون ابوالقاسم عراقی، ابن امیل تمیمی و آپولونیوس تیانی مجعول و ابن ارفع اندلسی نام می برد و با روش رازی در استنزال آهن مخالفت می ورزد و به تشریح سخن جابر در مورد ترازوی طبیعی برای اندازه گیری قدرت مغناطیسی می پردازد. او همچنین توصیفی از ساخت و عملکرد قطب نما ارایه می کند و سپس به توجیه طلسمات و خواص جادویی سنگ ها و گیاهان می پردازد.
    کلیدواژگان: آلیاژ، آهن، استنزال، اکسیر، جابر، جلدکی، علم المیزان، فولاد، کیمیا، مغناطیس
  • ابوذر فرض پور ماچیانی * صفحات 175-187
    اگرچه منشا نحوه ساخت و روش استفاده از ترازوی منسوب به ارشمیدس برای حل مساله تعیین اجزاء یک جسم مرکب نامشخص است، دغدغه دانشمندان بعدی در باره پیچیدگی نحوه ساخت و خطای آزمایش انجام شده با آن واضح است. منلائوس برای حل این مشکل روشی برای حل مساله مبنی بر محاسبات ریاضی عرضه کرده است. این روش به اطلاعات اولیه ای احتیاج دارد که شامل وزن قطعات هم حجمی از خود فلزات و آلیاژ های تشکیل دهنده آن جسم است، البته پیچیدگی های ساخت چنین قطعاتی نیز از دید دانشمندان دور نبوده است. احمد بن فضل بخاری برای ساخت این قطعات روشی عرضه کرده که بیرونی آن را دقیق نمی داند. تلاش بیرونی برای یافتن روشی دقیق برای ساخت قطعات هم حجم منجر به ساختن ابزاری شد که به آن آلت مخروطی می گوید. توسط این ابزار بیرونی توانست اطلاعات اولیه دقیق تری برای حل مساله به روش منلائوس پیدا کند. بعد از آن بیرونی بر آن شد تا از ابزار جدید برای تشخیص جواهر اصل از بدل استفاده کند. روش و نتایج آزمایش های او در رساله فی النسب التی بین الفلزات والجواهر فی الحجم آمده است. در این مقاله روش بیرونی برای بهبود روش احمد بن فضل و تاثیر استفاده از نتایج آزمایش با ابزار بهبودیافته در کانی شناسی بیرونی شرح داده می شود.
    کلیدواژگان: آلت مخروطی، احمد بن فضل بخاری، بیرونی، کانی شناسی، منلائوس
  • محسن قوسی *، یونس کرامتی صفحات 189-211
    در سده های نخستین دوره اسلامی آثاری شایان توجه در باره عطرها نوشته شده اند. از این میان شباهت های ساختاری و محتوایی کتاب الطیب منسوب به محمد بن الحسن بن ابراهیم الخازن، مختصر فی الطیب منسوب به سهلان بن کیسان و رساله فی اصول الطیب و مرکبات العطریه منسوب به احمد بن محمد بن مندویه چندان است که می توان آنها را سه روایت از اثری واحد به شمار آورد. پزشکانی که رساله ای در عطرشناسی نوشته اند عموما به خواص دارویی و طبیعت آنها نیز توجه داشته اند اما نویسنده این رساله کمترین توجهی به این گونه مباحث نداشته است. این نکته را می توان نشانه پزشک نبودن نویسنده دانست، حال آنکه ابن مندویه و ابن کیسان هر دو پزشک بوده اند و از سویی اشاره نویسنده به نوشتن کتاب برای به کارگیری در خزاین ملوک یادآور لقب خازن است که در پی نام محمد بن الحسن آمده است. همچنین مقایسه ضبط های مشترک دستنویس های سه روایت نشان می دهد که این دستنویس ها اصل مشترکی دارند؛ شواهد نسخه شناختی نشان از آن دارد که همگی آنها مستقیم یا با واسطه به دست نویسی به خط خود خازن نسب می برند و اگر چنین باشد انتساب آن به دو تن دیگر را باید تصرف کاتبان به شمار آورد.
    کلیدواژگان: احمد بن محمد بن مندویه، رساله فی اصول الطیب و مرکبات العطریه، سهلان بن کیسان، عطرنامه علائی، کتاب الطیب، محمد بن الحسن بن ابراهیم الخازن، مختصر فی الطیب
  • شمامه محمدی فر * صفحات 213-236
    پدانیوس دیوسکوریدس، پزشک، داروشناس و گیاه شناس مشهور یونانی در سده نخست میلادی، و شخصیتی تاثیرگذار بر داروشناسی دوره اسلامی است. وی کتابی در باره مواد دارویی، به ویژه داروهای گیاهی، تالیف کرد که در دوره اسلامی عمدتا به الحشائش معروف شد. دیوسکوریدس اثرش را به پنج مقاله تقسیم کرده است. مقاله سوم این کتاب بیش از دیگر مقاله ها به صورت منسجم به گیاهان پرداخته است. دیوسکوریدس نه تنها به نوعی طبقه بندی کیفی در کتابش پرداخته است، بلکه تا حدی رده بندی زیستی نیز در اثرش به چشم می خورد. در مواردی که برخی گیاهان مورد مطالعه او خاصیت و شکل کمابیش یکسانی داشته اند، آنها را در کنار هم آورده است مانند اعضای جنس نعنا، و خانواده های بقولات، کرفسیان، گل مرکبان و سیب زمینیان. این روش دیوسکوریدس، تا حدی با سیستم های رده بندی زیستی در سده های اخیر تطابق دارد.
    کلیدواژگان: الحشائش، دیوسکوریدس، رده بندی، گیاهان
  • محمد معصومی * صفحات 237-250
    کتاب تاثیرگذار پیدایش گونه ها یکی از مهم ترین آثار چارلز داروین در سال 1859 منتشر و به سرعت در میان اندیشمندان سراسر دنیا دست به دست و به یازده زبان زنده ترجمه شد. در این میان «ما» نیز در مواجهه با این کتاب، با تاخیری قابل توجه، از سال 1318 شمسی بدین سو، ترجمه هایی به فارسی داشته ایم. هدف نگارنده کاوش تطبیقی در این ترجمه هاست؛ تا از رهگذر چنین نگره ای بتوان نوعی مواجهه را میان «ما» و «آنها» بازجست. ادعا این است که در فقدان ترجمه کامل و دقیق از متن اصلی کتاب، همواره با کژ اندیشی و سوء فهم نسبت به چارچوب اصلی اندیشه داروین روبه رو بوده ایم؛ این نحوه مواجهه، عللی دارد که در این مقاله، به اجمال بررسی شده است. در اینجا ضمن معرفی و گزارش کتاب شناسانه ترجمه های فارسی و عربی، این ترجمه ها با ویراست اول و ششم انگلیسی کتاب مقابله و برخی از تفاوت ها و مشابهت ها به دست داده شده است.
    کلیدواژگان: پیدایش گونه ها، ترجمه فارسی پیدایش گونه ها، داروین، عباس شوقی، نورالدین فرهیخته
  • فاطمه مهری * صفحات 251-277
    برای بررسی دانش گیاه شناسی در تمدن اسلامی، سه دسته متن از اهمیت بیشتری برخوردارند: «کتاب النبات» ها، «کتاب الفلاحه» ها و «کتاب الادویه» ها یا آن دسته از متون پزشکی که عموما بخش عمده ای از آن ها به گیاهان اختصاص دارد. هر دسته از این متون مطالب خود را به شیوه و ترتیب ویژه ای عرضه می کنند. بررسی این شیوه ها و ترتیب ها کمک می کند حتی آنجا که مولفان این متون به روشنی از طبقه بندی گیاهان سخنی نگفته اند، بتوان در باره منطق اندیشیدن آنان به انواع و اجناس مختلف گیاهان سخن گفت. اما در یک سطح تحلیل دیگر، و این بار با تمرکز بر گزاره های به کار رفته در این متون برای توصیف هیئت کلی گیاهان، می توان نشان داد برخی مفاهیم بدیهی یا مفروض پنداشته شده که در شکل گیری این طبقه بندی ها نقش دارند، خود نیازمند تدقیق بیشتر هستند. ما در این مقاله می کوشیم با به دست دادن مثال هایی از هر دو رویکرد، نشان دهیم تحلیل دقیق تر این متون نیازمند توجه همزمان به این هر دو سطح است. بدین منظور برخی از مهم ترین متون گیاه شناسانه تا سده 7ق را بررسی کرده ایم
    کلیدواژگان: طبقه بندی، کتاب الادویه، کتاب الفلاحه، کتاب النبات، گیاهان
|
  • Emad Sharif * Pages 147-173
    Aydimīr ibn ʿAlī Jildakī's Kitāb al-Burhān fī Asrār ‘Ilm al-Mīzān is a commentary on Jābir ibn Ḥayyān's Kitāb al-Ḥadīd (“The Book of Iron”) in which Jābir talks about the nature of Iron and its reactions, ʿIlm al-Iksīr (the science of Elixir) and ʿIlm al-Mīzān (the science of the Balance), It also contains important descriptions of the production of Iron and Steel. Jildakī underlines that he follows the Jaberian literature in his work but he believes that the exposition of Jābir is non-argumentative and tries to rectify this defect. He mentions other alchemists: Ibn Umail, ʿIrāqī, Apollonius of Tyana (Balinas) and Ibn Arfaʿ and argues about Razi’s opinions. Jildakī notes Jābir’s method for measuring magnetic force of magnetic stones by the natural Balance. In addition, he presents a detailed description of the structure of the Compass and explains the magic properties of minerals and herbs and Talisman.
    Keywords: Alloy, Alchemy, Balance, Elixir, Iron, J?bir ibn ?ayy?n, Jildak?, Magnaetism, Steel
  • Abouzar Farzpourmachiani * Pages 175-187
    The story of Archimedes and the crown is narrated by Vitruvius but he doesn’t explain how Archimedes succeeded to solve the problem. Menelaus speaks about Archimedes’ balance that’s an instrument for solving the problem. Later scholars were conscious of the difficulties of making such an instrument and doing exact experiments by it and so they tried to find another method. Menelaus found some mathematical methods for solving this problem. For solving the problem by these methods, we need some input data concerning the weights of three equi-volume pieces of pure metals and their alloy, but the scholars were aware of difficulties of casting such pieces. Aḥmad ibn Faḍl invented a casting method for making equi-volume pieces but Bīrūnī says that this method isn’t sufficiently precise. Bīrūnī’s efforts for finding the weights of equi-volume pieces result in inventing an instrument that he calls the “conic-shaped instrument”. After gathering the data, Bīrūnī decided to use this instrument for knowing gems. His method and the results of his experiments are reported in his treatise Fī al-Nisab allatī Bayn al-Filizzāt wa al-Jawāhir fī al-Ḥajm. In this article the efforts of Bīrūnī for improving Bukhārī’s method and the effect of these efforts on Bīrūnī’s mineralogy are explained.
    Keywords: A?mad ibn Fa?l al-Bukh?r?, B?r?n?, Conic-shaped instrument, Menelaus, Mineralogy
  • Mohsen Qosi *, Younes Karamati Pages 189-211
    In Islamic era several remarkable works have been written about perfumes and their properties. Among them, the similarities between the structure and content of Kitab al-Ṭīb Attributed to al-Khāzin, Mukhtaṣar fī al-Ṭīb Attributed to Ibn Kaysān and Risāla fī Uṣūl al-Ṭīb Attributed to Ibn Mandawayh are so evident that they can be considered as three versions of a single work. Usually perfumery works that have been written by physicians mention the medicinal properties of the parfumes, but the author of this work is less concerned with such properties. This fact can indicate that the author was not a physician while we know that Ibn Mandawayh and Ibn Kaysān were both physicians. Moreover, according to the introduction to the treatise, the author’s purpose is to prepare a work that would be useful for kings’ treasuries. This presumes that al-Khāzin who according to his title was a treasurer, could be the right author. In addition, comparison of scribal variants of these three versions of the treatise shows that they have a common origin. Based on some codicological evidence, all the three versions are copied from a manuscript that was written by al-Khāzin; if so, the attribution of the treatise to the others has wrongly been done by scribes.
    Keywords: A?mad ibn Mu?ammad ibn Mandawayh, ?I?r N?mih ?Al???y, Kitab al-??b, Mu?ammad ibn al-?asan ibn Ibr?h?m al-Kh?zin, Mukhta?ar f? al-??b, Ris?la f? U??l al-??b wa al-Murakkab?t al-? Itriyya, Sahl?n ibn Kays?n
  • Shamameh Mohammadifar * Pages 213-236
    Pedanius Dioscorides is a famous Greek physician, pharmacologist, botanist who lived in the first century AD, and is considered as one of the most influential authorities on Islamic pharmacology. He was the author of De Materia Medica (usually known as al-Ḥashāʾish in Islamic period), a five-volume Greek encyclopedia about herbal medicine and related medicinal substances, in the third volume, he studies the plants in a more systematic manner. He uses not only a qualitative classification, but also a biological one. He mentions close to each other plants with similar medicinal properties and biological forms. For example, he lists consecutively the members of Mentha (mint) genus and families such as Papilionaceae (bean family), Umbelliferae (celery family), Compositae (daisy family) and Solanacese (nightshades). These divisions correspond partly to biological classification in recent centuries.
    Keywords: Classification of plants, Dioscorides, De Materia Medica (al-?ash??ish), Plants
  • Mohammad Masoumi * Pages 237-250
    On the Origin of Species,the most influential among Charles Darwin’s works, was published in 1859 and became wellknown and was translated into 11 languages in a short time. Nevertheless the book was not translated into Persian until 1939/1318. This paper tries to make a comparative study on the Persian translations to explain the encounter between “us” and “them”. This paper claims that in the absence of the complete precise translation of the book, “we” always misunderstand Darwin’s Theory. In this article, Persian and Arabic translations of the book are reviewed and their similarities and differences with the English editions, especially the first and the 6th editions, studied.
    Keywords: Abbas Shoqi, Darwin, Nuraldin Farhikhte, On the Origin of Species, Persian translation of On the Origin of Species
  • Fateme Mehri * Pages 251-277
    In studying botany in the Islamic civilization three groups of texts are worthy of mention: plant books (Kutub al-Nabāt), agriculture books (Kutub al-Falāḥa), and pharmacopoeia (Kutub al-Adwīya). The last group consists of some medical books containing a major part on medicinal plants. In each group of these texts the content has been presented by specific methods and arrangements. Even if the authors remain silent about their methods of classification of the plants, one can have some idea, by scrutinizing these methods and arrangements, of the way these texts think about diverse species and genera of plants. However, in another level of analysis, if we focus on the way these texts describe the general features of the palnts, we can show that some concepts which play a role in the constitution of these classifications, and are taken as evident or as given, are in need of a better scrutiny. Based on some examples, this article tries to show that in order to achieve a more accurate analysis it is necessary to take into account both levels. For this purpose the canon of botany till 14th century will be studied.
    Keywords: Classification, Kutub al-Adw?ya, Kutub al-Fal??a, Kutub al-Nab?t, Plants