فهرست مطالب

پژوهش نامه تاریخ اسلام - سال هفتم شماره 28 (زمستان 1396)
  • سال هفتم شماره 28 (زمستان 1396)
  • تاریخ انتشار: 1397/10/19
  • تعداد عناوین: 6
|
  • سجاد جمشیدیان* ، حسین مفتخری صفحات 5-25

    با روی کار آمدن عباسیان و آغاز نهضت علمی، فرقه های کلامی بسیاری در جهان اسلام به وجود آمدند. مهمترین این فرقه در دوره اول عباسی معتزله بود که خلافت عباسی به کمک آنها و با اتکاء به آرا و استدلالات عقلی آنها به مقابله با شبهات و تشکیکات وارده بر دین برآمدند. در این مقاله با استفاده از روش توصیفی و تحلیلی بر پایه منابع کتابخانه ای به تبیین زمینه های قدرت یابی و افول این نحله فکری و همچنین مناسبات میان معتزلیان و اهل حدیث پرداخته شده است. سوال اصلی پژوهش این است که با توجه به خدمات معتزله در تبیین فکری جامعه اسلامی چه عواملی موجب شد تا متوکل عباسی معتزلیان را سرکوب کند و بار دیگر به اهل حدیث روی آورد؟ دستاورد تحقیق بر این نکته استوار است که مامون پس از غلبه بر امین برای مقابله با جناح پر قدرت قشری اعراب با تمایلات فکری حشویه، که مامون را نماینده واقعی اعراب اهل سنت نمی دانستند سبب نزدیکی خلیفه به معتزله شد. در حالی که متوکل به سبب علایق عرب گرایانه و تمایل به بازگرداندن خلافت عباسی به روزگار پیش از مامون، تلاش کرد تا با سرکوب معتزلیان بار دیگر به اهل حدیث نزدیک شود.

    کلیدواژگان: اهل حدیث، عصر اول عباسی، فرقه های کلامی، مامون، معتزله، متوکل
  • نعمت الله زکی پور* ، مجید شموسی مطلق صفحات 27-43

    خلفای عباسی که قرن ها بر سرزمین های اسلامی حکمرانی کردند، به توسعه راه های آبی به ویژه در رودخانه ها توجه داشتند. در این میان آنها از دو رودخانه مهم دجله و فرات در کشور عراق، استفاده های نظامی، تجاری و توریستی فراوانی می کردند و با حفر آبراهه ها، کانال های متعدد و برداشتن موانع در رودخانه های عراق، علاوه بر استفاده های تجاری، حمل ونقل کالاها و مواد غذای به پایتخت، در برابر هجوم مخالفان خلافت نیز از آن ها بهره می بردند و از طریق آنها شورش های بزرگی را سرکوب کردند. پرسش اصلی پژوهش این است که اقدامات خلفای عباسی در توسعه کشتیرانی چه بوده است؟ و خلفای عباسی از رونق کشتیرانی در رودخانه های عراق چه اهدافی را دنبال می کردند؟ این نوشتار با رویکرد توصیفی- تحلیلی از داده های تاریخی نشان می دهد، خلفای عباسی با درکی منطقی و معقول از نقش راه های آبی و رودخانه ای در تثبیت و تحکیم دستگاه خلافت، کمابیش از همه ظرفیت های سیاسی، نظامی، اقتصادی، کشاورزی، و فرهنگی توسعه این مسیرها بهره برداری کردند. مجموع این اقدامات افزایش درآمدها و عایدات حکومت، پیشرفت کشاورزی و زراعت، رونق شهرنشینی در شهرهایی چون بغداد، موصل، بصره، و ابله، ارتباط و تعامل با ملل دیگر، انتقال علوم و فنون به مرکز خلافت، و تقویت نیروی دریایی را در پی داشت.

    کلیدواژگان: تجارت دریایی، دجله، راه های آبی، فرات، عباسیان
  • اسماعیل رضایی برجکی* ، سید ابوالفضل رضوی، سید جمال موسوی صفحات 45-69


    مهاجرت سادات به مناطق گوناگون جهان اسلام و استقرار آنها، به دلایل مختلف و تحت تاثیر شرایط و عوامل متفاوت سیاسی، اقتصادی، و فرهنگی صورت گرفته است. این جریان در خراسان، روندی طولانی و درعین حال، مستمر را طی کرد که از نیمه اول قرن دوم هجری شروع شد و در تمام سال های پس از آن ادامه یافت. این روند، در مرحله اول، با ورود افرادی مبارز، با انگیزه هایی سیاسی مثل قیام یا پناه جویی، شروع شد و در مرحله بعد، با مهاجرت اختیاری گروه ها و افراد برای بهره مندی از امتیازهای اجتماعی و اقتصادی ادامه یافت.
    روایت ها و دیدگاه های مختلف و متعددی برای گزارش و تبیین این روند ارائه شده است که گاه با واقعیت تاریخی فاصله دارند. بررسی داده های موجود نشان می دهد که مهم ترین دلیل آغاز مهاجرت ها به خراسان و دیگر مناطق ایران شرایط دشوار سیاسی و محرومیت های اجتماعی آل ابی طالب در سرزمین مبدا (حجاز و عراق) ازیک سو، و فضای هواخواهی از خاندان پیامبر در ناحیه مقصد (خراسان) ، ازسوی دیگر بود. پس از آن، شرایط اقتصادی و اجتماعی خراسان و تحولات سیاسی در سرزمین های اطراف، به ویژه حکومت علویان طبرستان، در تداوم مهاجرت ها نقش داشت.
    واژه های کلیدی: خراسان، علویان، مهاجرت علویان، تاریخ اجتماعی خراسان.

  • مسعود شاه مرادی* صفحات 71-98

    تشیع از فروپاشی ایلخانیان تا برآمدن صفویان در ایران فراز و نشیب زیادی داشته است. بررسی وضع شیعیان در آن ایام در آذربایجان که مدتی بعد بستر تشکیل حکومت صفویان و رسمیت یافتن تشیع شده بود، اهمیت زیادی دارد. سوال اصلی پژوهش این است که حاکمان محلی آذربایجان پیش از روی کار آمدن صفویان چه نگاهی به تشیع داشته و با شیعیان آن نواحی چگونه برخورد کرده اند؟ در این مقاله با استفاده از روش توصیفی-تحلیلی و بررسی متون تاریخی روشن شد که حاکمان محلی آذربایجان پس از فروپاشی ایلخانان گرایش به تشیع داشته اند به نحوی که پس از روی کار آمدن ترکمانان آق قویونلو و قراقویونلو، توسعه گرایش های شیعی در این منطقه نهایتا موجی روی کار آمدن صفویه و رسمی شدن مذهب تشیع شده است.

    کلیدواژگان: تشیع در ایران، جلایریان، چوپانیان، ترکمانان، وضع مذهبی آذربایجان
  • مریم عزیزیان* ، زینب امیدیان صفحات 99-120

    دهه های1330 تا1360ش، از دوره های عطف سیره نگاری و بازخوانی زندگانی رسول الله9 در جامعه ایران شیعی است. تحقیقات علمی در دوره ماصر دین را امری فوق طبیعی نمی دانست به همین رو سیره نگاری های سنتی به جهت آمیخته بودن با خرافات و آراء کلامی، پاسخگوی نیازهای آن دوره نبود. بر همین اساس سیره های متعددی در این دوره نوشته شد که مهمترین رویکرد آنها «دنیوی» ساختن دین و ظهور دین اسلام بود. در این میان، زریاب خویی، متفاوت با معاصرانش و متناسب با نیازهای روز به نگارش سیره پیامبر9 پرداخت است. این پژوهش برآن است تا با بهره بردن از رهیافت معناکاوی، هدف و شیوه خاص تاریخ نگاری زریاب در سیره رسول الله9 را تبیین نماید. در این بررسی نشان داده شد که زریاب دو دیدگاه مخالف یعنی عقیده به امر لایتغیر و تاریخی گرایی غربی را در هم آمیخت و با برقرار کردن نسبتی خاص میان امر قدسی و امر تاریخی، به بومی سازی تاریخ نگاری غربی پرداخته است. او با توجه به بر الهی بودن نبوت رسول الله9، با بهره گیری از روش های علمی و عقلی، برخی از روایت های زندگانی رسول الله را به روش تاریخی مورد بررسی قرار داد و به نقد و رد برخی مشهورات و خرافات راه یافته به سیره نبوی پرداخت.

    کلیدواژگان: زریاب خویی، سیره رسول الله?، سیره نگاری، نقد تاریخی
  • فرهاد حاجری* ، عبدالرحیم قنوات صفحات 121-143

    چالش میان فارسی و عربی سده های نخست، اثر آذرتاش آذرنوش، نخستین بار در 1385منتشر شد. جایگاه نویسنده در حوزه مطالعات ادبیات عرب موجب استقبال محققان و صاحب نظران از این کتاب شده است. با وجود نقدهای منتشر شده، می توان نظریه مطرح شده در این اثر را از نظر تاریخی مورد سنجش قرار داد تا میزان اتکاء و وفاداری آن به داده های تاریخی مورد نقد قرار داد. سوال اصلی مقاله این است که کتاب چالش میان فارسی و عربی تا چه اندازه از ویژگی های یک پژوهش تاریخی برخوردار است؟ بر این اساس داده های تاریخی کتاب از نظر تاریخ نگاری و با روش تاریخی مورد ارزیابی قرار گرفت و نشان داده شد که ضعف بینش تاریخی کتاب، موجب ضعف نظریه چالش میان زبان فارسی و عربی شده است.

    کلیدواژگان: آذرنوش، چالش میان فارسی و عربی، نقد کتاب
|
  • Sajad Jamshidian Pages 5-25

    Mu'tazilites, as an intellectual theological school flourishing at the early Abbasid era, had a great influence on the establishment of Abbasid caliphate. This paper, using a descriptive and analytical method based on library resources, attempts to explain causes and contexts of the rise and decline of this intellectual school, as well as the relations between the Mu'tazilites and the other outstanding theological school known as Ahl al-Hadith. The main question of the paper is why Mutawakkil (r. 847-861), despite of the marvellous contribution of Mu'tazilites to intellectual development in Islamic society, was opposed to them. The study's conclusion is that caliph Ma'mun (r. 813-833), in confrontation with Amin (r. 809-813) and his supporting sect of al-Hashwiyah which denied the authority of Ma'mun, intended to ratify the opposite thought system of Mu'tazilites who stood against orthodox Arabs. After Ma'mun, Mutawakkil, again by supporting Ahl al-Hadith, combated Mu'tazilites and tried to restore Arab nationalism.

    Keywords: Mu'tazilites, Ahl al-Hadith, Ma'mun, Mutawakkil, theological schools.
  • Nemat Zakipour* Pages 27-43

    Islamic civilization reached its golden age during the period of the Abbasid caliphate. One of the manifestations of the numerous progresses in that period is the prosperity of shipping in rivers, and particularly in Tigris and Euphrates. Under the control of Abbasid caliphs, new canals and branches of rivers were dug and waterways were dredged. With different social and political purposes, the caliphs facilitated transportation in Iraqi rivers. In the article here, it has been endeavored to describe Abbasid caliphs' efforts and purposes in supporting shipping in rivers and it has been tried to explain how they benefited from so many military and commercial advantages of this kind of shipping. The findings show that these actions of Abbasids led to more government income, agricultural development, growth of urbanization, and transmission of knowledge and culture to capital of caliphate.

    Keywords: maritime transport, waterways, Abbasids, shipping.
  • Esmaeel Rezaee* Pages 45-69


    Immigration and settlement of Sadat in different parts of Muslim world have been arisen from various political, economic, and social factors and have been occurred in different forms. This process has continued through a long period in Khorasan. It began with the arrival of political activists with different purposes such as insurrection or asylum, and went on with the arbitrary immigration of groups and individuals who sought social and economic benefits.
    A considerable extent of various narratives and accounts presented to report and explain this process are far from reality. Existing data show that the most important reasons for the initiation of immigrations to Khorasan and other parts of Iran have been the difficult political conditions and social deprivation of Al e AbI Talib in their homeland (Hejaz and Iraq) on the one hand, and the partisanship atmosphere of the Prophet's household in the destination (Khorasan) on the other hand. Moreover, the economic and social conditions of Khorasan and the political occurrences in surrounding lands, particularly the dominance of Alavids in Tabaristan, promoted the continuance of these immigrations.

    Keywords: Khorasan, Alavids, Seyyeds, immigration of Seyyeds, social history of Khorasan.
  • Masud Shah Moradi* Pages 71-98

    Shi'ism has had a lot of ups and downs in Iran from the collapse of Ilkhanids to the establishment of Safavids. The study of the situation of Shi'ism in that period in Azerbaijan, which later became the provenance for the formation of Safavid rule and consequently, official recognition of Shi'ism, is very important. The main question of this paper is that what the attitude of Azerbaijan local rulers was to Shi'ism and the Shiites of this region before Safavid periods. This article, using descriptive-analytical examination of historical texts, attempts to clarify how the local rulers of Azerbaijan had a tendency toward Shi'ism after the collapse of the Ilkhanids. This tendency developed during the time of Aq Qoyunlu and Qara Quyunlu rulers and subsequently led to the establishment of Safavids and the domination of the Shi'ite religion in the region.

    Keywords: Keywords: Shi'ism in Iran, Jalayirids, Chobanids, Turkmens, religious situation in Azerbaijan
  • Maryam Azizian* Pages 99-120

    The years 1960 to 1990 are considered the most prominent period of Sirah writing and rereading the prophet Mohammad's life in the Iranian Shiite society. As thoroughly accepted in the contemporary scientific researches, religion is not a supernatural phenomenon and therefore, the traditional Sirah writing, since has been combined with superstitions or theological opinions, has not met the needs of that period. Consequently, the main focus of most Sirahs of that period was the secularization of religion and specially, Islam. Meanwhile, Zaryab Khoei, in accordance with the needs of the day and by a different approach, has paid a great deal of attention to the writing of the prophet's Sirah. Applying a semantic analysis, this research aims to describe Zaryab’s specific methodology in his book, Sirat o rasul e Allah (life of the messenger of Allah). The findings show Zaryab’s intention to compound two opposing views: the belief in the unchangeable sacred element, and the western historicism. By this localizing method, he has established a specific relation between the sacred historiography and the western historicity. Accepting the divine characteristic of Mohammad's prophecy, he has also used scientific and rational analyses to assess narrations of the Mohammad's life and to criticize and reject some incorrect accounts and superstitions of the Sirah references.

    Keywords: Zaryab Khoei, Prophet's Sirah, Sirah writing, historical criticism.
  • Farhad Hajari* Pages 121-143

    Chalesh miyan e Farsi va Arabi (Ney publication, 2006), written by Azartash Azarnoush, explains the challenges between two main languages of the Muslim world; Persian and Arabic. Although it has been welcomed by scholars because of the author's proficiency in Arabic literary studies, several criticisms have been presented on the theory offered in the book. The article here, as another criticism and applying a historical approach, attempts to examine the degree of writer’s loyalty to the historical facts. Accordingly, the historical data of this book have been evaluated based on the historical methodology. The findings show that the inadequacy of the historical insight of the book has led to weakness of the theory of challenge between Persian and Arabic languages.

    Keywords: Chalesh miyan e Farsi va Arabi, Azartash Azarnoush, historical criticism.