فهرست مطالب

  • پیاپی 18 (بهار و تابستان 1397)
  • تاریخ انتشار: 1397/12/08
  • تعداد عناوین: 14
|
  • علی دهقان، کاوس روحی* ، احمد پاکت چی، خلیل پروینی صفحات 7-30
    واژه حکمت از دیرباز به عنوان یکی از معناهای محوری حوزه معرفت در قرآن مورد توجه عالمان اسلامی بوده است. از سوی دیگر می توان حکمت را به مثابه مفهومی جهانی در نظر گرفت که در دوره جدید در غرب ادبیات وسیعی حول آن به وجود آمده و این مفهوم از جهات مختلف فلسفی، دینی، اخلاقی، روان شناختی مورد مطالعه قرار گرفته است. در این مقاله، مفهوم قرآنی حکمت در تطبیقی نامتوازن با مفهوم جهانی حکمت و با استفاده از شواهد زبان شناختی اعم از ریشه شناسی واژه و بررسی روابط همنشینی و سیاقی آن در قرآن تحلیل شده و این نتیجه حاصل شده است که مفهوم قرآنی حکمت در ادامه مفهوم سامی آن، یک مفهوم ساخت یافته و دارای بار معنایی غنی دانشی است که با مفهوم جهانی تعریف شده در قالب نظریه تقابل انسان محوری با کلام محوری تناظر دارد و بر رابطه ای پررنگ بین علم و عمل و بر دانشی عملی (مثل مهارت) دلالت دارد. حکمت در قرآن به دو مفهوم الف) یک سجیه اخلاقی و توانایی انسان شناختی در مواجهه کلی با زندگی و ب) مجموعه تعالیمی که حاصل ممارست در این توانایی هستند، به کار رفته است. مفهوم نخست، گوهر نایابی است که خدای متعال تنها به بندگان خاصی عطا می کند اما مفهوم دوم مجموعه آموزه هایی است که از سوی خدای حکیم و انسان های حکیم برای هدایت مردم صادر می شود. حجم عمده این تعالیم را توصیه هایی اخلاقی تشکیل می دهد که بر معرفتی نظری متکی است که به اختصار بازگویی می شود.
    کلیدواژگان: حکمت، ریشه شناسی، فرهنگ سامی، انسان محوری، کلام محوری
  • حسین ترکمانی، مجتبی شکوری *، مازیار مهیمنی صفحات 31-62
    تفسیر ساختاری سوره محور قرآن، با آنکه افق های جدیدی پیش روی مفسران قرآن گشوده، اما هنوز از نظر روشی، دارای خلاها و کمبودهای متعددی است. یکی از این کمبودها، فقدان مدل نظام مند مشخص در تفسیر ساختاری سوره است. این خلا را می توان با الگوگیری از نظریاتی که در حوزه های دیگر علوم انسانی مطرح شده برطرف ساخت. روایت شناسی که یکی از علوم جدید در حوزه زبان شناسی است، علمی است که به منظور الگوبرداری در این مقاله انتخاب شده است. مطالعه حاضر با هدف الگوگیری از نظریات مطرح در حوزه روایت شناسی، بومی سازی آن ها در حوزه قرآن شناسی و طراحی مدل سوره شناسی ساختاری انجام شده است. در این تحقیق که به روش تحلیلی انجام شده، ابتدا با استفاده از برخی نظریات روایت شناسانه، یک مدل پیش فرض برای سوره شناسی طراحی گشته و سپس این مدل در سوره نوح که سراسر آن به بیان داستان پرداخته، به بوته آزمون نهاده شده است. نتیجه این مطالعه نشان می دهد مدلی که با الگوبرداری از روایت شناسی طراحی شده، می تواند نقشه ای دقیق و جامع از مفاهیم و ساختار سوره را ترسیم نماید.
    کلیدواژگان: تفسیر ساختاری قرآن، سوره شناسی، مدل سازی، سوره نوح، روایت شناسی، رولان بارت، ژرار ژنت
  • مژگان کاظمی بوئینی *، سوسن آل رسول، محمدعلی لسانی فشارکی صفحات 63-100
    سوره شناسی یا روش تحقیق ساختاری در قرآن کریم رشته‏ای از علوم قرآنی است که زمینه تدبر و تحقیق در قرآن را به نوعی فراهم می آورد که باعث ایجاد و افزایش انس با قرآن می شود. بنابر توصیه معصومین (ع) به ارتباط و انس سوره ای با قرآن و همچنین با توجه به اهمیت سوره یس که در روایات متعددی از ایشان تبیین شده است، خلا پژوهش در سوره شناسی این سوره احساس شد. بنابراین جایگاه، اهداف، محور موضوعی و ویژگی‏های خاص سوره‏ یس مورد بررسی قرار گرفت. با بررسی آیات مربوط به توحید، نبوت و معاد، که در این سوره وجود دارد، حکمت قلب نامیدن سوره یس آشکارتر شد. در همین راستا، با بررسی ارتباط سوره یس با سوره های مجاور و هم گروه، نکته کلیدی سوره «یافتن صراط مستقیم و طی طریق در آن» معرفی شد که همانا پیروی از قرآن و عترتپیامبر اکرم (ص) است.
    کلیدواژگان: سوره شناسی، تفسیر، سوره یس، قلب قرآن، صراط مستقیم، ائمه اطهار
  • محمدکاظم رحمان ستایش، محمدعلی مهدوی راد، عذرا میثاقی * صفحات 101-136
    روش شناسی تفسیر، به معنی کشف روش مفسر برای رسیدن به مراد خداوند در قرآن است. به دلیل لزوم بررسی جزئی نگر در روایات تفسیری، اهمیت تاریخی و روش شناختی روایات تفسیری هر یک از معصومان (ع) و نیز اهمیت نمایاندن تفاوت روایات بیان ظاهر و باطن قرآن، در مقاله حاضر دامنه پژوهش به روایات تفسیری امام سجاد (ع) در حیطه بیان معنا محدود شده است. نگارنده معتقد است دسته بندی دقیق این روایات، نسبت سنجی میان آن ها و مجموع روایات تفسیری امام سجاد (ع) و ارائه آمار مستند می تواند روشنگر زوایایی از اهداف و شیوه های تفسیری حضرت باشد. در این پژوهش، روایات بیانگر معنا در دو دسته تبیین ظاهر و باطن، بر اساس چارچوبی متقن به گونه هایی تقسیم شده است. از میان 536 روایت تفسیری، 175 روایت در تفسیر ظاهری 210 آیه کاربرد دارد و 12 مورد بیان معنا و مصداق باطنی را شاهدیم. اهداف امام سجاد (ع) در پرداختن به آیات قرآن ناظر به این امور بوده است: شرح و تبیین مفاهیم ظاهری کلام؛ زنده کردن آیات قرآن و روح بخشیدن به مضامین قرآنی در آن عصر؛ آموزش روش تفسیر صحیح؛ رشد اخلاقی و دینی جامعه؛ پاسخ به سوالات تفسیری مخاطبان و رفع اشکالات واضح؛ بیان تفاصیل تاریخی، اعتقادی، فقهی و… ذیل آیات.
    کلیدواژگان: تفسیر امام سجاد(ع)، روایات تفسیری، روش های تفسیری، ظاهر و باطن قرآن
  • عاطفه اسمعیلی روزبهانی *، شادی نفیسی صفحات 137-164
    بخش مهمی از داستان پردازی امروز، وام دار مجموعه ای از عناصر است که داستان نویس به فراخور اثر مورد نظرش از آن بهره می گیرد. قرآن نیز برای پند دهی و عبرت آموزی از داستان و عناصر داستان استفاده می کند. در طی ماجراهای داستان مخاطب در متن حوادث قرار می گیرد و جریان ها برای او عینیت پیدا می کند. داستان نبرد طالوت یکی از داستان های قرآن که از اهمیت هنری برخوردار است. در این داستان، سایر عناصر به گونه ای هنرمندانه، زیر چتر عنصری به نام پیرنگ با هم تلفیق می شود. پیرنگ این داستان از الگویی پیروی می کند که امروزه نیز در عرصه داستان پردازی مطرح است. این داستان به طرز نمایشی نقل می شود تا خواننده در جریان فراز و فرودهای یک جنگ قرار گیرد و لحظات تلخ و شیرین داستان را با شخصیت های داستان تجربه کند. در این مجال، سعی شد پیرنگ کلی داستان استخراج شود و آنگاه با کمک عناصر داستان، جلوه های هنری قصه برای مخاطب شرح داده شود.
    کلیدواژگان: داستان، عناصر داستان، پیرنگ، طالوت، جالوت
  • محمد بهرامی* صفحات 165-184
    ابوزید، قرآن پژوه مصری در بحث معنا و مغزی، وامدار نظریه هرش در بحث معنا و معناداری است. چنان که هرش برای هر متن یک معنا و یک معناداری به رسمیت می شناسد، ابوزید نیز برای متن یک معنا و یک مغزی در نظر می گیرد. هرچند ابوزید در اصل طرح معنا و مغزی خود را وامدار هرش می داند، اما تفاوت های درخور توجهی نیز میان دیدگاه ایشان وجود دارد که در این نوشتار به شش مورد از همانندی ها میان دو نظریه و سه مورد از تفاوت ها اشاره می شود. مقاله پیش رو، به روش کتابخانه ای و با تحلیل و بررسی نظریه هرش و ابوزید به سامان رسیده است و هدف و نتیجه آن، بیان همانندی ها و تفاوت های موجود میان نظریه هرش و ابوزید در بحث معنا و مغزی است.
    کلیدواژگان: هرمنوتیک، معنا، معناداری، ابوزید، هرش
  • احمد قرائی سلطان آبادی * صفحات 185-208
    بنا بر یافته های روان شناسان و متخصصان علوم مغز و اعصاب، تخیل نیروی پیش برنده تعقل آدمی است که امکان خلق تصاویر جدید و ایده های نو را در ذهن ایجاد می کند. تفسیرگر انسانی قرآن می تواند با استفاده از این نیروی خلاق در کنار نیروی تفکر و تذکر مسبب طرح مسایل جدید و کشف اطلاعات مفید فراگرد فهم آیات مختلف باشد؛ مشروط به این که مفسر بتواند مرزهای مفهومی بین تفکر، توهم، تخیل خلاق و خیالات و اوهام باطل را به درستی بازشناسد و با استفاده از همه منابع معرفتی در دسترس، تفسیری به دور از رای شخصی، پیش داوری و خیال زدگی ارائه دهد. آنچه در این گفتار آمده است اجمالا نتیجه تحلیل و تطبیق داده های علمی موجود در دو حوزه تخیل خلاق و فهم و تفسیر آیات است که به طور مشخص از ظرفیت بالای کاربرد آن نیروی خلاق و منبع الهام بخش در حوزه فهم و تفسیر آیات خبر می دهد؛ مواردی چون کاربرد تخیل مفسر در تفسیر بیشتر آیات از قبیل آیات مربوط به آفرینش انسان، مرگ و عالم پس از مرگ؛ نقش تخیل در ترسیم ذهنی روابط همنشینی و جانشینی واژگان قرآن؛ تجسم هر آیه در شبکه آیات خویشاوند و هم موضوع؛ تصویرسازی ذهنی مفسر از حوادث گذشته با تکیه بر منابع معتبر تاریخی و نقلی از نتایج مهم این تحقیق اند.
    کلیدواژگان: تخیل، معرفت شناختی، تعقل، فهم، آیات قرآن
  • سید مهدی موسوی *، سید علی اکبر ربیع نتاج، زینب السادات حسینی صفحات 209-226
    مترجمان معاصر، واژه «موقوتا» در آیه 103 سوره نساء ﴿… إن الصلاه کانت علی المومنین کتابا موقوتا﴾ را به نحوی متفاوت از همدیگر ترجمه کرده اند. این کلمه در برخی ترجمه ها به معنای «وقت های معین نماز» و در دیگر ترجمه ها به معنای «واجب یا لازم و ثابت بودن نماز» آمده است. برخی از این ترجمه ها، بر مبنای ظاهر الفاظ آیه و بدون توجه به قرائن دیگر مانند سیاق و روایات معتبر انجام گرفته و مراد اصلی خداوند به طور دقیق منتقل نشده است؛ چنانکه روایات قابل توجهی از معصومان (ع) نیز معنای دیگری برای آیه شریفه بیان نموده اند. در نوشتار حاضر که به روش توصیفی تحلیلی سامان یافته، میزان تطابق ترجمه های معاصر در ترجمه این واژه با بیان اهل بیت (ع) ، یعنی آگاهان به مراد واقعی خداوند، ارزیابی شده و در نهایت، ترجمه دوم سازگارتر با روایات تشخیص داده می شود. در همین راستا، نقش کلام معصومان (ع) در تشیخص ترجمه صحیح قرآن مجید نمایان می گردد.
    کلیدواژگان: ترجمه قرآن، نقد ترجمه، واژگان قرآن، روایات معصومان، موقوتا
  • محمد سوری *، طاهره فیضی صفحات 227-246
    هرچند از حکیم ترمذی اثری مستقل در تفسیر قرآن به جای نمانده است، اما آنچه در جای جای آثارش برجای مانده، نوعی تفسیر آیات مربوط به نفس به شمار می آید. چنین به نظر می رسد که مستند حکیم ترمذی در نظراتش فقط آیات قرآن کریم باشد، چرا که وی به هیچ منبع دیگری استناد نکرده است. با این حال، شواهدی وجود دارد که حکیم ترمذی، تفسیر خود از آیات مربوط به نفس را از برخی منابع تفسیری شیعه برگرفته است، اما به دلیل مخالفت شدیدش با تشیع، احتمالا تلاش کرده این مطلب را پنهان نگاه دارد. به نظر می رسد تفسیر حکیم ترمذی از نفس نه تنها تا زمان خودش کاملا تازه و منحصربه فرد بوده است، بلکه این تفسیر تا امروز نیز تازگی خود را حفظ کرده و کمتر مورد توجه دیگران واقع شده است. به نظر حکیم ترمذی، نفس بر دو قسم است: نفس باطن و نفس ظاهر. نفس باطن از خاک آلوده زمین که قدمگاه و محل رفت وآمد ابلیس بوده، بوجود آمده و تابع ابلیس است؛ لذا انسان برای رسیدن به رستگاری باید با نفس باطن مبارزه کند. نفس ظاهر برخلاف نفس باطن، به خودی خود گرایشی ندارد و تابع کسی است که بر او غلبه کند. اگر بر نفس ظاهر، «معرفت» یعنی همان نور و عقل، غلبه کند، تابع آن دو می شود و اگر نفس باطن بر آن پیروز آید، تابع نفس باطن می شود.
    کلیدواژگان: حکیم ترمذی، قرآن، نفس باطن، نفس ظاهر، قدمگاه ابلیس
  • محمد رضا عزتی فردوئی*، محمد هادی مفتح صفحات 247-274

    زبان دین از جمله مباحث فلسفه دین و خاستگاه آن، نگاه نقادانه متفکران جهان غرب به متون مقدس است که با راه یافتن به جهان اسلام باعث پیدایش بحث زبان قرآن شد. با توجه به راه یافتن این نگاه نقادانه به جوامع اسلامی و قرآن، بحث از حقیقت زبان قرآن و دیدگاه متفکران اسلامی در این زمینه اهمیت پیدا می کند.
    در این مقاله پس از طرح سوالات اساسی زبان قرآن و بررسی مولفه های آن در آثار مولوی جلال الدین بلخی، مشخص می شود که زبان قرآن از دیدگاه او «زبانی تالیفی، معنادار، معرفت بخش و قاعده مند» است؛ هر چند در برخی از تاویلات معرفت شناسانه خود، رویکردی ساختارشکن دارد. وی مفردات الفاظ قرآن را موضوع برای معانی عامه می داند؛ از همین رو با استفاده از نظریه روح معنا، به تبیین آیات متشابه قرآن پرداخته و با گسترش این نظریه به دیگر آیات، به توسعه معانی و مصادیق آیات قرآن می پردازد.
    کلیدواژگان: زبان قرآن، روح معنا، معرفت بخشی، زبان تالیفی، حقیقت و مجاز، زبان نمادین
  • مرتضی شجاری* صفحات 275-296
    امام رضا (ع) در حدیث «سلسله الذهب» خود را از شرایط کلمه اخلاص دانسته است؛ کلمه ای که دژ الهی است و هر که در آن داخل شود، از عذاب الهی ایمن می ماند. با در نظر گرفتن مبانی عارفان می توان این حدیث شریف را اینگونه توضیح داد که هر یک از امامان معصوم، انسان کامل یعنی جلوه تام الهی در این عالم است که از نظر وجود شناسی و معرفت شناسی، واسطه بین حق و خلق می باشد. بنا بر آیات قرآن کریم، خداوند، ظاهر و باطن است. ظهور کامل خداوند، انسان کامل است که بدون او، مرتبه شهادت ناقص می ماند. در واقع، حقیقت انسان کامل در مرتبه غیب است و ظهورش، امانتی از مرتبه غیب در مرتبه شهادت است. از آنجا که ذات خداوند، غیب مطلق است، او را فقط از طریق امام معصوم می توان شناخت و چون امامان معصوم، نوری واحد و متحد با حقیقت محمدیه هستند، شناخت امام زمان، در واقع معرفت به توحید خداوند است. آدمی بعد از صفای نفس و آراسته شدن به کمال علمی و عملی می تواند امام معصوم را درک کند و به بهشت الهی وارد شود.
    کلیدواژگان: سلسله الذهب، امام معصوم، ولایت، انسان کامل، حجت خداوند، بهشت معنوی
  • سید محمد موسوی بفرویی *، مریم عمویی صفحات 297-318
    یکی از مهم ترین ویژگی های ساختاری نهج البلاغه، تناسب و انسجام حاصل از ارتباط معنایی واژه با واژگان دیگر است. این ارتباط معنایی با استفاده از تناسب معنایی، قابل تبیین است و از این جهت، مناسبت دارد از محور هم نشینی که یکی از راهکارهای عمده در انتقال پیام گفتاری است، بهره برد. ارزش چینش واژگان و گزینش آنها توسط گوینده، با توجه به ارتباط معنایی واژگان هم نشین، آشکار می شود. در این میان، واژه «عقل» از کلماتی است که در کتاب ارزشمند نهج البلاغه، جزء واژگان چند معنایی محسوب می شود. از این رو، پژوهش حاضر با روش توصیفی تحلیلی و با بهره جویی از منابع کتابخانه ای اسنادی به بررسی محور هم نشینی واژه «عقل» در آن کتاب پرداخته و به این نتیجه رسیده است که هم نشینی «عقل» با واژگان «شهادت، دفاین، تحصین، تکلم، سهو، تدبیر، موعظه، رعایه و روایه» بیان کننده نوعی از تناسب معنایی در گفتار است.
    کلیدواژگان: نهج البلاغه، عقل، ارتباط معنایی، هم نشینی معنایی
  • سید محمد جواد صداقت کشفی *، عباس همامی صفحات 319-338

    در روایات و ادعیه مربوط به امام زمان (عج) ، «رغبت به دولت کریمه» یکی از درخواست های پرتکرار است. رغبت، به عنوان مولفه مهم پیوند مردم و دولت متعالی مهدوی، با عللی افزایش یا کاهش می یابد. بعضی از این علل، نقش زیربنایی دارند و علت های دیگری را نیز برای تاثیر بر رغبت پدید می آورند.
    مقاله حاضر که به روش اسنادی و توصیفی تحلیلی تدوین شده، پس از بررسی معنا و مفهوم عقل و رغبت در روایات، پیوند آن دو را تشریح می نماید. اصلی ترین عامل افزایش رغبت به دولت کریمه مهدوی، بویژه در زمان غیبت، عقلانیت مردم و جامعه در ابعاد مختلف است و بر عکس، عناصر مخالف آن از قبیل جهل، سبب کاهش رغبت خواهد شد. بنابراین یکی از این راهکارهای گسترش عقلانیت در جامعه، تبیین صحیح معارف و مواهب مهدوی از جمله تشریح دقیق اکمال عقول و احیای قلوب در دولت کریمه است که دل های مخاطبین را با توجه به معرفت ایشان نسبت به آن دولت متعالی مشتاق خواهد کرد. در مقاله حاضر، اساس تشریح روابط بین عقل و رغبت، مبتنی بر روایات معصومین علیهم السلام است.
    کلیدواژگان: دولت کریمه، رغبت، عقل، عقلانیت، اکمال عقول، احیای قلوب
  • کمیل راجانی، سید رضا مودب * صفحات 339-365
    برخی از اخباریان با استناد به حدیث «انما یعرف القرآن من خوطب به» قائل به عدم حجیت ظواهر قرآن و انحصار حق تفسیر قرآن برای ائمه علیهم السلام شده اند. این جمله ذیل روایتی وارد شده که امام باقر (ع) با محدث مشهور اهل سنت قتاده بن دعامه، پیرامون تفسیر برخی از آیات قرآنی گفتگوی می کنند. بنابراین برای فهم آن جمله، نیاز به بررسی آن گفتگوست. این پژوهش در بررسی تحلیلی آن گفتگو، قصد دارد لایه های فهم قرآن و گونه های روایات تفسیری را تبیین نموده و آسیب های این حدیث را بررسی نماید. در نوشتار حاضر، تلاش شده است بین ترجمه، تفسیر و تاویل تفاوت گذاشته شود و بیان امام (ع) مبنی بر حق انحصاری فهم قرآن برای اهل خطاب را به بیان تاویلی توجیه نماید. آسیب سقط در مورد حدیث هم مردود شمرده شده است.
    کلیدواژگان: قرآن، فهم، معرفت، حدیث، خطاب