فهرست مطالب

مطالعات تاریخ اسلام - پیاپی 39 (زمستان 1397)
  • پیاپی 39 (زمستان 1397)
  • تاریخ انتشار: 1397/12/26
  • تعداد عناوین: 7
|
  • مهدیه پاکروان*، زهرا سالاریان صفحات 7-25
    مسلمانان در هجرت به مدینه مجبور به ترک زندگی و همه سرمایه خود شدند. آن ها که روزی از متمولین مکه بودند در اوج سختی و عسرت زندگی جدید خود را در مدینه آغاز کردند. برخی مستشرقین برآنند که در این شرایط، مهاجرین مال باخته به منظور ایجاد شغل و کسب درآمد کاروان های تجاری قریش را هدف حمله و غارت خود قرار دادند. با در نظر گرفتن شرایط اقتصادی مدینه، روابط تجاری قبایل با قریش و پیمان های میان اوس و خزرج و قبایل اطراف مدینه باید گفت نه تنها این امر نمی توانست سبب قوت اقتصادی و کسب درآمد و شغل برای مسلمانان شود بلکه غارت کاروان ها و ایجاد ناامنی در مسیرها، اقتصاد مدینه نوپا را با چالش های جدی روبه رو می کرد. یهودیان نیز که موقعیت اقتصادی و اجتماعی شان در خطر قرار می گرفت در برابر این اقدامات بی تفاوت نمی ماندند. چنین هدفی نه تنها مستند به شاهد و دلیلی نیست بلکه حتی با منافع اقتصادی مسلمانان نیز در تعارض است.
    کلیدواژگان: مستشرقین، کاروان تجاری، اقتصاد مدینه، سرایا، غزوات
  • هوشنگ خسروبیگی*، مژگان صادقی فرد صفحات 27-49
    این تحقیق تلاشی است در جهت بررسی بنیان های مشروعیت حکومت آل مظفر(795-713ه.ق). مشروعیت توجیه عقلانی و حقانیت زمامداران برای اعمال حکومت بر مردم و نیز اطاعت و فرمانبرداری مردم از آنان می باشد. موضوع مشروعیت هم در بحث از تداوم و بقای یک حاکمیت مطرح می شود و هم در بحث از زوال و اضمحلال دولت ها. به خوبی قابل فهم است که بحث مشروعیت آن چنان اهمیت دارد که هر حکومتی در گام نخست به دنبال آن است. چون بدون مشروعیت، حکومت نه تثبیت می شود و نه تداوم پیدا می کند. مساله این تحقیق، شناسایی مبانی مشروعیت زا برای این حکومت و چرایی انتخاب این مبانی و چگونگی کارکرد آن برای تثبیت و استمرار و مقبولیت خاندان آل مظفر برای حکمرانی است. این بررسی با روش توصیفی- تحلیلی در حوزه مطالعات تاریخی انجام شده است. نتایج بررسی نشان داد که شاهان مظفری گرچه در خلا قدرت سیاسی پس از فروپاشی ایلخانان موفق شدند با زور و غلبه، قدرت را بدست گیرند، اما بر این امر واقف بودند برای تداوم حکومتشان نیازمند به بنیان های دیگر مشروعیت خواهند بود. از این رو برای مقابله با مشکلات ناشی از تزلزل قدرت، درصدد فائق آمدن بر چالش های مشروعیتی برآمدند. در همین راستا توانستند به عنوان امرای بازمانده از حکومت ایلخانان و نیز کسب مشروعیت دینی و بیعت با خلفای عباسی مصر حکومتشان را مشروعیت بخشند. همچنین تا حدی مشروعیت ایرانی و مشروعیت برآمده از امنیت خواهی و عدالت محوری و در نهایت مشروعیت برآمده از توجه به کلیه گروه های مذهبی را کسب کنند.
    کلیدواژگان: آل مظفر، مشروعیت، زورو غلبه، دین، امنیت، عدالت
  • ناهید شفیعی *، علی محمد ولوی، مریم معزی صفحات 51-75
    با استقرار خلافت فاطمیان در297ه.ق در افریقیه، رهبران نهضت فاطمی با تشکیل «سازمان دعوت» به گسترش نفوذ خود در سرزمین های اسلامی پرداختند. یکی از کانون های مورد توجه داعیان فاطمی، مناطق کوهستانی قفص جنوب کرمان، مقر عشایر قفص، بود که به اسماعیلیه ی فاطمی گرایش یافتند. هدف این پژوهش، بررسی تاثیر رقابت تجاری فاطمیان و عباسیان بر گرایش زودهنگام عشایر قفص به اسماعیلیه ی فاطمی می باشد و با روش تحلیلی تاریخی، به بررسی این موضوع می پردازد. دستاوردهای پژوهش نشان می دهد که فاطمیان در رقابت تجاری با عباسیان و با هدف تضعیف قدرت عباسیان، سعی در جا به جایی مسیر تجارت از خلیج فارس به دریای سرخ نمودند و برای نیل به مقصود، اختلالاتی را در شبکه ی راه های تجاری جنوب ایران ایجاد کردند. فاطمیان با دعوت عشایر قفص به اسماعیلیه ی فاطمی، از آنان به عنوان تامین کننده ی سیاست های خود سود بردند و با ناامنی در مسیر کاروان های حوزه ی سواحل جنوب به مناطق داخلی ایران، موفق به تغییر مسیر تجارت از خلیج فارس به دریای سرخ شدند.
    کلیدواژگان: قفص، کرمان، اسماعیلیه، فاطمیان، عباسیان
  • محمد قزوینی نظم آبادی*، امامعلی شعبانی صفحات 77-100
    فروپاشی حکومت های اسلامی به عنوان یکی از مباحث حائز اهمیت، ذهن پژوهشگران عرصه تاریخ را به خود مشغول داشته است. در این میان دلائل سیاسی بیشتر از هر نکته ای خودنمایی می کند، زیرا خود زمینه ساز تضعیف حکومت ها در ابعاد دیگر شمرده می شود. در همین زمینه نوشتار پیش رو کوشیده است به روش تحلیلی، عوامل سیاسی فروپاشی حکومت ممالیک را بررسی کند. یافته های پژوهش حکایت از آن دارد که فقدان مشروعیت ملی در کنار ضعف مشروعیت مذهبی در اواخر دوره مملوکی، عامل زیربنایی در اضمحلال این حکومت است. نزاع بین ممالیک برجی و جلبان، علاوه بر تضاد ذاتی بین ساختار سیاسی قدرت نمی توانست با انحطاط سیاسی حکومت ممالیک بیگانه باشد. ضمنا وقوع شورش ها که خود ارتباط تنگاتنگی با بحران های جانشینی می یافت، مرحله فروپاشی را تسریع نمود. در نهایت نیز تضعیف موقعیت ممالیک در جهان اسلام و در پی آن تهاجم عثمانی ها این حکومت را ساقط ساخت. این مقاله با استناد به روش کتابخانه ای و عمدتا بر اساس منابع دست اول و نیز با رویکرد تحلیلی – انتقادی به تبیین مسئله پرداخته است.
    کلیدواژگان: ممالیک، بحران های داخلی، تهاجم خارجی، مشروعیت ملی، مشروعیت مذهبی
  • علی اکبر نجفی رودمعجنی، جواد عباسی *، محمد تقی ایمان پور صفحات 101-126
    نهاد وزارت یکی از ارکان مهم قدرت سیاسی و نظام اداری در تاریخ ایران بعد از اسلام از جمله در دوره میانه آن بوده است. گرچه این نهاد در پیوند با ارکان دیگر هرم قدرت یعنی مقام سلطنت و امارت در مرتبه دوم و گاه سوم قرار می گرفت اما از مجموع نظریه پردازی ها و گزارش های تاریخی موجود چنین برمی آید که توجیه موجودیت و یا اثبات مشروعیت آن تنها در وابستگی آن به موجودیت و مشروعیت نهاد سلطنت یا خلافت خلاصه نمی شده و برای تضمین بقای خود نیازمند نوعی از اثبات مشروعیت مستقل نیز بوده است. بدین ترتیب این پرسش پیش می آید که منابع مشروعیت بخش به مقام وزارت در تاریخ میانه ایران کدام ها بودند؟ براساس یافته های پژوهش حاضر که به روش کتابخانه ای – اسنادی و با رویکرد توصیفی – تحلیلی انجام یافته است سه منبع «شرع»، «کارآمدی» و «سنت حکمرانی ایرانی» مهم ترین این منابع را تشکیل می داده اند.
    کلیدواژگان: وزارت، مشروعیت، شرع، کارآمدی، سنت حکمرانی ایرانی
  • پروفسور شفیق نزارعلی ویرانی*، زینب فرخی، جیران گاهان صفحات 127-144
    مفهوم روزهای آفرینش، که در روز مقدس هفتم یا سبت، به منتهای اوج خود نیل می یابد، در هرسه مذاهب ابراهیمی حضور گسترده ای دارد. با وجود این که شماری از مومنان استنباط موثق و صحیحی از این روزها داشتند، دیگر متورعان ابرام می ورزیدند که این آموزه، معنای باطنی ژرفی داشته است. به واقع، در سنت اسلامی، کسانی که از نقش عقل برای مکاشفه ایمان و کتاب مقدس پشتیبانی می کنند، از کاربرد تاویل نیز حمایت می نمایند. به عبارتی دقیق تر، واژه عربی تاویل، دلالت به بازگشت یا رجعت به مبدا یا منبع چیزی دارد. اسماعیلیان، در مقام یکی از دو شعب اصلی شیعیان، از سرآمدان و حامیان شاخص و برجسته تاویل محسوب می شوند. در این راستا، مقاله حاضر به بررسی چگونگی وقوع آفرینش و رابطه آن با سلسله مراتب دین (حدود دین)، در مقام پیشوا و هادی مومنان به سوی رستگاری غایی، در اندیشه حکیم ناصر خسرو، شاعر شهیر فارسی و یکی از بزرگان و رجال اسماعیلی، می پردازد.
    کلیدواژگان: اسماعیلی، سبت، تاویل، ناصر خسرو، قرآن، تفسیر، آفرینش، زمان، سلسله مراتب دین، قیامت
  • عثمان یوسفی، شهرام یوسفی فر، سید محمدرضا حسینی، حسین علی بیگی * صفحات 145-172
    باگسترش فتوحات در سرزمین هایی که ساکنانش در زمره اهل کتاب بودند، مساله جدیدی فراروی دستگاه خلافت قرار گرفت و آن ورود طیف عظیمی از اهل کتاب اعم از یهودی،مسیحی وزرتشتی بود که در این سرزمین ها ساکن بودند. این پژوهش برآنست تا بدین پرسش که ذمیان در جامعه عصر خلافت عمر از چه جایگاه اجتماعی برخوردار بودند و اینکه میزان پذیرش و یا طرد اجتماعی آنها در جامعه به چه میزان و بر اساس چه ملاکهایی بوده است پاسخ دهد. عمر در تعامل با ذمیان دو شیوه کاملا متفاوت داشت. در مواردی براساس ملاکهای قرآنی وبهره مندی از سیره رسول خدا(ص) و در مناطقی همچون شام براساس طرد اجتماعی ذمیان از دسترسی به مشاغل اداری و برقراری محدودیت های اجتماعی و مذهبی درصدد کنترل و نظارت بر رفتارهای اجتماعی آنان برآمده است که این شیوه برخورد در متاثر از شرایط جغرافیایی سکونتگاه ذمیان و تعاملاتی که با پیروان خود در آن سوی مرزهای دولت اسلامی داشته و می توانستند کیان جامعه اسلامی را با مخاطره مواجه سازند.
    کلیدواژگان: عمربن خطاب، ذمیان، طرد اجتماعی، جایگاه اجتماعی
|
  • Mahdiyeh Pakravan *, Zahra Salarian Pages 7-25
    Muslims migrated to Medina had to leave their lives and all their capital. Those who were known as the rich in Mecca began their new life in Medina at the peak of their hardship. Some of the orientalists believe that in this situation, the poor migrants started to plunder the merchants of Quraysh in order to create jobs and make money. Considering the economic conditions of Medina and the Quraysh trade with its confederates like Ows and Khazraj and the tribes around Medina, it should be said that not only could not bring about economic strength and earn money and jobs for Muslims, but could challenge the emerging economies in severe conditions by plundering the caravans and insecurity in the routes. The Jews, whose social and economic situations were in danger, could not be disinterest to these actions. Therefore, such a goal is not only seems reasonable evidence, but also has conflicts with the economic interests of Muslims.
    Keywords: Orientalists, commercial caravan, Medina economy, plundering, Ghazva, Saria
  • HOOSHANG KHOSROBEAGH DOCTOR *, MOZHGAN SADEGHIFARD Pages 27-49
    This research is an attempt to examine the legitimate foundations of Al-e-Muzaffar dynasty (1292-1375 AD). Legitimacy means rational justification and rightness of the rulers to govern and the people's obedience to them. This issue is hold forth both in the continuity and survival of the states and their deterioration and downcome. It is well understood that for any given rule, legitimacy is of first priority because in the absence of that the rule is neither stabilized nor sustained. This research is aimed at identifying the legitimizing basis of this dynasty, clarifying modality of choosing them and their functions in consolidation, continuation and acceptance of Al-e-Muzaffar rulers. Implementing analytical-descriptive method, this research is carried out in the field of historical studies. Corollaries of the research indicated that though Muzaffarian kings took over the throne by force and prepotency and after the collapse of Ilkhanites and in the absence of political power, but they were aware that their own throne to be continued was in critical need to other foundations of legitimacy. Hence, in order to overpass the challenges derived from power deterioration, they sought to get over the challenges of legitimacy. As the remaining Ilkhanite emirs and by acquiring religious legitimacy and allegiance to the Abbasid caliphs in Egypt, they legitimized their own rule. To some extent they were also capable of acquiring Iranian legitimacy, legitimacy derived from security and justice and eventually that legitimacy which had its roots in considering all religious clusters.
    Keywords: Al-e-Muzaffar, legitimacy, force, prepotency, religion, security, justice
  • Nahid Shafiei *, Ali mohammad Valavi, Maryam Moezzi Moezzi Pages 51-75
    With the establishment of the Fatimids’ Caliphate in 297AH in Africia, the leaders of the Movement started to develop their dominance over different Islamic regions through the "Invitation Organization". Mountainous areas of qufs in southern Kerman were located in the nomadic tribes of qufs. they tended to Fatimids Ismaili. The main purpose of this research is to study the effect of the commercial rivalries of the Fatimids and Abbasids on the early orientation of the qufs tribes to the Fatimids Ismaili, using the historical analytical method. The results have revealed that the in the commercial competition with the Abbasids, Fatimids tried to shift the commercial ways from the Persian Gulf to the Red Sea, and they created some disturbances in the commercial business road networks in southern Iran. By changing the beliefs of the tribes and inviting them to the Fatimids Ismaili, the Fatimids benefited from them and by insecurities in the roads, they succeeded in changing the trade route from the Persian Gulf to the Red Sea.
    Keywords: Qufs, Kerman, Ismaili, Fatimids, Abbasids
  • Mohammad Ghazvini Nazmabadi *, Imam Ali Shabani Pages 77-100
    Islamic history researchers are always eager to know the reasons of decline and fall of Islamic dynasties. Surely the political causes are considered as the most important ones in such context, as they are the base for other factors in decline of the governments. This paper is aimed to survey the political reasons of Mamlukes state using an analytical approach. The findings reveal that lack of national and religious legitimacy had played the most important roles for such a decline. Conflicts among Mamlukes trobes like Boorji and Joolban in addition to heuristic conflict of political power structure have been decisive. The uprisings, which were mainly due to succession crises, expedited their collapse. Finally, decline of their position among Islamic world and Osmanids invasion led to their fall. This paper tries to study the reasons of this issue using desk study method and first hand references, by means of an analytical-critical approach.
    Keywords: Mamlukes, internal Crisis, external invasion, national legitimacy, religious legitimacy
  • Ali Akbar Najafi Rudmajani, Javad Abbasi Dr *, Mohammad.T Imanpour Pages 101-126
    Premiership (Vezarat) was one of important pillars of political authority and bureaucratic system in medieval Iran. Although it was integrated with other parts of political hegemony like kingship and military commandership (Emarat), but according to theoretical and historical sources it seems that its legitimacy was not bounded to the legitimacy of Sultanate or Caliphate. Consequently there was an attempt to provide kind of independent legitimacy for premiership as well. Studying works of political theorists and historiographers of Viziers through a descriptive – analytical approach provides a considerable literature about the sources of this legitimacy including “sharia”, “efficiency” and “Iranian tradition of ruling”.
    Keywords: Premiership (Vezarat), Legitimacy, Sharia, Efficiency, Iranian ruling tradition
  • Shafique N. Virani *, Zeinab Farokhi, Jairan Gahan Pages 127-144
    The notion of the days of creation, culminating in the hallowed seventh day, or Sabbath, is found in all three Abrahamic faiths. While some believers held to a literal understanding of these days, others insisted that the doctrine had profound esoteric import. In the Islamic tradition, those who championed the role of intellect in understanding faith and scripture advocated the use of symbolic interpretation (taʾwīl). The Arabic word taʾwīl means to cause something to return to its origin or source. Among the most ardent advocates of symbolic interpretation were the Ismailis, one of the two major branches of Shīʿī Islam. This article explores how Ḥakīm Nāṣir-i Khusraw, the famous Persian poet and Ismaili dignitary, understood the days of creation and their relationship to a hierarchy of religion (ḥudūd-i dīn) who led believers to ultimate salvation.
    Keywords: Ismaili, Sabbath, ta?w?l, Nasir-i Khusraw, Quran, hermeneutics, creation, time, hierarchy, resurrection
  • Uthman Yousefi Dr, Shahram Yousefifar, Seyed Mohammadreza Hosseini, Hossein AliBeigi * Pages 145-172
    The expansion of the conquests in the lands inhabited by its inhabitants was a new issue faced by the caliphate system. It was the arrival of a huge range of Jewish, Jewish, Christian, and Zoroastrian inhabitants residing in these lands.
    This research is aimed at answering the question of the social status of the society in the era of the caliphate of Omar and how much their social acceptance or rejection in society was based on what criteria. Omar had two completely different ways of interacting with the people of Dhimma. In some instances, based on the Qur'anic standards, and on the basis of social exclusion, the people of Dhimma sought access to administrative jobs and the establishment of social and religious restrictions and sought to control and monitor their social behaviors. This method of dealing with the conditions geographically, the dwelling place and interactions that were with their followers beyond the borders of the Islamic state and could put the Islamic society at risk.
    Keywords: Omar ibn Khattab, people of Dhimma, social exclusion, social status