فهرست مطالب

  • سال نهم شماره 3 (پاییز 1397)
  • تاریخ انتشار: 1397/09/10
  • تعداد عناوین: 8
|
  • مروری بر گیاهان دارویی موثر بر کم خونی در منابع طب سنتی ایران
    عبداله دده زادها، حسن نورافکن* صفحه 6
    سابقه و هدف
    کم خونی یکی از بیماری های شایع و گسترده جهان است که انواع و علل مختلف و تا حدی درمان های متفاوتی دارد. در این راستا در منابع طب سنتی ایرانی - اسلامی، گیاهان دارویی زیادی به علت سازگاری بدن با داروهای طبیعی و فقدان عوارض جانبی شدید برای پیشگیری و درمان کم خونی مطرح شده است. هدف از این پژوهش، شناسایی و معرفی این گیاهان دارویی است که در منابع طب سنتی، تحت عنوان داروهای خون ساز آورده شده است.
    مواد و روش ها
    این پژوهش با بررسی منابع معتبر طب سنتی و مفردات جامع گیاهی انجام گرفت و در ادامه، مقایسه هایی بین داروهای شیمیایی و مفردات گیاهی از لحاظ تاثیر بر کم خونی های ناشی از کمبود آهن، آنمی آپلاستیک، آنمی همولیتیک یا کم خونی وابسته به بیماری های مزمن، آنمی ناشی از عوامل غیرطبیعی مثل اشعه یونیزه کننده و پان سیتوپتی انجام شد.
    یافته ها
    در پایان 50 گیاه دارویی تحت عنوان داروهای مولد دم یا خون ساز استخراج و معرفی شده و گیاهان مهم خون ساز بر اساس ویژگی های درمانی دسته بندی شدند. از مهمترین مفردات گیاهی که در درمان انواع کم خونی مورد توجه بوده اند می توان به انگور (کشمش)، نارگیل، انار، گون و بیدگیاه اشاره نمود.
    نتیجه گیری
    بنظر می ر سد این مطالعه می تواند پایه مطالعات کارآزمایی بالینی با استفاده از گیاهان دارویی و یا ساخت داروهای ترکیبی گیاهی در درمان انواع کم خونی ها مورد بهره برداری قرار گیرد.
    کلیدواژگان: آنمی، کم خونی، گیاهان دارویی، طب سنتی، خون ساز
  • هوشنگ خسرو بیگی*، نسرین آزادی صفحات 10-24
    سابقه و هدف
    ابومنصور موفق بن علی هروی، داروساز و پزشک ایرانی (سده 4 و 5 هجری قمری - 10 و 11 میلادی)، نویسنده اولین فرهنگ دارویی شناخته شده به زبان فارسی با عنوان "الابنیه عن حقایق الادویه" است. پژوهش های انجام شده درخصوص این کتاب، عمدتا متکی بر بررسی واژگان از نگاه ساختار زبانی است؛ اما در زمینه استخراج واژگان دارویی و در حوزه مطالعات تاریخ داروسازی، اقدامی صورت نگرفته است. لذا هدف از این مطالعه، تبیین محتوای کتاب الابنیه در دانش داروشناسی و تشریح ساختارهای مورد نظر هروی در تقسیمات دارویی است.
    مواد و روش ها
    مطالعه حاضر، با رویکرد مروری و روش تحلیل محتوای کیفی و کمی در حوزه مطالعات کتابخانه ای و متکی بر کتاب الابنیه انجام شده است.
    یافته ها
    این بررسی امکان تدوین ساختار دارو شناسی در اندیشه هروی را فراهم آورد. در کتاب الابنیه 584 عنوان دارو معرفی و بررسی شده است. چگونگی ارائه و معرفی این داروها نشان داد که در اندیشه هروی پنج ساختار کلان شامل تقسیم داروها بر اساس ماهیت و کارکرد، منافع و مضرات، مزاج و طبایع دارویی، منشاء دارویی و در نهایت، وابستگی جغرافیایی داروها وجود داشته است. همچنین داده های این بررسی در مقایسه با کتاب ذخیره خوارزمشاهی اثر سید اسماعیل جرجانی نشان داد که دانش داروشناسی در حوزه ساخت داروهای ترکیبی و نیز گستره داروشناسی، از قرن چهار تا قرن ششم هجری قمری پیشرفت داشته است.
    نتیجه گیری
    نوع ارائه مطالب و معرفی داروها از سوی هروی نشان می‏ دهد که وی اندیشه ای نظام مند درخصوص داروشناسی داشته است. این نظام مندی هم در مقدمه هروی و هم در معرفی داروها، آشکار است.
    کلیدواژگان: الابنیه عن حقایق الادویه، ابومنصور هروی، داروشناسی
  • جواد عباسی*، محمدتقی ایمان پور، ابوالقاسم فروزانی، علی رضا گلشنی صفحات 25-32
    سابقه و هدف
    حکیم نجیب الدین سمرقندی، یکی از دانشمندان ایرانی قرن ششم و هفتم هجری قمری، پزشک، داروشناس، چشم پزشک و روانشناس است. هدف از تحقیق حاضر مطالعه زندگانی و آثار وی است.
    مواد و روش ها
    این تحقیق به روش کتابخانه ای و پژوهش تاریخی (Historical Research) انجام گرفته که به بررسی زندگانی و آثار پزشکی حکیم نجیب الدین سمرقندی پرداخته است.
    نتیجه گیری
    به علت آشنایی حکیم با مباحث طبی، داروشناسی، چشم پزشکی و روانشناسی می توان نتیجه گرفت که وی در زمینه تمامی علوم و دانش های پزشکی دوران خویش تبحر داشته و مهارت و نوآوری هایش در بسیاری از آثار طبی علما، دانشمندان و پزشکان بعد از او انعکاس یافته است.
    کلیدواژگان: حکیم نجیب الدین سمرقندی، خوارزمشاهیان، آثار علمی
  • علی رضا رحمت نیا، حامد حیاتی*، رضا محمدی فر صفحات 33-47
    سابقه و هدف
    حمام های ایرانی، بخشی افتخارآمیز از هنر معماری ایران هستند که زبان گویایی از فرهنگ غنی ایرانیان است. حمام یکی از کاربردی ترین، فنی ترین و متنوع ترین عناصر معماری ایران است که متاسفانه اطلاعات موجود پیرامون آن، بیشتر جنبه فرهنگی و اجتماعی دارد و معماری آن از بعد فضایی درمانی، به دلیل تعداد اندک پژوهش های میان رشته ای، کمتر مورد توجه قرار گرفته است. در این راستا تحقیق حاضر با رجوع به منابع معتبر طب سنتی، به رابطه عناصر حمام های ایرانی با مسئله پیشگیری و درمان و نیز چگونگی شکل گیری حمام در گرو تعادل ارکان اربعه، مزاج و اخلاط می پردازد. با توجه به اینکه تبیین نظام سلسله مراتب حمام بر مبنای کارکردهای بهداشتی و درمانی بوده است، هدف این تحقیق، مطالعه این فرضیه است که معماری حمام های ایرانی از ادوار پیش از اسلام و سپس در دوران اسلامی، در راستای حفظ سلامتی و یا درمان شکل گرفته است.
    مواد و روش ها
    مقاله حاضر بر آن است از روزنه متون تاریخی و طبی در باب درمان و معماری، پیوند میان این دو را در حمام ایرانی با تکیه بر مطالعات کتابخانه ای و بررسی میدانی، توصیف و تحلیل کند.
    یافته ها
    با بررسی نمونه حمام های پیش از اسلام و سپس در دوران اسلامی، می توان گفت حمام های ایرانی با توجه به اعتدال ساختار دو وجهی بدن و نفس انسان، با کارکرد درمانی شکل گرفته اند. در این حمام ها از مفاهیم و مبانی مشترک طبیعت، انسان و محیط مصنوع و اصل سلسله مراتب با توجه به مزاج و ارکان و امور طبیعیه که همراه با تغییر تدریجی در حمام است، استفاده شده است.
    نتیجه گیری
    بنظر می رسد یک رابطه دوسویه بین شکل، ساختار و عناصر حمام های ایرانی و سلامت انسان وجود داشته که در راستای حفظ سلامتی و درمان شکل گرفته است؛ از این رو تحقیق حاضر، فرضیه ارائه شده را تایید می نماید.
    کلیدواژگان: طب سنتی، معماری، سلامتی، حمام
  • لیلا فتحی*، کورش امرائی، فاطمه یاری صفحات 48-54
    سابقه و هدف
    در قرآن، معجزه بزرگ پیامبر اسلام، در آیات شریفه 27-23 سوره مبارکه مریم، خوردن خرما به حضرت مریم در حین زایمان حضرت مسیح توصیه شده است. با استناد به آیات فوق، پژوهشی با هدف تعیین تاثیر مصرف خرما بر پیامدهای زایمان زنان نخست‏ زا انجام شده است.
    مواد و روش ها
    پژوهش حاضر به صورت کارآزمایی بالینی تصادفی بر روی 80 زن نخست ‏زای داوطلب سالم واجد معیارهای ورود به مطالعه، در دو گروه مداخله شربت خرما و گروه کنترل (در هر گروه 40 نفر) صورت گرفت. مداخلات در هر دو گروه در طی فاز فعال (دیلاتاسیون 7-4 سانتی متر) انجام و تا شروع فاز انتقالی (دیلاتاسیون 8 سانتی متر) ادامه یافت. مراقبت ها و کنترل، طبق پروتکل کشوری آمادگی برای لیبر و زایمان فیزیولوژیک انجام شد. ابزار گردآوری داده ها شامل پرسشنامه مشخصات فردی، کنترل های انجام شده در لیبر و ثبت میزان مصرف مایعات بود.
    یافته ها
    نتایج پژوهش نشان داد که میانگین طول فاز فعال زایمان در گروه مداخله به طور معنی داری کمتر از گروه کنترل بود (0/01>p)
    نتیجه گیری
    بنظر می‏ رسد که مصرف شربت خرما بدون در پی داشتن عوارض مادری و جنینی، می‏ تواند طول مدت فاز فعال زایمان را کاهش داده و سبب پیشرفت زایمان شود.
    کلیدواژگان: خرما، طول فاز فعال زایمان، نخست زا
  • فرهاد سلیمانیان قره چپق*، مرتضی مجاهدی، رویا رضایی اینان لو صفحات 55-65
    سابقه و هدف
    مفهوم مزاج از جمله کلیدی ترین مفاهیم مورد استفاده در طب سنتی ایرانی بوده و بسیاری از دستورات حفظ سلامتی، تشخیص و درمان بیماری ها بر اساس مزاج تعیین شده هر فرد با دیگران متفاوت است. دستیابی به شیوه های استاندارد تعیین مزاج از مهم ترین اولویت های پژوهش در طب سنتی ایرانی است. درخت تصمیم فازی یکی از الگوریتم های هوشمند برای طبقه بندی داده ها است. استنتاج درخت تصمیم فازی، فرایند استفاده از نمونه های خاص و رسیدن به یک مدل عمومی است که هدف آن یادگیری نحوه طبقه بندی نمونه ها است.
    مواد و روش ها
    در این مقاله از داده های مربوط به تعیین مزاج افراد برای داده کاوی و مدل سازی تشخیص مزاج استفاده شد. برای این کار، درخت تصمیم فازی با الگوریتم ID3 فازی آموزش داده شد.
    یافته ها
    دو درخت تصمیم گیری یکی برای گرمی، سردی و دیگری برای تری، خشکی ساخته شد و قواعد تولید شده توسط پزشکان متخصص طب سنتی ایرانی از نظر بالینی و میزان صحت قوانین مورد ارزیابی قرار گرفت.
    نتیجه گیری
    بنظر می رسد این کار، اولین پژوهش صورت گرفته در حوزه هوشمند سازی تشخیص مزاج در طب سنتی ایرانی است و نتایج این پژوهش می تواند در سطح عملیاتی توسط متخصصان طب سنتی ایرانی استفاده شود، همچنین این پژوهش می تواند زمینه پژوهش های دیگر با استفاده از بهینه سازی و سایر الگوریتم های هوشمند و حتی برای تشخیص انواع سوءمزاج با داده های بیشتر باشد.
    کلیدواژگان: طبقه بندی مزاج، طب سنتی ایرانی، هوش مصنوعی، درخت تصمیم فازی، یادگیری ماشین
  • یاسر خواجه بیشک، مهسا مهاجری، لاله پیاهو*، مهدی یاغ چیان صفحات 66-75
    سابقه و هدف
    استفاده از گیاهان سنتی و بومی به عنوان طب مکمل در 25-20 سال گذشته در دنیا افزایش یافته است. گیاه زنجبیل با نام علمی "Zingiber officinale Roscoe" یکی از گیاهان مورد استفاده در طب سنتی باستان بوده و گزارش شده است که به واسطه اجزای مفید و ترکیبات سلامت بخش خود، نقش مهمی در پیشگیری و درمان بیماری ها دارد. هدف از مطالعه حاضر، مرور اثرات سلامت بخش گیاه زنجبیل با تاکید بر علم نوین و دیدگاه طب سنتی اسلامی است.
    مواد و روش ها
    در این مطالعه مروری، متون کتابخانه ای و برگزیده طب سنتی اسلامی، روایات و تمامی مقالات ثبت شده در پایگاه های اطلاعاتی علمی معتبر شامل PubMed ,Iran medex ,Magiran ,SID ,Google Scholar با در نظر گرفتن کلیدواژه های Ginger ,Islamic Traditional Medicine ,Health Benefits ,Modern Science اثرات سلامت بخش و درمانی زنجبیل طی سال های 2000 تا 2018 جستجو و مورد بحث و بررسی قرار گرفتند.
    یافته ها
    به نظر می رسد که زنجبیل به عنوان داروی با طبع گرم در درمان بسیاری از اختلالات از جمله تهوع، فشار خون پایین، سنگ مثانه، کنترل درد، قاعدگی دردناک زنان، بیماری های باکتریایی و قارچی موثر است. اجزاء تشکیل دهنده گیاه زنجبیل از جمله زینجیبرن، زینجرون، شوقول ها، جینجرول و پارادول با اثرات ضد التهابی، آنتی اکسیدانی، ضد رگ زایی، شبه انسولینی و تحریک فعالیت سلول های بتا و مهار تجمع پلاکتی، نقش مهمی در پیشگیری و درمان بسیاری از اختلالات و بیماری ها از جمله دیابت، تهوع و استفراغ بارداری، آرتریت روماتوئید، سرطان، آسم و برونشیت دارند.
    نتیجه گیری
    با در نظر گرفتن اثرات مفید و سلامت بخش گیاه زنجبیل، استفاده از آن به عنوان یک گیاه دارویی در درمان بیماری ها توصیه می شود.
    کلیدواژگان: زنجبیل (Ginger)، طب سنتی (Traditional Medicine)، طب مکمل (Complementary Therapies)
  • سعید واحدی*، میلاد راحتی، سید رضا عطارزاده حسینی، مهرداد فتحی صفحات 88-100
    سابقه و هدف
    تلاش سازمان جهانی بهداشت در حوزه سلامت، توسعه و پیشرفت طب سنتی بوده است. در طب سنتی ایران، مزاج، نقش کلیدی دارد و می تواند نمایانگر تفاوت های فردی باشد. این تفاوت های فردی نقش اصلی در روند و مسیر حوزه سلامت افراد دارد. هدف این پژوهش، بررسی این تفاوت ها در غالب مزاج با فاکتور های مهم در ترکیب بدن بود.
    مواد و روش ها
    این تحقیق به روش توصیفی و با روش مقایسه ای با چهار مزاج (دم، بلغم، سودا، صفرا) انجام شد. در این پژوهش ارتباط مزاج با شاخص های ترکیب بدن در مردان جوان غیرورزشکار مورد بررسی قرار گرفت. حجم نمونه هر گروه مزاجی 25 نفر بود. آزمودنی ها به وسیله دستگاه آنالیز ترکیب بدن، مورد ارزیابی قرار گرفتند. پس از جمع آوری و وارد کردن داده ها در محیط نرم افزار SPSS نسخه 21، داده های خام مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفت.
    یافته ها
    آب درون سلولی در بلغمی مزاج ها به طور معناداری بیشتر از سایر مزاج ها بود. آب برون سلولی نیز در مزاج بلغمی بیشتر بود، اما این تفاوت بین بلغمی مزاج و سوداوی مزاج معنادار نبود. درصد عضله نسبی در دموی‏ مزاج به طور معناداری به نسبت سایر مزاج ها بیشتر بود. درصد چربی نسبی در بلغمی ‏مزاج به طور معناداری بیشتر بود. میزان پروتئین بدن دموی‏ مزاج ها به نسبت سایر مزاج ها بیشتر بود اما تفاوت بین مزاج دم و صفرا معنادار نبود. میزان مواد معدنی در صفراوی مزاج ها به نسبت سایر مزاج ها بیشتر بود و البته این تفاوت فقط بین صفرا و بلغم معنادار بود. شاخص نسبت دور کمر به لگن بالاترین مقدار خود را در بلغمی مزاج ها نشان داد و این اختلاف با سه مزاج دیگر معنادار بود. چربی احشایی به طور معناداری در مزاج بلغمی بیشتر بود. متابولیسم پایه در دموی‏ مزاج به طور معناداری بیشتر از سایر مزاج ها بود. میزان شاخص توده بدن در بلغمی مزاج بالاترین میزان را نشان داد که این تفاوت با سایر مزاج ها از لحاظ آماری معنادار بود. آب کل بدن نیز در مزاج بلغمی به طور معناداری بیشتر بود.
    نتیجه گیری
    تفاوت های فردی که در غالب مزاج عنوان می شود با تفاوت های فیزیولوژیکی مرتبط می باشد که در تعیین خط مشی حوزه سلامت قابل توجه می باشند.
    کلیدواژگان: مزاج، شاخص ترکیب بدن، تفاوت های فردی