فهرست مطالب

مطالعات اقتصاد اسلامی - سال یازدهم شماره 2 (پیاپی 22، بهار و تابستان 1398)
  • سال یازدهم شماره 2 (پیاپی 22، بهار و تابستان 1398)
  • تاریخ انتشار: 1398/01/24
  • تعداد عناوین: 8
|
  • حجت ایزدخواستی* صفحات 193-216
    در ادبیات مربوط به رفتارهای مصرفی، عوامل محیطی از قبیل خانواده و فرهنگ مصرفی و عوامل درونی از قبیل باورها و اعتقادات بر سبک زندگی و رفتار مصرف کننده اثرگذار است. در نظام مبتنی بر مبانی اسلامی، تحلیل رفتار مصرفی خانواده و عقلانیت حاکم بر آن فراتر از رفتار مصرفی مبتنی بر عقلانیت ابزاری در نظام غرب است. بنابراین تشکیل نهاد خانواده براساس مبانی اخلاقی اسلام یکی از بسترها و کانون های نهادی در اجتماع برای حرکت به سمت تعالی انسانی است که از طریق نهادینه سازی صفت های اخلاقی مثبت از قبیل نوع دوستی، صبر و ایثار به دنبال ترسیم انسان اقتصادی در هر سه بعد مادی، اخروی و معنوی می پردازد. بر این اساس، نهادینه شدن نوع دوستی، صبر و ایثار می تواند از طریق کاهش نرخ رجحان زمانی مثبت منجر به افزایش رفاه اجتماعی شود. نتایج حاصل شده در چارچوب الگوی تعادل عمومی بیانگر این است که گسترش نهاد خانواده مبتنی بر مبانی اخلاقی، از طریق تعدیل نرخ رجحان زمانی مثبت باعث افزایش ذخیره سرمایه سرانه، تولید سرانه، مصرف سرانه و درنهایت افزایش رفاه خانوار در وضعیت پایا می شود.
    کلیدواژگان: رفتار مصرفی، اخلاق اسلامی، خانواده، رفاه
  • حسین شیرمردی احمدآباد* صفحات 217-248
    عدم وابستگی یا کاهش وابستگی به درآمدهای نفتی در بلندمدت از ضرورت های کشور است، لکن تاثیرات اقتصادی و غیراقتصادی درآمدهای نفتی در کوتاه مدت و میان مدت در کشور از سویی و ضرورت تامین مالی انرژی مصرفی در داخل از سوی دیگر، تامین منابع مالی و اعتباری برای اجرای پروژه های صنعت نفت وگاز مخصوصا در شرایط موجود اقتصادی و تنگناهای اعتباری داخلی و بین المللی، یکی از دغدغه های اصلی نهادهای سیاست گذار و اجرایی کشور در جهت توسعه پایدار و دستیابی به اهداف 20 ساله صنعت نفت و کشور در افق سال 1404 و سیاست های اقتصاد مقاومتی بوده است. این پژوهش با استفاده از مطالعات کتابخانه ای و با روش توصیفی- تحلیلی به دنبال تبیین این است که طبق معیارهای مالی و اقتصادی، اوراق جعاله می تواند به عنوان ابزاری مناسب در جهت تامین مالی صنعت نفت کشور به کار گرفته شود. یافته های تحقیق نشان می دهد اوراق جعاله طبق مهم ترین معیارهای اقتصاد خرد شامل تطابق با اهداف‎ و انگیزه های مشتریان ، تناسب با روحیات و سلایق سرمایه گذران، میزان نقدشوندگی اوراق و درجه کارایی، همچنین از جهت مهم ترین معیارهای اقتصاد کلان شامل اثرگذاری بر روی رشد و توسعه اقتصادی، عدالت توزیعی و قابلیت برای اجرای سیاست های پولی و مالی می تواند به عنوان ابزار مالی مناسب در بازار سرمایه کشور در جهت تامین مالی صنعت نفت کشور به کار گرفته شود.
    کلیدواژگان: تامین مالی صنعت نفت، صکوک، ابزارهای مالی اسلامی، جعاله، اوراق جعاله
  • عبدالحمید معرفی محمدی*، سید عقیل حسینی صفحات 249-271
    یکی از مهم ترین ویژگی های علم، عینی بودن آن است. معمولا عینی بودن علم به معنای فارغ از ارزش بودن آن است. ولی آیا علم اقتصاد به عنوان یک علم تاریخی و اجتماعی می تواند فارغ از ارزش باشد؟. در فلسفه علم برای اینکه ارزش های غیرمعرفتی را از علم خارج و آن را از زمینه های اجتماعی و تاریخی تکوین علم جدا کنند، بین مقام کشف نظریه و داوری در مورد نظریه ها تمایزی صورت می گیرد و عینیت علم را مربوط به مقام داوری می دانند و نه کشف. ولی با توجه به نگاه کل گرایانه کوهن و کواین، در امکان چنین تمایزی تشکیک هایی صورت گرفته است؛ چراکه کل گرایی کوهن نشان می دهد منظرگاهی مستقل از پارادایم در ادراک و فهم عینی امر واقع وجود ندارد و همچنین کل گرایی کواین بیان دارد که نمی توان در مقام داوری صرفا با تکیه بر منطق و تجربه بین نظریه های رقیب انتخاب انجام داد و آنها را تعین بخشید. بنابراین معیارهایی برای انتخاب بین نظریه ها لازم می آید که لزوما مبتنی بر ارزش های معرفتی نیست. در این مقاله نشان می دهیم که اگر تز کل گرایی کوهن و کواین در روش شناسی علم اقتصاد پذیرفته شود، مفهوم عینیت در علم اقتصاد را می توان گسترش داد و مبنایی برای شکل گیری پارادایم اقتصاد اسلامی به مثابه یک پارادایم ارزش محور می توان فراهم کرد. به این معنا که در وضعیت عدم تعین نظریه، از ارزش های اخلاقی موجود در نظام ارزشی اسلام، به عنوان معیاری برای انتخاب بین نظریات رقیب، می توان استفاده کرد.
    کلیدواژگان: ارزش ها، اقتصاد اسلامی، عدم تعین، عینیت، کل گرایی
  • کیومرث سهیلی*، سارا مرادی، مریم حیدریان صفحات 273-307
    مطابق اصول اقتصادی قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، اقتصاد تعاونی در کنار بخش خصوصی و دولتی به عنوان یکی از بخش های سه گانه اقتصاد ایران تعیین شده است. تعاون همواره در آموزه های اسلامی برتوزیع عادلانه درآمد و ایجاد عدالت اجتماعی تاکید داشته، ولی در مطالعه حاضر، اثرات تشکیل تعاونی ها بر سایر متغیرهای اقتصاد کلان همچون کنترل تورم موردبررسی قرار خواهد گرفت؛ لذا با استفاده از مدل های اقتصادسنجی و با رویکرد خودرگرسیون با وقفه های توزیعی تاثیر ارزش افزوده تعاونی های تولیدی و غیرتولیدی کرمانشاه بر تورم در بازه زمانی 1393-1360 محاسبه و برآورد می شود. نتایج تجربی مدل حاکی از رابطه مثبت ارزش افزوده تعاونی های تولیدی و نرخ تورم به دلیل وجود سیکل های تجاری و دوره رونق و درنتیجه افزایش نرخ تورم به دنبال افزایش تولید است. همچنین رابطه منفی بین ارزش افزوده تعاونی های غیرتولیدی و نرخ تورم به دلیل افزایش عرضه کالاها و خدمات است که منجر به کاهش تورم شده است. رابطه سایر متغیرها ازجمله: شکاف تولید، رشد نقدینگی و نرخ ارز با نرخ تورم مثبت و در مقابل رابطه ی حجم واردات و نرخ تورم منفی می باشد.
    کلیدواژگان: کرمانشاه، رویکرد خودرگرسیون با وقفه های توزیعی، تعاونی های تولیدی، تعاونی های غیرتولیدی، تورم
  • مهدی بادپا* صفحات 309-336
    در اقتصاد همواره در کنار بحث تولید ملی و دغدغه های مربوط به میزان تولید و نرخ رشد آن، بحث درآمد ملی و نحوه توزیع آن میان افراد و خانوارها و نابرابری های موجود در آن مطرح است. زکات به عنوان فرآیندی که طی آن جریان درآمدی از سوی قشر ثروتمند جامعه به قشر فقیر جامعه منتقل می شود، یکی از عوامل مهم کاهش نابرابری و فقر محسوب می گردد که در قرآن کریم نیز واجب شده است. هدف از این مقاله بررسی اثر زکات بر نابرابری درآمد در استان های ایران است. به این منظور از داده های ترکیبی در سطح کشور شامل 30 استان از سال 1383 تا سال 1392 استفاده شده و از نرخ تورم، نرخ بیکاری و بهره وری نیروی کار به عنوان متغیر کنترلی استفاده شده است. نتایج این تحقیق نشان می دهد که نرخ تورم و بیکاری موجب افزایش و افزایش بهره وری نیروی کار باعث کاهش نابرابری درآمد در دوره موردبررسی شده است. همچنین توزیع زکات نابرابری را کاهش می دهد، اما اثر آن کموکوتاه مدت است.
    کلیدواژگان: بهره وری نیروی کار، بیکاری، زکات، تورم، نابرابری درآمد
  • محمود کریمی*، سید سلمان مرتضوی، محمد مهدی سیفی صفحات 337-359
    دولت به عنوان نهاد عمومی، در قرارداد کار به نفع یکی از طرفین قرارداد، یعنی کارگر، مداخله می کند و در حمایت از وی، کارفرما را به رعایت شرایطی در مبادله کار ملزم می کند. این در حالی است که در فقه امامیه، مبادله کار به صورت خصوصی و با اراده دو طرف منعقد می شود و دخالت ثالث در قرارداد خصوصی کارگر و کارفرما جایز نیست. تعارض ظاهری مبادله کار در قانون کار و فقه امامیه در مورد مذکور، مساله مقاله حاضر است. هدف مقاله پیش رو، تبیین فقهی چگونگی مداخله دولت در قرارداد کار و ارائه ادله فقهی آن در حکومت اسلامی و نظام اقتصادی اسلام است. اهمیت این پژوهش، تبیین چارچوب مبادله کار و نفی استثمار کارگر برمبنای فقه امامیه، در نظام اقتصاد اسلامی و نظام اقتصادی حاکم در جمهوری اسلامی ایران است. دامنه تحقیق، پژوهش مداخله دولت در قرارداد کار و آرای حقوق دانان کار، پژوهش نگاه اقتصاد سرمایه داری به مبادله و عوض کار و مطالعه مبانی مداخله دولت در آرای فقی هان امامیه را شامل می شود. در نهایت، پس از بررسی شرایط مداخله دولت در قرارداد کار، و استثمار ناشی از نحوه مبادله و عوض کار در اقتصاد سرمایه داری، ضرورت دخالت دولت نتیجه گیری می شود و قاعده «لاضرر» و «اختیارات حکومتی حاکم اسلامی» به عنوان مبانی این مداخله ارائه خواهد شد.
    کلیدواژگان: حقوق کار، قرارداد کار، مبانی فقهی، مداخله دولت، نظام اقتصادی اسلام
  • عبدالمحمد کاشیان*، احمد شعبانی، محمد مهدی عسکری صفحات 361-406
    طراحی الگوی یکپارچه سازی یا همگرایی نظام منابع مالی اسلامی (خمس و زکات) و مالیات های متعارف یکی از مسائل مهمی است که در راستای نظام سازی اسلامی از ابتدای انقلاب اسلامی موردبحث و بررسی کارشناسان و صاحب نظران بوده و فراز و نشیب های زیادی را طی کرده است. ابعاد اجتماعی، سیاسی، اقتصادی و فرهنگی که ریشه در مسائل فقهی و فلسفی نیز دارد، سبب شده است که این مساله به موضوعی پیچیده تبدیل شود. محققان سازوکارهای متعددی را برای طراحی این الگو ارائه کرده اند که هریک از آنها دارای ابعاد مختلفی است و مزایا و معایب متعددی دارد. بررسی های مولفین نشان می دهد که در طراحی الگوی یکپارچه سازی 6 مولفه دارای اهمیت زیادی هستند که باید در مورد آنها تصمیم گیری شود. 4 مولفه مربوط به حوزه جمع آوری منابع مالی اسلامی و مالیات های متعارف و 2 مولفه نیز مربوط به حوزه مصرف است. از کنار هم قرار گرفتن این مولفه ها، الگوهای متعددی در حوزه طراحی الگوی یکپارچه سازی ایجاد می شود که این الگو ها می تواند مورد ارزیابی کارشناسان قرار گیرد. مقاله حاضر نمونه ای از این ساختارها را در قالب الگوی «جمع آوری منطقه ای وجوهات شرعی و مصرف در ماتریس سه بعدی مراجع تقلید، منطقه و وظایف» ارائه نموده و نشان می دهد این رویکرد چه نقاط مثبت و چه ابزارهای سیاستی را به همراه دارد. این الگو کارایی بسیار بالایی در یکپارچه سازی دارد و می تواند تاثیر مثبتی بر اثربخشی وجوهات شرعی در رفع فقر و گسترش فرهنگ دینی داشته باشد.
    کلیدواژگان: مالیات، زکات، خمس، یکپارچه سازی، الگو
  • محمدتقی محبی* صفحات 407-431
    جریمه تاخیر بازپرداخت وام ها و تسهیلات بانکی از جمله چالش هایی است که بانک ها با آن روبه رو هستند. براساس راهکار موجود در قانون فعلی عملیات بانکداری بدون ربا، بانک ها مجازند هنگام اعطای تسهیلات، تعهدی را تحت عنوان «وجه التزام» از گیرنده تسهیلات دریافت کنند تا در صورت تاخیر در پرداخت اقساط، مبلغ مورد تعهد را نیز بپردازد، که این امر از نظر فقهی محل اختلاف بین فقها است، چرا که در حکم زیادتی بر قرض بوده و آن را ربا می دانند و معتقدند که باید به بدهکار مهلت داده شود. در طرح جدید قانون بانکداری بدون ربا که هنوز به تصویب مجلس شورای اسلامی نرسیده، پیشنهاد شده است تا گیرنده تسهیلات، هنگام انعقاد عقد تسهیلات، در قالب قرارداد دیگری تحت عنوان «عقد صلح» متعهد شود تا در صورت تاخیر در پرداخت اقساط، مبلغ معینی را به بانک بپردازد که این نیز به نوبه خود نیازمند بررسی کارشناسی بیشتری است. هدف این مقاله مقایسه هر دو راهکار ذکر شده و در نهایت پیشنهاد راهکار عملی جدیدی است که هم مشکل فقهی آن مرتفع شود و هم تکلیف بانک از نظر اجرایی تسهیل گردد و می تواند در تصویب طرح جدید بانکداری بدون ربا نیز مدنظرقرار گیرد.
    کلیدواژگان: جریمه تاخیر، عقد صلح، قاعده للاجل، وجه التزام
|
  • Hojjat Izadkhasti * Pages 193-216
    In the literature on consumer behavior, environmental factors such as family and culture of consumer and internal factors such as beliefs and convictions influence on lifestyle and consumer behavior. The system that is based on Islamic principles, analyzing the consumer behavior of family and rationality governing it, beyond consumer behavior based on instrumental rationality in the West. Therefore, the formation of the family based on foundations of Islamic ethics is one of the platforms and centers for institutional in society towards human excellence, that through institutionalization of positive moral attributes such as altruism, patience and dedication to drawing economic man in all three dimensions, material, spiritual and otherworldly. Accordingly, the institutionalization of altruism, patience and dedication through reducing positive time preference rate can lead to increased social welfare. In the framework of general equilibrium model, results show that expanding the family institution based on ethical grounds, through adjustment of positive time preference rate increase capital per capita, GDP per capita, consumption per capita and ultimately increase household welfare in the steady state.
    Keywords: Consumer Behavior, Islamic Ethics, Family, Welfare
  • Hossein Shirmardi Ahmadabad * Pages 217-248
    Independence or reduce dependence of oil revenues in the long-term is necessary of the country. But economic and non-economic effects of oil revenues in the short and medium term in the country. On the one hand, and the need to finance inside energy consumption the other, Financing and credit financing for oil and gas projects in the upstream areas, Myandsty and downstream, problems, One of the main concerns of policy-making and administrative institutions for sustainable development and achieving the 20-year goals of the country in horizon of the year 1404 and resistant economic policies. Using descriptive-analytical method. This research uses library resources for proving the hypothesis that “according to financial and economical criteria, Jualah papers can be effectively used as a instrument for financing the oil industry”. Findings show that Jualah papers can be a proper instrument for financing this industry, since it accords to microeconomic criteria, such as conformity with customers’ and investors’ goals and motivations and the degree of liquidity and efficiency. However, about macroeconomic criteria, such as influencing economic growth and development, distributional justice and the ability of monetary and financial policies, the success of Jualah papers will depend on proper policy-making.
    Keywords: Oil Industry Financing, Sukuk, Islamic Financial Insruments. Jualah, Jualah Papers
  • Abdolhamid Moarefi Mohammadi *, Sayyed Aqil Hoseiny Pages 249-271
    Science is a objective knowledge. Always, objectivity means value-neutrality. But, is economics as a historical and social science, value-free? In philosophy of science we assume a distinction between context of discovery an context of justification, and we seek objectivity in the latter context. But there are critiques of this distinction, for example in holistic approaches of Kuhn and quine. In Kuhn's view there is not a standpoint to see objective facts independent of paradigm. In quine's view logic and experience are not sufficient for theory selection, so theories became underdeterminate. So we have need values (epistemic and non-epistemic) as a criteria for theory selection. This is a problem specially in social sciences such as economics. In this paper we show if we accept (Kuhn and quine) holism in economic methodology, this approach can expanded sphere of objectivity in economics. Economist via non-epistemic value in theory choice can overcome problems of underdetermination and objectivity in economics.
    Keywords: Objectivity, Islamic Economics, Underdetermination, Values, Holism
  • Kiomars Sohaili *, Sara Moradi, Maryam Heidarian Pages 273-307
    According to the economic principles of the constitution of the Islamic Republic of Iran, the cooperative economy along with the private and public sectors is set as one of the three sectors of the Iranian economy. Cooperative has always emphasized on the fair distribution of income and social justice in Islamic teachings, but in the present study, the effects of formation of cooperatives on other macroeconomic variables such as inflation control will be investigated. Therefore, using econometric models and with ARDL approach, the effect of value added of Kermanshah's productive and non-productive cooperatives on inflation is calculated and estimated at the time of 1981-2014. The experimental results of the model indicate a positive relationship between the increased value of production cooperatives and the inflation rate due to the existence of business cycles and the boom period, and as a result of an increase in inflation due to increased production. There is also a negative relationship between the increased value of non-productive cooperatives and the inflation rate, due to increased supply of goods and services, which have led to a reduction in inflation. The relationship of other variables such as production gap, liquidity growth and exchange rate with inflation rate are positive and relationship between import volume and inflation rate is negative.
    Keywords: Kermanshah, Distributive Disturbances Self-Regression Approach, Manufacturing Cooperatives, Non-Manufacturing Cooperatives, Inflation
  • Mehdi Badpa * Pages 309-336
    In the economy, in addition to the national production debate and the concerns about the rate of production and its growth rate, the issue of national income and its distribution among individuals and households and the existing inequalities are discussed. Zakat is considered as one of the important factors in reducing inequality and poverty, which is also obligatory in the Holy Qur'an as a process in which the flow of income from the wealthy population of the society to the poor population of society is considered. The purpose of this paper is to investigate the effect of zakat on income inequality in Iranian provinces. To this end, countrywide data from 30 provinces from 2004-2014 (10 years)  have been used and inflation, unemployment and labor productivity have been used as a control variable. The results of this research show that inflation and unemployment have led to an increase in labor productivity and a reduction in income inequality in the period under study. Zakat distribution also reduces inequality, but its effect is low and short term.
    Keywords: Labor Productivity, Unemployment, Zakat, Inflation, Income Inequality
  • Mahmoud Karimi *, Sayyed Salman Mortazavi, Mohammad Mehdi Seifi Pages 337-359
    State as a public institution, intervenes in the labor contract in favor of one party, i.e. the laborer, and requires the employer to comply with certain conditions in the labor exchange in favor of the laborer. However, in Shiite jurisprudence, labor exchange is concluded individually, and based on the will of both parties. So intervention and involvement of the third party in the private contract of the laborer and the employer is not permitted. The apparent contradiction of labor exchange in the labor law and the Shiite jurisprudence on the above -said issue is the problem of the present paper. This article aims to explain how the state intervenes in the labor contract, and to provide the jurisprudential evidence in the Islamic government and economic system of Islam. The importance of this research is to explain the framework of labor exchange, and rejection of exploitation of workers on the basis of Shiite jurisprudence, in the Islamic economic system, and the economic system prevailing in the Islamic Republic of Iran. Research domain covers investigation of intervention of the state in labor contract and the views of experts in labor law, research into the approach of capitalist economic system towards exchange and consideration for labor, and study of foundations of intervention of the state according to Shiite jurisprudents. Finally, after studying the conditions of intervention of the state in labor law, and the exploitation arising from the way of exchange and consideration for labor in the capitalist economic system, it is considered necessary for the government to intervene in the labor law, presenting the rule of “prohibition of abusing the right of ownership against others” and “governmental authorities of the Islamic ruler” as foundations of this intervention.
    Keywords: Labor Law, Labor Contract, Jurisprudential Foundations, State Intervention, Economic System of Islam
  • Abdolmohammad Kashian *, Ahmad Shabani, Mohammad Mahdi Askari Pages 361-406
    Designing the pattern of convergency or financing system (khums and Zakat) and conventional tax was one of the most important issues after Islamic revolution of Iran. The social, political, cultural, philosophical, juridical and economic dimensions of the issues make it so complex. Researchers have introduced several mechanisms for the integration of this two systems, and each of them have different advantages and disadvantages. This article demonstrates designing the pattern of integration requires a minimum of 6 component. 4 components are related to the field of Islamic financing and collecting taxes and 2 is also related to the field of consumption component that includes tax and Zakat and khums usage type and the structure of its uses. This copmponent with each other prepare several patterns in the field of designing the pattern. This article introduc a pattern of convergency or integration of Islamic financing system (khums and Zakat) and conventional taxes as an example.
    Keywords: Tax, Zakat, khums, Integrating, Pattern
  • Mohammad Taghi Mohebi * Pages 407-431
    Late payment fee associated with bank facilities and loan repayment is among the banking system's predicaments. According to the existing Riba- free banking operation law, banks are permitted to ask for cash bail bond from the receiver of facilities so that in case of any delay in instalment repayment they could have access to it. This is a matter of controversy among Islamic jurisprudents, since they consider it to be additional to the loan, hence forbidden as Riba. In the new Riba-free banking draft offered to the Iranian parliament it is recommended that the receiver of facilities be committed under another contract named contract of settlement to pay an additional fixed amount to the bank in case of installment repayment delay. This in its own turn requires some more expert evaluation for approval. The article aims to make a comparison between the two above-mentioned methods and to offer a new practical one which can both remove the Islamic jurisprudential problem and facilitate the banks' executive duties. It can also be considered in the new Riba-free banking draft.
    Keywords: Cash Bail Bond, Contract of Settlement, Late Payment Fee, Lelajal Hypothesis