فهرست مطالب

اسلام و پژوهش های تربیتی - سال دهم شماره 1 (بهار و تابستان 1397)
  • سال دهم شماره 1 (بهار و تابستان 1397)
  • تاریخ انتشار: 1398/01/17
  • تعداد عناوین: 6
|
  • علی همت بناری* صفحات 5-22

    این پژوهش به هدف بررسی دلالت های تربیتی آیات تعلیم و تزکیه، با استفاده از روش کیفی، از نوع تحلیلی و استنباطی، انجام شده است. جامعه مورد تحلیل در آن، تفاسیر قرآن بوده است، که به طور عمیق مورد مطالعه، و به طور مستمر مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفته اند. محقق از طریق یادداشت برداری از دیدگاه مفسران، اطلاعات لازم را گردآوری کرده است. نتایج نشان می دهد که آیات تعلیم و تزکیه، به خوبی به ارکان تربیت، یعنی مربی، متربی و محتوا پرداخته اند، و دلالت های تربیتی در هرکدام را مورد توجه قرار داده اند. برای نمونه، مربی باید در میان متربیان باشد و با آنها سنخیت داشته باشد؛ و محتوای تعلیم و تربیت باید منشا الهی داشته باشد و متقن و استوار باشد و از سستی و خرافی بودن به دور باشد. همچنین، نظام تعلیم و تربیت باید تزکیه محور باشد و برنامه های تزکیه ای بر تعلیمی مقدم باشد. در این نظام، معارف قرآنی باید محور همه مباحث باشد، و درکنار آن از معارف عقلی در تمام رشته ها بهره گرفته شود.

    کلیدواژگان: تلاوت، تعلیم، تزکیه، حکمت، دلالت های تربیتی، آیات تعلیم و تزکیه
  • حسین کارآمد * صفحات 23-40

    این پژوهش، که با روش تحلیلی و استنتاجی، و با هدف بررسی عقلانیت و معنویت در برنامه درسی با نگرش به فلسفه اسلامی انجام شد، بر این فرض اساسی مبتنی است که جهت گیری های هنجاری برنامه درسی، بر مبانی فلسفی استوارند. یافته ها حاکی از آن است که جهت گیری های عقلانی و معنوی برنامه درسی، به ترتیب، بیشتر از مبانی فلسفی عمل گرایی و انسان گرایی سرچشمه می گیرند. برخلاف این جهت گیری ها که در آن ها ارتباط روشنی بین عقلانیت و معنویت، و به ویژه معنویت دینی وجود ندارد، در جهت گیری عقلانیت معنوی برنامه درسی برگرفته از فلسفه اسلامی، عقلانیت و معنویت به هم مرتبط اند. عقلانیت مراتبی دارد که از پایین ترین مرتبه، یعنی عقلانیت ابزاری تا دستیابی به عقل فعال و درک پروردگار متعال امتداد می یابد. برقراری ارتباط بین پایین ترین تا بالاترین مرتبه عقلانیت در برنامه درسی، هدف غایی در برنامه درسی را الهی می کند و اهداف واسطی را نیز معنوی می سازد. همچنین، جهت گیری عقلانیت معنوی، جامعیت و یکپارچگی را برای محتوای برنامه درسی رقم می زند و در جهت نیل به کمال و سعادت واقعی، فضای آکنده از شوق و انگیزه در فراگیران ایجاد می کند.

    کلیدواژگان: عقلانیت، معنویت، جهت گیری عقلانی برنامه درسی، جهت گیری معنوی برنامه درسی، جهت گیری عقلانیت معنوی برنامه درسی
  • سیداحمد رهنمایی * صفحات 41-56

    تربیت دینی با توجه به کارکردهای فراوانی که در دوره های مختلف زندگی دارد، در بسیاری از جوامع بشری همواره یکی از ابعاد مهم تربیتی بوده است. این امر، به ویژه در دوران کودکی، که یکی از دوره های تاثیرگذار تربیتی است، از اهمیت بیشتری برخورداراست. بنابراین، مربیانی که تربیت دینی کودکان دغدغه اصلی آنان است، با دو چالش اساسی مواجه اند: اولین چالش، شناخت صحیح محتوای تربیت دینی متناسب با سن کودک است؛ و دومین چالش، روش تربیت دینی متناسب با ویژگی های روان شناختی در سنین کودکی است. در متون دینی، محتوای تربیت تا حدود زیادی مطرح شده است. تاکنون نظریه های گوناگونی نیز در حوزه رشد دین، با توجه به ویژگی های روان شناختی کودکان، مطرح شده است. در این پژوهش، با استفاده از روش توصیفی-تحلیلی، نظریه رونالد گلدمن، که یکی از صاحب نظران در این زمینه است، با هدف بهره مندی از یافته های روان شناختی برای تربیت دینی کودکان، و با نگرش به اصول تربیت دینی از منظر اسلام، نقد و بررسی شده است.

    کلیدواژگان: نظریه روان شناختی گلدمن، رشد دین، اصول تربیت دینی، دوران کودکی
  • رضا جعفری هرندی، محمد ستایشی اظهری*، سیف اله فضل الهی قمشی صفحات 57-71

    امیدواری با بازده های مهمی همراه است و می تواند در رسیدن به اهداف و حل مشکلات، نقش بسزایی ایفا کند. هدف پژوهش حاضر بررسی اثربخشی آموزش هوش معنوی در افزایش امیدواری دانش آموزان ابتدایی شهر قم بوده است. روش تحقیق، شبه آزمایشی، و از نوع پیش آزمون- پس آزمون، با گروه گواه است. جامعه آماری، دانش آموزان پسر پایه ششم ابتدایی بودند که در سال97-1396 تحصیل می کردند. از میان آنها دو گروه آزمایشی و گواه، با استفاده از روش نمونه گیری خوشه ای چندمرحله ای، به صورت کاملا تصادفی انتخاب شدند، که تعداد هر گروه30 نفر بود. گروه آزمایش به طور منظم به مدت هشت جلسه در دوره آموزش هوش معنوی حضور یافتند. برای جمع آوری داده ها از پرسش نامه امیدواری اشنایدر، هریس، اندرسون، هولرن، ایرونیگ، سیگمون و هنری (1991) با ضریب آلفای کرونباخ 86/0 استفاده شد. نتایج پژوهش از اثربخشی معنادار آموزش هوش معنوی بر افزایش امیدواری حکایت داشت. هوش معنوی و ارتقا آن می تواند در پیشگیری از مشکلات تحصیلی تاثیرگذار باشد. بنابراین، یافته های پژوهش حاضر برای مشاوران، به خصوص مشاوران مذهبی، در جهت بالا بردن سطح امیدواری دانش آموزان قابل استفاده است.

    کلیدواژگان: هوش معنوی اسلامی، امیدواری، دانش آموزان ابتدایی شهر قم
  • زهرا عسگری*، علیرضا دوستانی صفحات 73-84

    مفاهیم تربیتی در قرآن، روایات و در طول تاریخ تربیت اسلامی، ذیل واژه های مختلفی مطرح شده اند. با وجود این، امروزه «تربیت» یکه تاز واژگان ذیل مفاهیم مربوط به رشد و تعالی انسان شده است؛ و مفاهیم تربیتی به ناچار در قالب تنگ این واژه به حصار آمده اند. در این پژوهش با روشی انتقادی، کفایت معنایی واژه «تربیت» در دو محور معنای لغوی، و هویت تاریخی این واژه بررسی می شود و سپس دو واژه «تزکیه» و «تادیب» به عنوان بدیل های واژه «تربیت» معرفی شده اند و مورد تحلیل قرار می گیرند. نتایج نشان می دهد، از معنای لغوی واژه «تربیت» نمی توان مفاهیم بلندی ذیل تعالی انسان استخراج کرد؛ همچنین این واژه در تاریخ اندیشه های تربیت اسلامی نیز، در حاشیه بوده است و نقشی محوری نداشته است؛ در صورتی که «تزکیه» از نظر معنای لغوی و کاربرد در متون دینی از غنای بیشتری نسبت به واژه «تربیت» برخوردار است؛ چنانچه در قرآن، به جای عبارت «تعلیم و تربیت»، عمدتا از «تعلیم و تزکیه» استفاده شده است. همچنین «تادیب» نیز در مقایسه با «تربیت»، از هویت تاریخی متقن تری برخوردار است و توانسته است در حدود دوازده قرن، تک واژه مسلط در متون تربیت اسلامی باشد.

    کلیدواژگان: تربیت، تزکیه، ادب، تادیب
  • سیده نجمه تقوی نسب*، محمدحسن کریمی صفحات 85-98

    این پژوهش به هدف ایجاد درکی دقیق از واقعیت های جهانی و پیش رو در حوزه آموزش وپرورش، از منظر رویکرد بازسازی اجتماعی آینده گرا، انجام شده است. در این راستا سند تحول بنیادین آموزش وپرورش جمهوری اسلامی ایران، از جهت میزان توجه آن به چالش ها و الزامات آینده بررسی شده است. بنابراین، در مرحله اول، با استفاده از روش تحلیل محتوای کیفی عرفی، چهار مضمون سازمان دهنده، در قالب الزامات آموزشی، شخصیتی، اجتماعی و فرهنگی و ساختاری، از جامعه آماری موردنظر، استخراج شدند. در مرحله بعد، با استفاده از تحلیل محتوای کمی وکیفی، میزان مطابقت سند تحول با چارچوب به دست آمده، بررسی شد. نتیجه تحقیق نشان می دهد که در این سند معنا یابی و شناخت صحیح ارزش ها، مورد تاکید فراوان قرار گرفته است؛ اما نگاه آینده گرایانه نسبت به زمینه های مختلف، ازجمله زمینه های فرهنگی، اجتماعی و ویژگی های شخصیتی، کم رنگ است. بنابراین، لازم است که برای توسعه مهارت آینده نگری در دانش آموزان و معلمان و تقویت چشم انداز آینده نگر در سند تحول، راه کارهایی در نظرگرفته شوند.

    کلیدواژگان: آلوین تافلر، بازسازی اجتماعی آینده گرا، سند تحول بنیادین آموزش وپرورش، تعلیم و تربیت
|
  • Ali Hemmat Banari* Pages 5-22

    Using an analytical and inferential method, this qualitative research was carried out to examine the educational implications of the verses on education and refinement. The research has thoroughly studied and analyzed the Qur'anic interpretations. The necessary data were collected through note taking from commentators' viewpoint. The results show that the verses on education and refinement have extensively dealt with the pillars of education, i.e., teacher, learner and content, and considered the educational implications in each case. For example, teacher must have strong interaction with learners and be in harmony with them, the content of education should be of a divine origin, and it should be precise and firm, not low quality and superstitious. Moreover, the educational system should be centered on refinement, and refinement programs should have priority over educational programs. In this system, the Qur'anic teachings should be at the center of all the discussions, and intellectual teachings should be offered in all disciplines.

    Keywords: recitation, education, refinement, wisdom, educational implications, verses on education
  • Hossein Karamad * Pages 23-40

    Carried out by using an analytical and inferential method, and aiming at examining rationality and spirituality in curriculum planning with the Islamic philosophy approach, this paper is written on the basis of the main assumption that the normative orientations of curriculum are based on philosophical foundations. Findings indicate that the intellectual and spiritual orientations of curriculum originate from the foundations of philosophical pragmatism and humanism, respectively. Contrary to these orientations, in which there is no clear connection between rationality and spirituality, and in particular religious spirituality, in the spiritual rationality orientation of the curriculum derived from Islamic philosophy, there is a connection between rationality and spirituality. Rationality has various levels ranging from the lowest level, i.e. instrumental rationality, to the active intellect and the perception of God, the Almighty. Establishing the relationship between the lowest and the highest levels of rationality in curriculum makes the ultimate goal of curriculum divine, and makes the mediating goals spiritual too. Moreover, the orientation of intellectual rationality brings comprehensiveness and integrity for the curriculum content, and creates an atmosphere of enthusiasm and motivation in learners in the path of perfection and true happiness.

    Keywords: rationality, spirituality, rational orientation in curriculum, spiritual orientation in curriculum, spiritual rationality orientation in curriculum
  • Seyyed Ahmad Rahnamaei * Pages 41-56

    Due to having many functions in different periods of life, religious education has always been one of the important dimensions of education in many human societies. Religious education is especially important in childhood, which is one of the most influential educational periods. Therefore, educators, whose main concern is children's religious education, face two major challenges. The first challenge is to properly understand the content of religious education which is appropriate to the age of the child, and the second challenge is to adopt a religious education approach that is appropriate to the psychological characteristics of childhood. In religious texts, the content of education has been specified to a large extent. So far, various theories have been presented in the field of the development of religion with regard to the psychological characteristics of children. Using a descriptive-analytical method, this research reviews Ronald Goldman's theory, who is one of the experts in this field, with the aim of using the psychological findings for the religious education of children, and by considering the principles of religious education from the Islamic perspective.

    Keywords: psychological theory, religious development, the principles of religious education, childhood
  • Reza Jafari Harandi, Mohammad Setayeshi Azhari *, Seyfollah Fazlollahi Ghomshi Pages 57-71

    Hopefulness has important outcomes and can play a significant role in achieving goals and solving problems. This study aims at investigating the effectiveness of spiritual intelligence training in increasing the hopefulness of elementary school students in Qom. The research method is quasi-experimental and pre-test-posttest with control group. The statistical population included the sixth grade male students of elementary school who were studying in 2017-2018. Among them, two experimental and control groups were selected randomly using multi-stage cluster sampling method, each group having 30 members. The experimental group regularly participated in eight sessions of spiritual intelligence training. To collect data, the Schneider, Harris, Anderson, Halloran, Irving, Sigmund and Henry scale (1991) with 0.86 Cronbach's alpha coefficient was used. The results of the study indicated that spiritual intelligence training had a significant effect on hopefulness. Spiritual intelligence and its promotion can be effective in preventing study problems. Therefore, the findings of the present study can be used by advisers, especially religious advisers, to raise the level of students' hopefulness.

    Keywords: Islamic spiritual intelligence, hopefulness, elementary students, Qom
  • Zahra Asgari*, Alireza Doostani Pages 73-84

    Throughout the history of Islamic education, educational concepts in the Qur'an and narratives have been introduced in various terms. However, today, the term "education" has become outstanding among the concepts related to human growth and excellence, and educational concepts have been strictly confined to this term. This paper critically studies the meaningfulness of the word "education (tarbiat)" in the two axes of the literal meaning and the historical identity of the term, and then the terms "refinement (tazkiye) " and "discipline (ta’dib)" are introduced and analyzed as alternatives to the term "education”. The results show that from the literal meaning of the word "education", lofty concepts on human excellence cannot be derived; moreover, this term has only had a marginal role in the history of the Islamic education's thoughts; whereas the term "refinement”, in terms of its literal meaning and application in religious texts, has more richness than the word "education", and in the Qur'an, the terms "education and refinement" have been used instead of the term "education". Moreover, compared to "education", the term "correction" has a more reliable historical identity and has been dominant in the texts on Islamic education for about twelve centuries.

    Keywords: education, refinement, politeness, correction
  • Sayyedeh Najmeh Taghavi Nasab *, Mohammad Hassan Karimi Pages 85-98

    Aiming at creating an accurate understanding of the global future realities in the field of education, this research is carried out from the perspective of the futuristic social reconstruction approach. In this regard, the Fundamental Reform Document of Education (FRDE) in the Islamic Republic of Iran has been reviewed in terms of its attention to future challenges and requirements. Therefore, in the first phase, using the conventional qualitative content analysis method, four organizing themes were extracted from the statistical population in the form of educational, personality, social, cultural and structural requirements. In the next step, using quantitative and qualitative content analysis, the degree of the conformity of the Reform Document with the obtained framework was examined. The results of the research show that in this document, understanding the meaning of values and proper appreciation of them have been strongly emphasized; however, a futuristic view of different areas, including cultural, social and personality traits, is narrow. Therefore, it is necessary to consider the strategies to develop futuristic skills of students and teachers and to strengthen the futuristic prospects in the Reform Document.

    Keywords: Alvin Toffler, futuristic social reconstruction, Fundamental Reform Document of Education (FRDE), education