فهرست مطالب

تاریخ ایران - سال دهم شماره 3 (پیاپی 81، زمستان 1396)

مجله تاریخ ایران
سال دهم شماره 3 (پیاپی 81، زمستان 1396)

  • ویژه نامه
  • تاریخ انتشار: 1396/12/15
  • تعداد عناوین: 7
|
  • محسن رحمتی * صفحات 1-24
    صرف نظر از آنکه چه عوامل و عللی به ایلغار مغول در قلمرو خوارزمشاهی منتهی شد، واکنش خوارزمشاه در قبال این حمله و نحوه مواجهه ی او با لشکر مغول در خور تامل و بررسی است. منابع تاریخی نشان می دهند که سلطان در زمان فرار از دست مغولان، فقط یک بار با لشکر مهاجم مواجه شد، ولی زمان و مکان این نبرد چندان واضح نیست. این مقاله در صدد است تا با روش توصیفی- تحلیلی و از طریق به پرسش کشیدن داده های موجود، ضمن تبیین چگونگی مواجه شدن سلطان محمد خوارزمشاه با حمله مغول تا حد امکان به چگونگی تنها نبرد او با لشکر مغول و زمان و مکان وقوع آن وضوح بیشتری ببخشد.
    این مطالعه نشان می دهد که اگرچه سلطان محمد با ترس از لشکر مغول، شهر به شهر از ماوراءالنهر تا عراق عجم عقب نشینی نمود، ولی سرانجام، در رجب 617ه.ق لشکر مغول به اردوی سلطان رسیده و اگرچه شخص سلطان توانست از معرکه بگریزد ولی لشکر سلطان قتل عام شدند. بر خلاف ادعای پژوهشگرانی که مکان این نبرد را دشت ملایر دانسته اند، این واقعه در دشت فراهان (منطقه ذلفاباد) به وقوع پیوست.
    کلیدواژگان: خوارزمشاهان، حمله مغول، سلطان محمد خوارزمشاه، عراق عجم، فراهان، دولت آباد(ذلفاباد)
  • رضا بیگدلو، شهاب شهیدانی * صفحات 25-45
    به منظور دست یابی به علوم نوین و تربیت نیروی انسانی ماهر، نوسازی نظام آموزشی ایران، از دغدغه های دولت مردان ایرانی در دوره قاجار و پهلوی بود. با وجود نوسازی هایی که در دوران قاجار و پهلوی اول صورت گرفت، دهه چهل و اوایل دهه پنجاه اوج نوسازی آموزشی ایران محسوب می شود. این امر که ناشی از ضرورت های داخلی و بین المللی بود، دولت پهلوی را واداشت تا با حمایت امریکا و با اتکا به درآمد روزافزون نفتی، نوسازی آموزشی را به عنوان یکی از مهم ترین اولویت های توسعه خود قرار دهد. در اصول انقلاب سفید چندین اصل را به امور آموزشی اختصاص یافت و برای پیگیری اجرای این اصول از سال 1347 تا 1355 ش. هر ساله کنفرانسی با عنوان «انقلاب آموزشی رامسر» برگزار شد. این پژوهش بر آن است که با روش توصیفی- تحلیلی، زمینه ها و اهداف نوسازی نظام آموزشی توسط دولت پهلوی را با تاکید بر اسناد و مصوبات کنفرانس رامسر تحلیل نموده و ایدئولوژی حاکم بر این نوسازی را واکاوی نماید. یافته‏های پژوهش بر آن است که نوسازی نظام آموزشی تحت تاثیر مکتب نوسازی به منظور رفع عقب ماندگی تاریخی نظام آموزشی و تامین نیروی انسانی ماهر و برآورده کردن اهداف ایدئولوژیک دولت پهلوی صورت می گرفت.
    کلیدواژگان: نوسازی، نظام آموزشی، دولت پهلوی، کنفرانس انقلاب آموزشی رامسر
  • میلاد حیدری *، کریم سلیمانی صفحات 45-75
    شکل گیری و فعالیت شبه نظامیان دولتی به علت زیرپا گذاردن رویه های قانونی و یکی از عوامل ایجاد انسداد برای روند دموکراتیزاسیون، همواره یک موضوع مهم برای درک پیچیدگی رابطه دولت ها و ملت ها بوده است. در ایران، «حزب جنگل» را می توان ذیل چنین سازمان هایی صورت بندی کرد. هرچند تحقیقات صورت گرفته، آن را به عنوان یک واکنش محلی و موقتی به حضور اشغالگران شوروی در مازندران صورت بندی کرده اند اما شواهدی از تداوم این سازمان و حضور آنها در کودتای 28 مرداد نشان می دهد که باید از این تلقی ساده انگارانه فراتر رفت. بنابراین مساله اصلی این مقاله این است که حزب جنگل به عنوان یکی از سازمان های شبه نظامی دولتی، تحت کدام شرایط و عوامل بیرونی و درونی تکوین و دگرگونی یافت؟ این تحقیق با استفاده از روش تحقیق تاریخی و ارائه یک طرح تفسیری انجام شده است. یافته های تحقیق حاکی از آن است که در فضای نیمه دموکراتیک پس از جنگ دوم جهانی، برخی از جناح های دولت و نخبگان سیاسی، به دلیل هراس از دست رفتن منافع خود، با هرگونه ایدئولوژی مخالف و اصلاح طلبانه مبارزه می کردند و از متنفذین محلی برای این کار بهره می بردند که منجر به ظهور شبه نظامیان شد اما وجود برخی نواقص در این سازمان و افزایش تمرکز قدرت در دست جناح های مزبور، منجر به ایجاد سازمان جدید و با کارایی موثرتر، موسوم به سازمان «کوک» گردید.
    کلیدواژگان: حزب توده، دولت ضعیف، میلیشیا، سرلشگر ارفع، حاجعلی کیا، سازمان کوک
  • منظر محمدی *، سید سعید سید احمدی زاویه صفحات 75-102
    هدف
    دولت پهلوی اول، به موازات تاسیس نهادهای نظامی، اداری، و آموزشی مدرن، نظام پوشاک متحدالشکل (یونیفرم) را در ابعاد گسترده برای مردان و تا حدودی زنان، در ایران اعمال کرد. این نظام پوشاک بازنمود سلطه ی ساختار قدرت بر متن زندگی مردم بوده است، و از ابزارهای مهم دولت برای کنترل ملت، و ساخت جامعه ای مدرن، منضبط، و مطیع. هدف این نوشتار روشن شدن کارکرد این گونه قواعد دستوری پوشاک، و اقبال آن ها در پذیرش از جانب جامعه است؛ قواعدی که امروز نیز، از ابزارهای اعمال سیاست های ایدئولوژیک، و مبنای مناقشات عمده ی سیاسی، اجتماعی و فرهنگی در ایران است.
    روش تحقیق
    این پژوهش در پی پاسخ به این پرسش است که کارکردهای نظام پوشاک متحدالشکل برای دولت پهلوی اول چه بود؟ بدین منظور، با روش تحلیل محتوای کیفی متون تاریخی این دوران، و پس از مرور پیشینه ی لباس متحدالشکل در دوران قاجار، به جریان اعمال این سیاست پوشاک در دوران پهلوی اول می پردازد، و رابطه ی آن را با اندیشه ی ناسیونالیسم این دوران و فرآیند ساخت دولت-ملت نوین ایرانی بررسی می کند.
    یافته ها و دستاوردها
     یونیفرم مظهر نظم و پویایی مدرن، زیباشناسی مدرن، و بازتاب جامعه ای منضبط، آموزش دیده، و متعهد به ساختار قدرت بوده است. پژوهش حاضر ابعاد سیاسی-اجتماعی و زیباشناختی نظام پوشاک متحدالشکل را به تصویر می کشد.
    کلیدواژگان: لباس متحدالشکل، نهادهای مدرن، زیباشناسی نظم، ناسیونالیسم، جامعه ی انضباطی
  • سیدرسول ابطحی *، علی اکبر جعفری، مرتضی نورایی صفحات 103-128
    حضور و رقابت دولت های خارجی در ایران که از پیش از جنگ جهانی اول شروع شده بود، با آغاز جنگ و سپس اشغال ایران شدت یافت. در این میان، اصفهان که در مرکز جغرافیایی ایران و بر سر راه های تجاری قرار داشت، هم میدان رقابت سه قدرت روس، انگلیس و آلمان گردید و هم به اشغال نظامی روسها درآمد. حضور و رقابت نیروهای خارجی، که از حمایت طرفداران داخلی خویش برخوردار بودند، باعث تاثیراتی زیانبار در عرصه اجتماع و زندگی مردم شد. بر این اساس این پژوهش در پی پاسخ به این پرسش اصلی است که مداخلات خارجی در اصفهان در ایام جنگ جهانی اول چه تاثیری بر زندگی مردم داشت؟
    روش این پژوهش، توصیفی- تحلیلی است و شیوه گردآوری اطلاعات، کتابخانه ای و مبتنی بر اسناد، خاطرات، سفرنامه ها و روزنامه ها می باشد. یافته های پژوهش نشان می دهد که دخالت های نیروهای خارجی در اصفهان و رقابت های آنها با یکدیگر، عمدتا تشدید کننده شرایط پیشین و نامناسب زندگی اجتماعی مردم شهر بود.
    کلیدواژگان: اصفهان، جنگ جهانی اول، نیروهای خارجی، هرج ومرج، ناامنی، قحطی
  • شهین رعنایی * صفحات 129-152
    قوانین مرحله اول اصلاحات ارضی مقدار مالکیت عمده مالکان را به یک روستای شش دانگ محدود می کرد، اگرچه مفاد این قوانین در سراسر کشور دارای اهداف واحدی بود، اما مالکان مشمول با واکنشهای متفاوتی با آن روبرو شدند. اجرای برنامه در کردستان به عنوان منطقه مورد بررسی این تحقیق با برخوردهای متعارضی مواجه گشت. در پژوهش حاضر مسئله این است که با توجه به اینکه اجرای اصلاحات ارضی از برنامه ها و خواسته های اصلی حزب دموکرات کردستان بوده است و علی القاعده می بایست از این برنامه حمایت به عمل آورد، چرا به مخالفت با آن و حمایت از خوانین برخاست؟ بر اساس یافته های تحقیق، حزب بر شدت مقاومت مالکان برابر اصلاحات ارضی افزود و آن را به سمت شورشهای مسلحانه سوق داد. اگرچه این برنامه از خواسته های اصلی حزب بود، اما اجرای آن توسط شاه را طرحی در راستای فرونشاندن نارضایتی های اجتماعی می دانست. علاوه بر آن، برنامه را تهدیدی برای تفکرات ناسیونالیسم کردی اعلام نمود، زیرا که با اجرای آن قدرتهای محلی مالکان و روسای عشایر از میان رفته و قدرت حکومت جایگزین آن می گشت و حزب در جهت دستیابی به اهداف خود با خطرات جدی مواجه می شد. وابستگی مالی حزب به مالکین و همزمانی شورش کردستان عراق با اجرای اصلاحات ارضی و گسترش این جنبش به کردستان ایران نیز نقش مهمی در چگونگی رویکرد اعضای حزب به برنامه و مالکان داشت.
    کلیدواژگان: کردستان، حزب دموکرات کردستان ایران، مرحله اول اصلاحات ارضی، عمده مالکان، تفکرات ناسیونالیستی کردی
  • سید حامد اکبری یاسوج *، علی اکبر گرجی ازندریانی صفحات 153-170
    هدف
    دهه ها پیش از نهضت مشروطه ، مدرن سازی حیات سیاسی ایران به دغدغه ی جدی محافل فکری و حلقه های روشنفکری تبدیل گردید. پیشگامان این عرصه ، در ابتدای امر بیشتر به توصیف حیات سیاسی غربیان و تجویز آن در ایران می پرداختند ، اما به تدریج ، روشنفکران و متفکران به ارائه ی نسخه هایی خاص برای مدرن سازی حیات سیاسی روی آوردند ؛ تاکید بر قانون، استقرار نظم سیاسی مشروطه و تفکیک حکومت از سلطنت و همه ی آنچه که در ذیل مفهوم تعدیل قدرت قرار می گرفت ، در جایگاه پر بسامدترین واژگان و مفاهیم این عصر قرار گرفتند. نظریه تعدیل قدرت که بر مبنای تفکیک امر حکومت کردن از سلطنت استوار است ، در پی چاره جویی برای جلوگیری از خودکامگی حاکمان و ایجاد سلطنت مشروطه در اقصی نقاط دنیا بوده است که رژیم سلطنتی ایران در عصر قاجار نیز از این قاعده مستثنی نیست . صورتبندی گفتمان مشروطه خواهی ، محصول این نظریه پردازی های فکری بود که در نهایت منجر به برپایی انقلاب مشروطه و استقرار سلطنت مشروطه گردید ، اما این نظریه پردازی ها به رغم اثرگذاری، مبرا از دوگانگی و تناقض های بی شمار نبودند ، به ویژه آن که مشروطه باوری مصرح در گفتمان های روشنفکری آن دوران، گاها آمیخته با نوعی خواست معطوف به مطلقه گرایی بود که این مقاله ، پاسخگوی همین پارادوکس ها یا تناقضات خواهد بود.
    روش تحقیق
    سوال اصلی این مقاله این است که چرا روشنفکران و نظریه پردازان قبل و بعد از مشروطه نتوانستند به درستی ایده ی تعدیل قدرت در ساختار سیاسی ایران را نهادینه سازند و چرا این نظریه در نهایت منجر به استقرار مشروطیت به معنای واقعی کلمه نگردیده و مطلقه گرایی به خواست جامعه روشنفکری ایران تبدیل شد؟ در همین راستا سعی شده تا با توسل به روش تحقیق تاریخی که مبتنی بر توصیف و تحلیل داده ها در قالبی تاریخی- حقوقی است ، پاسخی به این پرسش مهم داده شود.
    یافته ها و دستاوردها
    مشروطه باوری هر چند در به بارنشستن آرمان های سیاسی مشروطه خواهان نقشی موثر داشت ، اما مطلقه گرایی همراه با آن در نهایت آرمان های مدرنیته ی سیاسی ایرانی در جهت نیل به دولت قانونمند و نهایتا نهادینه ساختن نظریه تعدیل قدرت ( تفکیک حکومت از سلطنت ) را در مسیری پر مخاطره قرار داد. آنچه این نوشتار در پی آن است ، توصیف و تبیین اجمالی کشاکش های این دو گرایش سیاسی تجدد خواهان ایرانی ، با نگاهی حقوقی- تاریخی به این مقوله است.
    کلیدواژگان: تعدیل قدرت، دولت مشروطه، مطلقه گرایی
|
  • Mohsen Rahmati * Pages 1-24
    Regardless of the reasons that led to the Mongols’ invasion of Khwarazmshah’s kingdom, Khwarazmshah’s confrontation with the Mongol army needs to be investigated historically. The historical sources indicate that the Sultan encountered the Mongol army once upon fleeing their siege; however there is no clear historical evidence as to when and where the battle took place. Through a descriptive-analytical methodology and investigation of the meager amount of the historical evidence surrounding the confrontation between the Sultan and the Mongol army, the present article demonstrates the historical rapports of the Sultan’s confrontation with the Mongols army. Such a demonstration clarifies the qualities of the only battle he had with the Mongol army and points to a more concrete spatial and temporal anchor of the confrontation and its arena historically. The article shows that although the Sultan retreated, he was forced to confront the Mongol army in August, 1220 (Jumadi II 617 A.H.). By then, the army had caught up to the Sultan’s envoy. It is known as a historical fact that the Sultan fled the battle and left his army to be butchered by the Mongols. It needs to be emphasized that contrary to the scholarly claims of some researchers who believe that the battle took place in the Malayer Plain, the article will prove that it occurred in the Farahan Plain.
    Keywords: The Khwarazmshahi Sultans, Mongols’ Invasion, Sultan MuhammadKhwarazmshah, Persian Iraq, Farahan, Dhulfabad
  • Reza bigdelou, Shahab shahidani * Pages 25-45
    The objective of modernization of the education system in the Qajar’s and the Pahlavi’s periods were twofold: to acquaint their citizens with modern sciences and train skilled scholars. The sixties and the early seventies saw the culmination of the modernization of the education system in Iran. Due to the national and international necessity of such modernization, the Pahlavi government made the educational modernization as one of its prioritized missions. The mission alongside with its developmental programs was heavily supported and endorsed by the US government. Furthermore, the steep increase of oil prices helped the Pahlavi government to provide the necessary financial backing for the mission and its related programs. After finding the cultural and financial backings, the government started passing and implementing some laws and regulations so that the mission can find its legal ground as well. Some of these laws and regulation had already been included in the Shah’s White Revolution as the revolution’s principles and guidelines and as result, the government held a number of annual conferences to prepare some reports and follow ups on how these principles and consequently the necessary laws and regulations for the mission were being observed and developed. Held between 1968 and 1976, the series of these conferences was called "Ramsar Educational Revolution". Through a descriptive-analytical methodology, the present study aims to analyze the grounds and objectives of the Pahlavi’s modernization of the education system. The study also investigates the resolutions of the Ramsar conferences. The findings of the study suggest that the prime objective of modernization of the education system was to compensate the obsolete nature of Iran’s education system till that time, to supply the country with the skilled manpower and strengthen the legitimacy of the Pahlavi Government. Despite the expansion of the education system in the sixties and the seventies, there were wide ruptures and discrepancies between the aforementioned objectives, the adopted implemental measures and realities of Iran’s contemporary society.
    Keywords: Modernization, Educational System, Pahlavi Government, Ramsar Educational Revolution Conferences
  • Milad Heydari *, Karim Soleymani Pages 45-75
    The formation and further development of state- sponsored militias has always been an important issue in investigation of the complex relationship between states and nations. Such forces have always transgressed some legal bounds and regulations and hampered the process of democratization in any society. In Iran, the Party of Jungle is one of such forces. Many believe that the formation of this party was only a reactionary local response against the Soviet invasion of Mazandaran Province; however their affiliation to the 1953 Iranian Coup d’etat their presence cannot vindicate such simplistic reading of their significance in Iran’s cotemporary history. The present article asks the following research question: Under what national and international set of circumstances did the Party of Jungle, as a state- sponsored militia, develop? For answering the question, the article utilizes the historical research method and an interpretative plan. The findings of the article indicate that in the semi-democratic post- World War II period, some factions of the state and the political elites fought against any ideological and reformist opposition because they feared the loss of their interests. For gaining this objective, they sought help of those local forces that can infiltrate in public and their communities. Eventually, the state alongside the local infiltrators facilitated the emergence of the Party of Jungle. Due to some internal problems of the party and the factional increase of power concentration, a new and more effective organization was formed and was called the KOOK Organization.
    Keywords: Tudeh Party of Iran, State- Sponsored Militias, Major-General Arfa, Haj Ali Kiya, TheParty of Jungle, KOOK Organization
  • Manzar Mohammadi *, Seyed Saeed Seyed Ahmadi Zavieh Pages 75-102
    Along with establishing modern military and bureaucratic and educational institutions, the First Pahlavi government exerted uniformed clothing system for men and women. Implemented in the 1920’s, the uniformed clothing system represented the hegemony of power structure over people’s lives. It was also regarded as a significant means of national control that led to construction of a modern, ordered, and disciplined society. Through studying the historical context, the present article asks the following research question: How did the First Pahlavi utilize the uniformed clothing system to construct a modern Iranian national identity? After reviewing the history of uniformed clothing system in Qajar’s time through the article’s descriptive-analytical methodology, it reviews the significance of implementation of uniformed clothing system in the First Pahlavi’s reign. Such a review will investigate the relationship of such an implementation with nationalism and modernization of the Iranian society. Alongside these two scholarly objectives, the article identifies the political, social and aesthetic qualities of implementation of uniformed clothing system in the First Pahlavi’s period. The uniformed clothing system was a means for enforcing power and discipline, overturning plural preexisting identities, and instilling uniformed behavioral codes in people. Being loyal to the structure of power, the uniformed clothing system also represented the ordered and dynamic world and was a reflection of a disciplined and educated society.
    Keywords: Uniform, Modern Institutions, Discipline Anesthetization, Nationalism, DisciplinedSociety
  • Seyed Rasoul Abtahi *, Ali Akbar Jafari, Morteza Nouraei Pages 103-128
    In Iran, the presence of forces supported by handful foreign countries had begun before World War I. With the onset of the war, this presence intensified and led to Iran’s occupation. Meanwhile, Isfahan, being located in the geographical center of the country and therefore regarded as the country’s economic and trade cross section had became the battleground of the three world powers of the time; Russia, Britain and Germany. In the same period, the city saw the Russian military occupation as well. These foreign forces alongside with their domestic hirelings had a damaging effect on the contemporary Iranian society and its citizens. The main research question of the present article is: What were the social consequences of foreign interferences in Isfahan and its society during World War I? The findings of the article show that the interferences of the foreign forces in Isfahan mainly exacerbated the city’s earlier social problems and led the citizens’ lives towards chaos, insecurity and famine. Through utilization of a descriptive-analytical methodology, the article reviews key historical documents, memoirs, travelogues and newspapers so that the significances of the foreign interferences in the city and their social consequences city can be investigated during World War I.
    Keywords: Isfahan, World War I, Foreign Forces, Chaos, Insecurity, Famine
  • Shahin Ranaei * Pages 129-152
    The provisions of the first phase of the land reform of the Shah’s White Revolution limited the amount of the large landowners’ proprietorship to just one village. Although the legal articles of the reform covered the whole country, the landowners showed resistance against it. In Kurdistan Province, the conflicts took place against the reform. The present study asks the following question: Why did Democratic Party of Iranian Kurdistan support the landowners and oppose the reform despite the fact that it had promised people to support it? According to the findings of the study, the party incited the conflict between the landowners and government officials and even caused armed conflict between them. Although land reform had been one of the main principles of the party, it regarded the Shah’s land reform a means for suppressing social discontents. Besides, it saw the reform as a threat to the Kurdish nationalistic ideas. Through implementation of land reforms, local governments, tribal leaders and eventually the party would have lost their power and the hegemony of the central government would have been administered instead of them. It needs to be mentioned that the party’s financial dependency on landowners and the contemporary uprising of Iraqi Kurdistan influenced the party and its decision to oppose the Shah’s land reforms.
    Keywords: Kurdistan, Democratic Party of Iranian Kurdistan, The First Phase of Land Reform, Large Landowners, Kurdish Nationalist Ideas
  • Seyed hamed akbari yasuj *, Aliakbar Gorji azandaryani Pages 153-170
    In the first phases of constitutionalism, its pioneers only described and prescribed the western readings from constitutionalism for Iran. However, the scholars and thinker started gradually to present more native versions of modernization of the country’s political structures. Emphasis on the rule of law and separation of monarchy from direct political and administrative affairs had become the frequent issues of the period. These issues eventually facilitated the emergence of power equilibrium in Iran. The theory of equilibrium adjustment sought to limit statesmen’ despotism and establish a constitutional monarchy in the Qajar period in Iran. The discourse of constitutionalism was the result of such a theory that eventually facilitated the establishment of a constitutional monarchy. It needs to be mentioned that the first phases of constitutionalism in Iran were heavily imbued with absolutist affinities of monarchism. Keeping this paradox in mind, the present study addresses it through asking the following research question: Why did not the theory of equilibrium adjustment succeed in establishing true constitutionalism in Iran, leading the scholars towards absolutism and monarchism? Through historical investigation and the adoption of historical and legal framework, the study answers the abovementioned question. The study believes that although Iran’s constitutional movement played an important part in materialization of some political ideals, its imbuement with absolutist ideas challenged true indoctrination of the theory of equilibrium adjustment. The present study looks at the tension between the paradoxical elements of Iran’s constitutionalism within its historical and legal framework.
    Keywords: Equilibrium Adjustment, Constitutionalism, Absolutism