فهرست مطالب

تاریخ فرهنگ و تمدن اسلامی - پیاپی 33 (زمستان 1397)
  • پیاپی 33 (زمستان 1397)
  • 180 صفحه، بهای روی جلد: 134,000ريال
  • تاریخ انتشار: 1397/10/11
  • تعداد عناوین: 6
|
  • سید محمد موسوی خو*، محمود مهمان نواز صفحات 7-22
    حکومت شیعی صفویه پس از تشکیل در اوایل سده دهم هجری/شانزدهم میلادی، جهت تثبیت و تداوم حاکمیت و تبیین مبانی مشروعیت اقتدار خویش، نیازمند یک نظام آموزشی منظم، کارآمد و توانمند بود تا به مدد آن، اهداف سیاسی و مذهبی خود را در گستره جغرافیایی ایران تحقق بخشد. این نظام آموزشی در دولت صفویه با بهره گیری از اصول و آموزه های اعتقادی شیعی اثنی عشری پدید آمد و در طول حیات سیاسی این سلسله، دوره ای درخشان را در روند فرهنگ و تمدن اسلامی رقم زده است. هدف این پژوهش، بررسی دستاوردهای نظام آموزش امامیه در عصر صفوی است که به شیوه توصیفی-تحلیلی و با استناد به منابع اصلی عصر صفویه انجام شده است. یافته پژوهش نشان داده:نظام آموزشی مبتنی بر آموزه های شیعی امامیه، نقش موثری در رشدو گسترش علوم مختلف و نیز ترویج و تثبیت اندیشه شیعی درجامعه و پدیداری وجوه مختلفی از فرهنگ و تمدن اسلامی در این دوره داشته است.
    کلیدواژگان: دستاوردها، نظام آموزشی، امامیه، صفویه
  • رضا صحت منش*، زهرا اسفندیاری مهنی صفحات 33-62
    دانش نجوم در ایران همانند برخی نقاط جهان پیشینه طولانی دارد. بنا به گزارش منابع داخلی و سفرنامه های سیاحان اروپایی، نجوم از علوم مورد توجه دولتمردان صفویه بود و در همه امور، اعم از مسائل کشوری، لشکری، اعیاد و مراسم سوگواری، تاثیر داشت. این پژوهش به روش توصیفی تحلیلی و بر مبنای منابع دست اول تاریخی و سفرنامه های سیاحان اروپایی به بررسی فاصله نجوم ایرانی با انقلاب علمی در دوره صفوی می پردازد و در پی یافتن پاسخ این پرسش است که نجوم ایرانی در دوره صفوی چه نسبتی با انقلاب نجومی داشت؟ یافته های پژوهش حاکی از آن است که در دوره صفوی تحول سیاسی و مذهبی مهمی در تاریخ ایران رخ داد اما همه جنبه های زندگی ایرانیان دچار تحول و ترقی نگردید. معاصر با انقلاب علمی اروپا با محوریت نجوم، نجوم دوره صفویه دچار تحول چشم گیری نشد و ادامه سنت نجومی اسلامی و ایرانی قرون گذشته بود.
    کلیدواژگان: انقلاب نجومی نجوم تنجیم صفویه
  • بهادر قیم*، محسن صدیق صفحات 63-88
    با گسترش فتوحات، انبوهی از سکه های فارسی، قبطی و یونانی وارد سرزمین های اسلامی شدند.این مسکوکات، از نظر وزن و عیار و نقوش و تصاویر، متفاوت بودند. برخی ازخلفا و حکام مسلمان تلاش های به منظورتعریب و ساماندهی این مسکوکات انجام دادند. اما اوج این اقدامات در عهد عبدالملک بن مروان (65-86ه.ق/684-705م) بوده است. در این دوره مسکوکات دینار و درهم و فلس تعریب واصلاح شدند. یکنواختی در ضرب سکه و تعریب آن نتیجه این حرکت اصلاحی به شمار می آید. این روند تابع عوامل مالی و اقتصادی جهت درآمدزایی دولتی و صیانت از جعل سکه طلا، سیاسی به منظور رفع وابستگی جامعه اسلامی به سکه های ایرانی و بیزانسی وعامل دینی پرداخت سکه سالم و غیرمغشوش در بخش های شرعی نظیر زکات و خمس و دیه بوده است. در این پژوهش سعی می گردد به سیر تعریب و علل و عوامل موثر و نیز نتایج مترتب برآن پرداخته شود.
    کلیدواژگان: تعریب، مسکوکات، ضرابخانه، عبدالملک بن مروان
  • آمنه گلستان*، عبدالکریم عطارزاده صفحات 89-116
    حرم امام زاده حمزه (ع) بخشی از مجموعه حضرت عبدالعظیم (ع) در شهرری، دارای گنجینه ای از تزئینات نظیر کتیبه نگاری است که علاوه بر محتوای مذهبی، به دلیل شیوه متفاوت اجرای خط بر روی کاغذ، اسنادی مهم در جهت مطالعه روند تحولات قلم نستعلیق محسوب می شوند. این پژوهش با استفاده از منابع کتابخانه ای- میدانی و روش مشاهده ای- توصیفی و تحلیلی به این پرسش پاسخ داد که خوشنویسی کتیبه های کاغذی به قلم نستعلیق "محمدابراهیم طهرانی" در حرم امام زاده حمزه (ع) از چه ویژگی های شکلی برخوردار هستند؟ نتایج بررسی ها نشان داد کتیبه های مذکور از نظر اجرایی علاوه بر ویژگی های سبک دوره دوم قاجار به عنوان پیش درآمد سبک دوره سوم مانند تغییر مختصات و انسجام نسبی در شاکله حروف و کلمات؛ برخی ویژگی های شیوه خوشنویسی صفوی نظیر پیوستگی برخی مفردات به حرف "ه" را نیز داشت. این کتیبه ها با محتوای دوگانه مدح بزرگان دینی و شاهانه، به دلیل اجرای مستقیم توسط کاتب در بررسی تحولات خوشنویسی حائز اهمیت بود.
    کلیدواژگان: دوره قاجار، کتیبه نگاری، قلم نستعلیق، شهرری، امام زاده حمزه (ع)، محمدابراهیم طهرانی
  • رضا برادران*، محمدرضا بارانی صفحات 117-142
    بازشناسی باورهای مهدوی زیدیان در قرن سوم هجری موضوعی است که نوشتار پیش رو بدان می پردازد و نویسنده بر آن است تا مهم ترین ویژگی های اندیشه مهدویت را در میان زیدیه در این بازه ی زمانی مورد بررسی و تحلیل قرار دهد. چنان که مهدی باوری در این دوره، از کارکردهای ویژه ای در قیام های زیدی و بارور شدن برخی از مفاهیم کلیدی در حوزه مهدویت برخوردار بوده است.
    به نظر می رسد با ظهور شخصیت هایی همچون محمد بن قاسم (م ح 219ق) و یحیی بن عمر (م250ق) اندیشه مهدویت در میان زیدیه دوران جدیدی را تجربه کرد که باور به غیبت آن هم در بازه ای طولانی و همچنین توجه ویژه به علائم الظهور را می توان از خصوصیات بارز آن دانست. بنابراین نوشتار پیش رو با استفاده از منابع معتبر گوناگون و ارائه تحلیل های مستند تلاش می کند تصویری از مولفه های مهدی باوری زیدیان در قرن سوم را ارائه کند. چنان که تعامل زیدیان با دیگر گرو ه ها موعودگرا می تواند موضوعات تحقیقات ارزشمند دیگر باشد.
    کلیدواژگان: مهدی باوری، مهدی، زیدیه، محمد بن قاسم، یحیی بن عمر
  • حسین بهروزی پور، سعید امیرحاج لو* صفحات 143-166
    بسیاری از نگاره های دینی در نسخ خطی اوایل دوره ایلخانی به دلیل تعدد مذهب حاکمان، حاوی موضوعاتی درباره پیامبران و ادیان مختلف بود. در نیمه دوم عصر ایلخانی، موج جدید تشیع در میان حاکمان رواج یافت که متناسب با اهداف و اندیشه های سیاسی و حکومتی آنها بود. پرسش اینست که نگارگری چگونه در پیشبرد اهداف ایلخانان برای مشروعیت بخشی به حکومت شان در ایران موثر بوده است؟ گردآوری داده ها، به روش اسنادی و روش پژوهش توصیفی تحلیلی است و تحلیل ها به شیوه «تحلیل محتوا» و «مقایسه» صورت گرفته است. هدف از این مقاله، مطالعه ویژگی ها و مضامین شیعی در نگارگری ایلخانی و تبیین رابطه حاکمیت مشروع ایلخانان و نگارگری شیعی است. برپایه نتایج پژوهش، تمایلات و اندیشه های سیاسی، اجتماعی و دینی حکام ایلخانی در قالب نگاره های پیامبر (ص)، ائمه (ع)، احادیث غدیر، مباهله، رویدادها و نبرد های صدراسلام در نسخ جامع التواریخ و آثارالباقیه، با مضامین شیعی نمود یافته و در مشروعیت بخشی به حکومت ایلخانان موثر بوده است.
    کلیدواژگان: نگارگری مغول، مکتب نگارگری تبریز اول، مشروعیت، حکام ایلخانی، جامع التواریخ رشیدی، آثارالباقیه بیرونی
|
  • Seyyed Mohammad Mousavi Khoo*, Mahmoud Mehmannavaz Pages 7-22
    After its formation in the early 16th century (10th century A.H.), the Safavid Shia government needed an organized, efficient, and capable system of education to consolidate its rule and to express the principles of its legitimate authority. This system could also help the government to meet its political and religious goals in the geographical context of Iran. This education system in the Safavid government was established based on the religious teachings of Twelver Shias and had many scientific, educational, and civil achievements leading to a glorious period during the advancement of Islamic culture and civilization. The main purpose of this research is to study the achievements of the Imamiah education system in the Safavid period. It uses a descriptive-analytical method and draws on the original sources of the Safavid era. The findings showed that the education system based on the teachings of the Shia Imamiah had an influential role in the advancement and expansion of different sciences. It also helped promoting and confirming the Shia thoughts in the society of that time.
    Keywords: Safavids, Imamiah, Education System, Achievements
  • Reza Sehat Manesh*, Zahra Esfandiari Mahni Pages 33-62
    The science of astronomy in Iran, like some other places in the world, has a long history. According to the internal accounts and the travelogues of the European tourists, astronomy was one of the most noted sciences for the Safavid government, and was influential in all affairs including governmental and military affairs, celebrations, and mourning ceremonies. This study uses a descriptive-analytical method relying on the primary historical sources and the travelogues of the European tourists to examine the distance between the Iranian astronomy and the scientific revolution during the Safavid rule. The study is looking to answer the question of “What was the relationship between the Iranian astronomy and the astronomical revolution in the Safavid period?” The findings of the research showed that in the Safavid period, significant political and religious changes happened in Iran. However, not all the aspects of the Iranian lifestyle changed or developed. Astronomy in the Safavid period did not undergo any significant changes contemporary with the European scientific revolution in astronomy. In fact, it was a continuation of the Islamic and Iranian astronomy traditions from the previous centuries.
    Keywords: Astronomical Revolution, Astronomy, Science of Astronomy, the Safavid
  • Bahador Ghayem*, Mohsen Sediq Pages 63-88
    With the expansion of territories, great amounts of Persian, Coptic, and Greek coins entered the Islamic countries. These coins were different in terms of weight, purity, images, and carvings. Some of the Khalifs and Muslim rulers made efforts to Arabicize and organize these coins. The peak of these actions was during the rule of Abd al-Malik ibn Marwan (65-86 A.H./684-705 AD). At this time, some coins such as Dinar, Dirham, and Follis were Arabicized and corrected. Identical coinage and Arabicizing them were the results of this correction movement. This process was influenced by the financial and economic factors to increase the government revenues and prevent the forging of the gold coins. Elimination of Islamic society's dependence on Iranian and Byzantine coins was among the political factors. Paying Zakat, Khums and blood money with complete and unhurt coins was among the religious factors. This study tries to examine the process of Arabicizing and the influential factors, causes, and consequences related to this phenomenon.
    Keywords: Arabicizing, Coins, Mint, Abd al-Malik ibn Marwan
  • Ameneh Golestan*, Abdolkarim Attarzadeh Pages 89-116
    The shrine of Imamzade Hamze is part of the Abd Al-Azim complex in the Town of Rey and has a collection of decorations such as the inscriptions. In addition to their religious values, they are considered as important sources for studying the process of changes in the Nastaliq script because of the different methods of drawing the words on the paper. This research, using archival-field sources and an observational-descriptive method, answers the question of “What form features do the Nastaliq calligraphic inscriptions by Muhammad Ibrahim Tehrani in the shrine of Imamzade Hamze have?” The findings showed that from the executive perspective, in addition to the form features of the second Qajar period that were preludes to the third Qajar period (including the changes of coordinates and relative compactness in the form of alphabets and words), the inscriptions shared some of the features of the Safavid calligraphic style like the attachment of some detached alphabets to the alphabet that makes the sound of “e”. These inscriptions had two-folded contents: praising the great religious figures or the monarchs. They were also important for investigating the calligraphic changes because they were executed by Muhammad Ibrahim Tehrani himself.
    Keywords: Qajari period, Inscribing, Nastaliq Script, Town of Rey, Imamzade Hamze, Muhammad Ibrahim Tehrani
  • Reza Baradaran*, Mohammad Reza Barani Pages 117-142
    Recognition of the Zaydis’ beliefs in Mahdi in the third century (A.H.) is the topic of the current paper. The authors attempt to discuss and analyze the most important aspects of the beliefs in Mahdi among the Zaydis in this period. The belief in Mahdi was especially useful in Zaydi revolts and in the conception of some key concepts in the Mahdaviyat field. It seems that with the appearance of some characters like Muhammad Ibn-Qasim (219 A.H.) and Yahya Ibn-Omar (250 A.H.), the school of Mahdaviyat thought experienced a new era among the Zaydis. Believing in occultation, specifically the long-term one, and paying special attention to the signs of his return are prominent characteristics of this period. By using different credible sources and presenting evidence-based analyses, this study attempts to portray an image of the elements of Zaydis’ beliefs in Mahdi in the third century (A.H.). The interactions of the Zaydis with other groups believing in the promised day of return (Mo’ud) can be a topic for further valuable researches.
    Keywords: The belief in Mahdi, Mahdi, Zaydiah, Muhammad Ibn-Qasim, Yahya Ibn-Omar
  • Hossein Behrouzi Pour*, Saeed Amir Hajjloo Pages 143-166
    Due to the plurality of the rulers’ religions, many of the religious miniatures in the hand-written copies at the beginning of the Ilkhanate period contained subjects relating to the prophets and different religions. In the second half of the Ilkhanate period, a new wave of Shi’ism appeared among the rulers that matched with their political and governmental intentions and thoughts. The question is, "How has the art of miniature been influential in the advancement of the Ilkhanate goals for legitimizing their rule in Iran? Data was collected using archival documents and the method of research was descriptive-analytical. The analyses have been done using the methods of content analysis and comparison. The aim of this article is to study the features and Shia contents in the Ilkhanid miniature School (The first Tabriz or Roshdiyeh) and to clarify the relationship between the Ilkhanate’s legitimate government and Shia miniature. Based on the findings of the research, the political, social, and religious inclinations and ideas of the Ilkhanate rulers appeared in the miniatures of the Prophet, Imams, al-Qadir Traditions, the event of Mubahala, and wars at the beginning of Islamic period. They were available in the copies of Jami al-Tawarikh and Assar al-Baghieh with a Shia motif, and were influential in legitimizing the Ilkhanate government.
    Keywords: Mongolian Miniature, The first Tabriz School of Miniature, Legitimacy, the Ilkhanate Rulers, Rashidi’s Jami al-Tawarikh, Biruni’s Assar al-Baghieh