فهرست مطالب

علوم اجتماعی - پیاپی 82 (پاییز 1397)
  • پیاپی 82 (پاییز 1397)
  • تاریخ انتشار: 1397/09/01
  • تعداد عناوین: 7
|
  • مرتضی خوش آمدی*، حسن سرایی صفحات 1-29
    تمام اشکال دین داری در بطن «جماعت دینی» نشوونمو می یابند و «جماعت دینی» همواره برخوردار از سطحی از سازمان یافتگی است. در «جامعه شناسی دین» بررسی سازوکارهای اجتماعی مرتبط با جماعت دینی ذیل مفهوم «سازمان دینی» تعریف می شود. از دیرباز یکی از دغدغه های جامعه شناسی دین بررسی و شناخت اشکال متنوع شیوه های سازمان یافتگی جماعت های دینی است. این مقاله می کوشد با بررسی تحلیل توصیفی رویکردهای مختلف و تحولات نظری در این حوزه، «معیارهای اصلی» سنخ شناسی ها را استخراج سازد. استخراج «معیارهای اصلی» ما را با منطق این سنخ شناسی ها آشنا می کند و در ارائه سنخ شناسی های بدیل و بومی و در چارچوب سنت اسلامی کمک می کند. ازاین رو روش این تحقیق اسنادی است و هدف اصلی پژوهش شناخت سازوکارهای بنیادی سنخ شناسی های سازمان های صوفیانه در ادبیات نظری موجود است. برای این منظور ادبیات موجود را ذیل دو رویکرد کلی مورد بررسی قرار دادیم: الف) رویکرد صوری به سنخ شناسی سازمان های دینی؛ و ب) رویکرد کمی به سنخ شناسی سازمان های دینی. رویکرد صوری عمدتا متاثر از آرای وبر است، اما رویکرد کمی در نقد رویکرد صوری طرح شده است. ضمن بررسی سنخ شناسی های گوناگون و مبانی نظری آن ها در نهایت شاهد آن هستیم که دو معیار: الف) سطح سازمان یافتگی و ب) سطح تنش با فرهنگ میزبان، از اهمیت محوری در سنخ شناسی سازمان های دینی برخوردار است.
    کلیدواژگان: سازمان دینی، جماعت دینی، سنخ شناسی، فرقه، انضباط دینی، مشروعیت
  • محسن نیازی، هادی افرا* صفحات 31-69
    در اثر گسترش نوگرایی و نوسازی در عرصه جهانی و به دنبال آن خودآگاهی های سرچشمه گرفته از شرایط و ویژگی های زندگی در جهان مدرن، درحالی که قسمت اعظم جامعه ما سنتی است، قسمی از آن مدرن و قسمی دیگر پست مدرن است. چنین وضعیتی منشا بحران هویت و به تبع آن اهمیت یافتن موضوعات مربوط به هویت و فرآیندهای هویت یابی در جامعه شناسی شده است. از این رو پژوهش حاضر، با هدف بازسازی معنایی ساخت هویت شخصی پست مدرن جوانان شهر بجنورد از روش نظریه زمینه ای بهره برده است. داده های کیفی از طریق تکنیک مصاحبه عمیق گردآوری و جهت تجزیه وتحلیل اطلاعات و ارائه نظریه نهایی از کدگذاری نظری استفاده شده است. براساس روش نمونه گیری هدفمند و نیز معیار اشباع نظری، 27 نفر از جوانان در این پژوهش شرکت کردند و اطلاعات از طریق مصاحبه عمیق گردآوری و فهم و درک آن ها نسبت به هویت شخصی پست مدرن مورد تجزیه وتحلیل قرار گرفت. یافته های به دست آمده با استفاده از نظریه زمینه ای شامل ده مقوله عمده مصرف محوری، نسبی گرایی، سیالیت، تفکر بازاندیشانه، گروه مرجع، خود بیانگر باوری، هویت گزینشی، رسانه های همگانی، رضایتمندی و سبک زندگی است. مقوله هسته این بررسی «هویت شخصی پست مدرن» است که سایر مقولات عمده را دربر می گیرد. نظریه زمینه ای به دست آمده در قالب مدل پارادایمی ارائه شده است.
    کلیدواژگان: هویت شخصی، پست مدرن، سیالیت، تفکر بازاندیشانه، نظریه زمینه ای
  • محمد سعید ذکایی، مهران صولتی* صفحات 71-97
    یکی از موضوعات اساسی در جامعه شناسی سیاسی هر جامعه ای، ماهیت دولت در آن جامعه است. دولت ها ماهیت اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و سیاسی گوناگون دارند. در این نوشتار تاثیر موقعیت پیرامونی ایران در نظام جهانی بر تحول روابط دولت - ملت در عصر پهلوی اول بررسی می شود. هدف از این بررسی آن است که از اقدامات ایجابی دولت پهلوی در قبال این موقعیت پیرامونی سراغ گیرد و از ماهیت و ویژگی های آنها سخن بگوید. اولین فرض نگارندگان در این نوشتار آن است که نوسازی اقتصادی دولت پهلوی در راستای ایجاد هماهنگی اقتصاد کشور با نیازهای نظام سرمایه داری جهانی صورت پذیرفت. دومین فرض نیز تاکید را بر گسترش نظامی گری و نظارت بر همه عرصه های جامعه از سوی دولت رضاشاه می گذارد. در مجموع این نوشتار تحول روابط دولت - ملت در دوره پهلوی اول را واکنشی به موقعیت پیرامونی ایران در نظام جهانی می داند. این پژوهش با رویکرد جامعه شناسی تاریخی و به روش اسنادی انجام گرفته است. نتایج نشان داد که هر دو اقدام دولت پهلوی اول یعنی نوسازی اقتصادی و گسترش نظارت بر همه عرصه های حیات جمعی جامعه با وضعیت پیرامونی ایران در نظام جهانی مرتبط بوده است.
    کلیدواژگان: موقعیت پیرامونی، نظام جهانی سرمایه داری، دولت مطلقه، پهلوی اول، جامعه شناسی تاریخی
  • ابراهیم اخلاصی*، یاسر رستگار، منوچهر خرم صفحات 99-128
    کارکردهای دین و آموزه های اخلاقی و رفتاری برآمده از آن در نگهداشت و ارتقاء کیفی نهاد خانواده امری مقبول از سوی بیشتر جامعه شناسان است. هدف این مطالعه، شناسایی میزان گرایش زوجین شهر بندرعباس به آموزه های قرآنی معطوف به مناسبات خانواده و روابط زناشویی، و هم چنین، بررسی رابطه همبستگی گرایش مذکور با متغیرهای رضایت از زندگی، مناسبات عاطفی، مناسبات جنسی، ناسازگاری زناشویی و معنایابی از جنسیت می باشد. متغیرهای اخیر در نظریات و پژوهش های مربوط به زنان و خانواده مهم انگاشته شده اند. نمونه مورد مطالعه 400 نفر از متاهلان ساکن شهر بندرعباس هستند که بر مبنای نمونه گیری خوشه ای احتمالی مورد انتخاب قرار گرفتند. به استناد یافته های پژوهش، میانگین گرایش به آموزه های قرآنی معطوف به مناسبات خانواده و روابط زناشویی در نمونه مورد مطالعه برابر با 77% است. آزمون فرضیات پژوهش، معناداری رابطه میان متغیر مذکور با سایر متغیرهای پژوهش را نشان داد. بدین سان، بین میزان گرایش به آموزه های قرآنی معطوف به مناسبات خانواده و روابط زناشویی، و رضایت از زندگی، مناسبات عاطفی، مناسبات جنسی رابطه مستقیم معنادار وجود دارد؛ به طور متقابل، گرایش مذکور با متغیرهای روابط زناشویی، و ناسازگاری زناشویی دارای رابطه معکوس معنادار است. نتیجه گیری مقاله ناظر به تحلیل نظری همبستگی های مشاهده شده در مطالعه است.
    کلیدواژگان: قرآن، آموزه های اسلامی، خانواده، روابط زناشویی، ناسازگاری زوجین، جنسیت
  • مسعود زمانی مقدم* صفحات 129-155
    نهاد ازدواج موقت در تاریخ اجتماعی ایران، نهادی ریشه دار بوده است. البته این نهاد در دوره های مختلف تاریخی شکل ها و کارکردهای مختلفی داشته است. اگرچه ازدواج موقت در میان مردم ایران هیچ گاه مقبولیت عام پیدا نکرده، اما این نهاد همچنان در جامعه ایران پابرجا مانده است. از این رو، این مسئله مطرح می شود که چرا ازدواج موقت در تاریخ اجتماعی ایران به وجود آمده و تداوم پیدا کرده است. در این مقاله، با استفاده از الگوی کارکردگرایی (که از تلفیق نظریه های کارکردگرایی برانیسلاو مالینوفسکی و رابرت کی مرتون به دست آمده است)، نهاد ازدواج موقت در تاریخ اجتماعی ایران موردبررسی قرار گرفته است. یافته های تحقیق با روش تحلیل تطبیقی- تاریخی بر مبنای نوشته ها و شواهد مکتوب تاریخی به دست آمده اند و در چهار دوره تاریخی دسته بندی و شرح داده شده اند. این دوره ها عبارت اند از: «ایران باستان»؛ «از صدر اسلام تا صفویه»؛ «از صفویه تا قاجاریه»؛ و «قاجاریه». مطابق با یافته های پژوهش، به طور کلی، نهاد ازدواج موقت بر اساس فرهنگ مردسالار جامعه به نیازهای فردی مانند نیاز جنسی، تولید مثل، نیاز به امنیت و معیشت و نیازهای اجتماعی مانند حل مساله وارث، تحکیم روابط اجتماعی و برقراری پیوند اجتماعی، به گونه ای مشروع پاسخ می داده است. باوجوداین، این نهاد در هر دوره، کژکارکردها و کارکردهای پنهانی نیز داشته است که این مقاله به توصیف و تبیین آن ها به گونه ای تطبیقی می پردازد.
    کلیدواژگان: ازدواج موقت، تاریخ اجتماعی، کارکردگرایی، مطالعه جامعه شناختی
  • سمیه سادات شفیعی*، سیده زهرا حسینی فر صفحات 157-187
    با توجه به کمبود منابع تاریخی در حوزه زنان و جنسیت، مطبوعات زنان متونی بسیار ارزشمند و آیینه ای از وضعیت عمومی، احوالات، دغدغه ها و مطالبات آنان در مقاطع زمانی در تاریخ معاصر ایران به شمار می روند. به منظور بررسی جایگاه اجتماعی، انتظارات اجباری و ایجابی نقش و نیز صفات نقشی زنان- به عنوان مقوله هایی جامعه شناختی در مطبوعات زنان در دوران مدرن شدن ایران- پژوهش حاضر به مطالعه ماهنامه مشهور و باسابقه زبان زنان در مقطع زمانی 1324-1321، مصادف با آغاز دوره پهلوی دوم پرداخته است. هرچند فراوانی برخی متغیرها به روش کمی احصا شده، اما روش اصلی پژوهش، تحلیل محتوای کیفی بوده است. نتایج نشان می دهد باوجود گرایش های تجددخواهانه اصحاب نشریه، پایگاه اجتماعی زن، تنها در عرصه خصوصی تعریف شده است. مادری، همسری و دوشیزگی هر یک با انتظارات اجباری و صفات نقشی معین مورد تاکید نشریه بوده و درعین حال مادری و همسری به عنوان نقش های اصلی زنان ترجیح داده شده اند. به علاوه در آن مقطع، عهده داری نقش های سه گانه مذبور ایجاب می کرد تا با توجه به شرایط اجتماعی سیاسی کشور، زنان انتظاراتی چون فراگیری سواد و کسب مهارت در راستای وطن پرستی و به منظور تربیت مردان لایق و حافظ وطن را برآورند.
    کلیدواژگان: مادری، همسری، دوشیزگی، نقش اجتماعی، وطن پرستی، آموزش
  • محمد اسدی* صفحات 189-224
    در این مقاله رویکردها و آراء نظری موجود در ایران پس از انقلاب، درباره نحوه ورود دین به مباحث و موضوعات اجتماعی مورد بررسی و نقد قرار گرفته است و در پایان، نویسنده بر اساس مبانی و چارچوب نظری مفروض خود یکی از رویکردهای موجود در این مقاله را برگزیده است. امکان و یا امتناع ورود دین در حوزه اجتماعی و هم چنین، نحوه این ورود یکی از موضوعات چالش برانگیز در علوم اجتماعی و خصوصا جامعه شناسی در ایران است. در این متن، روایت های متعددی ارائه شده است که همگی در ذیل سه سنخ یا رویکرد کلی به بحث نهاده شده اند. رویکرد اول، رویکرد جایگزینی جامعه شناسی با تفکر اجتماعی اسلامی است. رویکرد دوم، رویکرد نفی یا بی اعتنایی به تفکر اجتماعی اسلامی است. رویکرد سوم، رویکرد توازی و دادوستد بین جامعه شناسی و تفکر اجتماعی اسلامی است. در این رویکرد تمام مقدمات و مفروضات علم جامعه شناسی در نظر گرفته شده است و جامعه شناسی نفی نمی شود و یا چیز دیگری جایگزین آن نمی گردد. این رویکرد باب جدیدی را در علم الاجتماع می گشاید؛ به نحوی که معرفت های غیرعلمی نیز امکان ورود به مباحث و موضوعات اجتماعی را می یابند. روش مورد استفاده در این مقاله روش اسنادی است. بر این اساس، به کتب، مجلات و مقالات موجود در حوزه موردنظر مراجعه شده است و این منابع مورد بررسی و تحلیل قرارگرفته اند.
    کلیدواژگان: جامعه شناسی اسلامی، اندیشه اجتماعی اسلامی، رویکرد جایگزینی، رویکرد نفی یا بی اعتنایی، رویکرد توازی و دادوستد، تفکیک معرفت ها
|
  • Morteza Khoshamadi *, Hasan Saraie Pages 1-29
    Each form of religiousness grows at the heart of a “religious society”, and a “religious” society is always to some extent organized. In the “sociology of religion”, the study of social dynamics related to the religious society is defined under the concept of “religious organization”. From long ago, one of the concerns of sociology of religion has been to study and understand the various methods of organization in religious societies. Through an analytical-descriptive study of different approaches and the transformations in this field, the present paper aims to extract “the main criteria” of these typologies. Extracting “the main criteria” would familiarize us with the logic of these typologies, and it shall contribute to presenting alternative, domestic typologies in the framework of Islamic tradition. Therefore, the method of research is documentary, and the main purpose of the study is to understand the fundamental dynamics of the typologies of mystical organizations in theoretical literature. With this purpose in mind, we have examined the available literature through two general approaches: a) a formal approach to the typology of religious organizations; and b) a quantitative approach to the typology of religious organizations. The formal approach is mainly based on Weber’s theories, however, the quantitative approach has been put forth in critique of the formal approach. By studying various typologies and their theoretical principles, we see that the two criteria of a) the extent of organization and b) the extent of tension against the host culture enjoy central importance in the typology of religious organizations.
    Keywords: Religious Organization, Religious society, typology, sect, Religious Discipline, legitimacy
  • Mohsen Niazi, Hadi Afra * Pages 31-69
    Affected by the spread of modernism and reconstruction in the global field, and subsequently with the self-awareness resulting from the conditions and features of life in the modern world, a major part of our society is traditional, while part of it is modern and another part postmodern. Such a situation is a cause for identity crisis, hence, the rising importance of identity and identity formation in sociology. Therefore, with the aim of the semantic reconstruction of the structure of the postmodern individual identity among the youth of the city of Bojnourd, the present study has employed a grounded theory method. The qualitative data were collected through in-depth interviews, and theoretical coding was used in order to analyze the information and develop a final theory. Through purposive sampling and also based on the theoretical saturation measure, 27 young people participated in this study, and the information was gathered through in-depth interviews and their understanding with regards to the postmodern individual identity was analyzed. Based on grounded theory, the findings are classified into ten general categories of consumerism, relativism, fluidity, reflective thinking, reference group, belief in the expressive self, selective identity, mass media, satisfaction, and lifestyle. The core category in this study is “the postmodern individual identity” which includes in itself the other main categories. The developed grounded theory has been presented in the form of a paradigm.
    Keywords: individual identity, Postmodern, Fluidity, reflective thinking, Grounded Theory
  • Mohamad Saeed Zokaei, Mehran Solati * Pages 71-97
    One of the fundamental concerns in the political sociology of any society is the nature of government in that society. Governments have various economic, social, cultural and political natures. In the present paper, the effect of Iran’s peripheral position in the global system on the transformation of government-nation relations during the first Pahlavi reign is studied. The purpose of the study is to examine the necessary measures of the Pahlavi government with regards to its peripheral position, and to discuss its nature and features. Firstly, the assumption of the authors in this paper is that the economic reconstruction of the Pahlavi government has been in line with harmonizing Iran’s economy with the requirements of the global capitalist system. The second assumption also puts emphasis on the extension of militarism and supervising each and every field of society by Reza Shah. In total, this paper considers the transformations in the government-nation relations of the first Pahlavi reign to be a reaction to Iran’s peripheral position in the global system. The study was conducted with the historical sociology approach and through a documentary method. The results showed that both measures done during the first Pahlavi government, that is, economic reconstruction and the extension of supervision on every aspect of the collective life of the society, has been related to Iran’s peripheral position in the global system.
    Keywords: Peripheral Position, Global Capitalist System, Absolute Government, the First Pahlavi Reign, Historical sociology
  • Ebrahim Ekhlasi *, Yaser Rastegar, Manoochehr Khorram Pages 99-128
    The functions of religion and the moral and behavioral teachings stemming from it with regards to the qualitative maintenance and promotion of the institution of family has been accepted by the majority of sociologists. The purpose of this study is to identify the extent to which the couples of Bandarabbas are oriented towards the Quran’s teachings regarding family and marital relations, and also to study the correlation of the aforementioned orientation with the variables of satisfaction in life, emotional relations, sexual relations, espousal incompatibility, and semantic formation of gender. These variables have been deemed important in the theories and studies related to women and family. The subjects of the study are 400 married people living in the city of Bandarabbas who were selected based on a probability cluster sampling method. According to research findings, the average of orientation toward the Quran’s teachings regarding family and espousal relations in the sample was 77%. Research hypotheses testing showed a significant relationship between the aforementioned variable with the other variables of the research. Furthermore, there is a direct significant relationship between family and espousal relations and satisfaction in life, emotional relations, and sexual relations. In contrast, this orientation has an inverse significant relationship with the variables of espousal relations and espousal incompatibility. The conclusion of the study is based on the theoretical analysis of the observed correlations.
    Keywords: The Quran, Islamic teachings, Family, Espousal Relations, Incompatibility of Spouses, Gender
  • Masoud Zamani Moghaddam * Pages 129-155
    The institution of temporary marriage in the social history of Iran has been an established institution. However, it has had different forms and functions in different historical periods. Although temporary marriage has never been widely accepted by the general public, this institution has prevailed in Iran to this day. Therefore, the question of why temporary marriage has been created and has endured in the social history of Iran has remained unanswered. In the present paper, the institution of temporary marriage has been investigated using the functionalist model (based on the integration of functionalist theories developed by Bronislaw Malinowski and Robert Merton). The findings of the research were interpreted through a comparative-historical analysis method and based on historical writings and documents. The findings have been classified and explained into four historical periods. These periods are: “The Ancient Iran”; “From Early Islam to the Safavid Dynasty”; “From the Safavid Dynasty to the Qajar Dynasty”; and “the Qajar Dynasty”. According to the findings, based on the patriarchal culture of society, generally the institution of temporary marriage had responded in a legitimate way to individual needs such as sexual needs, reproduction, security and livelihood, and to social needs such as the issue of heritage, solidifying social relations and establishing social connections. Nevertheless, this institution has had dysfunctions and hidden functions which this paper addresses in a comparative way.
    Keywords: Temporary marriage, social history, functionalism, Sociological Study
  • Somayehsadat Shafiei *, Zahra Hosseinifar Pages 157-187
    Due to a lack of historical resources in the field of women and gender, women’s journalistic texts are invaluable sources which mirror women’s general conditions, situations, concerns, and demands in different time periods in Iran’s contemporary history. In order to investigate their social positions, the obligatory and necessary expectations due to their roles and also their role characteristics – as sociological categories in women’s journalistic texts during the era of modernization in Iran – the present study has examined the well-known and well-established monthly journal of Zaban-e Zanan in the period of the years 1942-1946, coincident with the onset of the second Pahlavi reign. Although the data of a few variables has been collected through a quantitative method, the main method of the study has been qualitative content analysis. The results show that although the writers of the journal had modernist orientations, the social status of women was only defined in the private sphere. The roles of motherhood, wifehood and maidenhood were each accompanied by obligatory expectations and role characteristics which were emphasized by the journal, and motherhood and wifehood were the preferred main roles for women. Furthermore, having these three-dimensional roles during that period, women were required by the sociopolitical conditions of the country to meet expectations such as receiving education and learning skills in line with patriotism and in order to raise men who were worthy and who would protect their homeland.
    Keywords: motherhood, Wifehood, Maidenhood, social role, Patriotism, Education
  • Mohammad Asadi * Pages 189-224
    In the present paper, the theoretical approaches and opinions available in Iran after the Islamic Revolution regarding how religion enters social discussions and topics has been studied and critiqued. In the end, the author has selected one of the existing approaches based on his presumed principles and theoretical framework. The possibility or negation of religion entering the social field, and also how it enters the social field is one of the challenges raised in social sciences and particularly in sociology in Iran. In the current study, different narrations have been presented, all of which are grouped under three types or general approaches regarding the matter. The first approach is the “replacement of sociology with Islamic social thinking”. The second approach is the “negation or dismissal of Islamic social thinking”. The third approach is the “parallelism and exchange between sociology and Islamic social thinking”. With this approach, all of the rudiments and assumptions of sociology are taken into account and the science is not negated or replaced. This approach opens new doors into the science of society, in that non-scientific knowledge also receives an opportunity to enter social discussions and topics. Library studies as well as documentary approach are the method employed by the author. social thinking”. With this approach, all of the rudiments and assumptions of sociology are taken into account and the science is not negated or replaced. However, in addition to that, this approach opens new doors into the science of society, in that non-scientific knowledge also receives an opportunity to enter social discussions and topics. Finally, after analyzing and critiquing the three approaches, the author selects the third approach as it is more compatible with the principles and history of science, and it also gives way to new opportunities.
    Keywords: Islamic Sociology, Islamic Social Thinking, Replacement Approach, Negation or Dismissal Approach, Parallelism, Exchange Approach, Differentiation of Knowledge