فهرست مطالب

مطالعات تاریخ اسلام - پیاپی 40 (بهار 1398)
  • پیاپی 40 (بهار 1398)
  • تاریخ انتشار: 1398/01/08
  • تعداد عناوین: 7
|
  • محمدجعفر اشکواری*، سید مصطفی حسینی، سمانه خلیلی فر صفحات 11-33
    المسالک و الممالک ابن خرداذبه (د. ح. 300 ق) از اولین آثار مکتوب جغرافیایی به شمار می رود که به نوعی میراث دار سنت ایرانی نیز است. مسئله اصلی پژوهش این است که المسالک و الممالک ابن خرداذبه از چه منابعی بهره برده و تا چه اندازه معتبر است؟ با بررسی محتوایی کتاب و ریشه یابی داده های آن مشخص شد که ابن خرداذبه از منابع مکتوب و منابع شفاهی هم عصر خود به ویژه از اسناد و مدارک دولتی استفاده کرده است. یافته های پژوهش نشان می دهد ابن خرداذبه ضمن استفاده از منابع مکتوب اعم از قرآن و کتاب بطلمیوس، آثار مسلم بن ابی مسلم جرمی، آثار لغت شناسان و مکتوبات شعری، به اسناد و گزارش های دیوان برید و خراج نیز دسترسی داشته و این موضوع، سفر نکردن به مناطق مختلف جهان اسلام وی را پوشش داده است، ضمن اینکه از طریق منابع شفاهی (شنیده ها و مشاهدات) بر اطلاعات جغرافیایی کتاب افزوده است.
    کلیدواژگان: جغرافیانگاری اسلامی، ابن خرداذبه، منابع مکتوب، منابع شفاهی
  • زهرا روح الهی امیری*، محسن الویری صفحات 35-53
    چگونگی کنش گری انسان در کنار قانون‏های فراگیر تاریخی از جمله موضوعاتی است که ذهن نظریه پردازان تاریخ را به خود مشغول داشته است. با توجه به مکتب‏های گوناگون کلامی و مذهب‏های مختلف فقهی در جهان اسلام، این موضوع شایسته بررسی است که مورخان مسلمان باورمند به سنت‏های الهی که اغلب به یکی از این مکتب‏ها و مذهب‏ها گرایش و یا انتساب داشته دیدگاه خود درباره مساله جبر و اختیار را چگونه با تحلیل و تبیین رویدادهای تاریخی پیوند زده و کارگردانی خداوند در تاریخ را چگونه با بازیگری انسان همراه ساخته‏اند. این نوشتار می کوشد دیدگاه ابوالعباس تقی الدین مقریزی (845 ق.) مورخ پرآوازه شافعی مذهب و اشعری مسلک عصر ممالیک را در این زمینه با روشی وصفی تحلیلی و از طریق استخراج داده های مرتبط در آثار او و سنجش آنها با رویکرد کلامی وی مورد بررسی قرار دهد. یافته های این پژوهش ، حکایتگر آن است که مقریزی ، علیرغم تمایلات جبرگرایانه و اعتقاد به نظریه کسب اشعری  در تاریخنگاری خود  به متون دینی متمایل به اختیار و آزادی انسان و نقش فعال او در رویدادهای تاریخی استناد نموده است.

    کلیدواژگان: مقریزی، تاریخنگاری اسلامی، سنت های الهی، قانون های فراگیر تاریخی، جبر تاریخی
  • محمد علی چلونگر*، زهره باقریان، اصغر منتظر القائم صفحات 55-84
    فضایل الصحابه ی نسایی از جمله مهمترین منابع صحابه نگاری قرن 3 تا 4  هجری است که همانند سایر منابع معرفتی در حوزه ی تاریخ ، پدیده ای شفاف و خنثی نیست بلکه پدیده ای پیچیده و عقیدتی است که حقایق را تحریف و یا پنهان می کند. از اینرو نمی تواند بازتابی دقیق و منطبق بر عینیت باشد بلکه به نوعی بازنمایی اراده و اندیشه های مورخ و تحت تاثیر بافت های زمانه ی وی تدوین شده است . اما  بازتاب  این تفکرات در خصوص روایات مربوط به خلفای راشدین که در برهه ای از تاریخ ،خود تفکر ساز بوده اند بیشتر است . از اینرو پژوهش پیش روی در صدد است تا بر  اساس روش تحلیل گفتمان انتقادی فرکلاف ، به این مساله بپردازد که الگو و نحوه بازنمایی روایات فضایل الصحابه درباره خلفای سه گانه و علی "ع" ، بازتاب کدام معانی از گفتمانهای سیاسی - مذهبی جامعه است ؟
    کلیدواژگان: صحابه نگاری، نسایی، فضایل الصحابه، تحلیل گفتمان انتقادی فرکلاف، خلفای راشدین
  • حلیمه جعفرپورنصیرمحله*، احمدرضا خضری صفحات 85-102
    موسیقی در بغداد عصر عباسی، به عنوان یکی از اجزای جدایی ناپذیر زندگی مردم و ابزاری برای سرگرمی مورد توجه گروه های مختلف اجتماعی قرار داشت. خواص که از جایگاه اجتماعی مهمتری برخوردار بودند، با استخدام موسیقیدانان در خانه ها و کاخ های خود و حمایت از آنان در پیشرفت موسیقی نقش موثری ایفا می کردند. در این طبقه به کارگیری موسیقی دانان و کنیزان خواننده و نوازنده بیانگر تشخص، اقتدار، و پایگاه اجتماعی آنان بود. در میان عامه نیز موسیقی، هنری شناخته شده بود و اقشار مختلف مردم همچون بزازان و حجامت گران با موسیقی آشنایی داشتند. با این حال، از آنجا که به لحاظ شرعی، روایاتی چند، پرداختن به موسیقی را از محرمات دانسته، وجهه اجتماعی این هنر در جامعه اسلامی بغداد چندان ارزشمند نبود. پژوهش حاضر، کوشیده است پایگاه اجتماعی موسیقی و موسیقی دانان را در جامعه بغداد قرون دوم و سوم بررسی نماید. روش پژوهش توصیفی-تحلیلی و با استفاده از منابع و مآخذ موجود سامان یافته است.
    کلیدواژگان: موسیقی، پایگاه اجتماعی، بغداد، خلفای عباسی، مغنیان
  • قنبرعلی رودگر*، الهام امینی کاشانی صفحات 103-122
    کتاب طوق الحمامه فی الالفه و الالاف، تالیف ابن حزم اندلسی، اثری است درباره ماهیت و معنا و معایب و محاسن عشق. نویسنده برای بهتر رساندن مراد خویش در موضوع عشق، علاوه بر شواهد قرآنی، حدیثی و شعری، از حکایت نیز بهره برده است، حکایت هایی که برخلاف شیوه متداول اسلاف مولف، برگرفته از حوادث دوره زندگی نویسنده و دارای شخصیتهای واقعی است. زنان (آزاد یا کنیز) در این داستانها اغلب یکی از دو نقش اصلی عاشق یا معشوق را ایفا می کنند. گرچه ابن حزم آشکارا به سبک زندگی و عادات و رفتار زنان روزگار خود در قرطبه اشاره نکرده، اما می توان از لابه لای این حکایت ها تصویری کلی از بخشی از زندگی این زنان ارائه کرد. نگارندگان در این پژوهش کوشیده اند تا با معرفی این کتاب و بررسی حکایت هایش از بخشی از زندگی زنان قرطبی پرده بردارند، زنانی که به دو طبقه کلی اشراف زادگان و جاریه ها (کنیزان) دسته بندی شده و هر کدام رفتار و جایگاه طبقاتی خاصی داشته اند.
    کلیدواژگان: طوق الحمامه، عشق در متون اسلامی، ابن حزم، حکایت، زن آزاد، جاریه
  • ساسان طهماسبی* صفحات 123-147
    در این پژوهش وضعیت اسرا و برده های ایرانی دوران فتوح با استفاده از روش توصیفی- تحلیلی-استنتاجی بررسی می شود. یافته های پژوهش نشان می دهد که در جریان فتوح، بخش بزرگی از اسرا قتل عام می شدند. مردان قربانیان اصلی به شمار می آمدند. بااین وجود، برخی از آنان همراه با زنان و بچه ها که بخش اعظم اسرا را تشکیل می دادند، به عنوان برده به سرزمین های عربی اعزام شدند. برده های از حقوق ناچیزی برخوردار بودند و به مشاغل سطح پایین می پرداختند، اما تعدادی از آنان موفق شدند با یادگیری علوم دینی و ادبی و یا تبحر در مسائل دیوانی به جایگاه بهتری دست یابند و در مواردی از بردگی آزاد شوند. البته بردگان زن سهمی از این ترقی نداشتند. بیشتر آنان به عنوان کنیز خرید و فروش می شدند یا با اعراب و برده ها ازدواج می کردند. با بررسی تبار روایان حدیث که در طبقات ابن سعد ذکر شده اند مشخص می شود که سهم برده ها در بافت جمعیتی حجاز بسیار قابل توجه بود.
    کلیدواژگان: فتوح، ایران، اسیر، برده، موالی
  • جواد موسوی دالینی* صفحات 149-172
    فرمانروایان این سرزمین به دلایل مختلفی موجبات این تغییرات و تحولات را فراهم می نمودند. این پژوهش با هدف تبیین رابطه، میان محتوای سکه های دوره افشاریه به ویژه عصر نادرشاه افشار به عنوان دوره ای پرتنش از منظر بحران مشروعیت و اندیشه های مذهبی سعی دارد، جایگاه سکه به عنوان بازتاب و انتقال این مفاهیم و تحول آنها را آشکار سازد.
    مساله پژوهش کنونی بررسی سیر تحول مضامین و شعائر نقر شده بر سکه های عصر افشاریه به ویژه دوره نادر شاه و تطبیق آنها با یکدیگر است. نتایج پژوهش حاکی از آن است که بینش و نگرش مذهبی حکمرانان این دوره، مضامین و محتوای سکه های رایج را تحت تاثیر قرار داد.  علاوه بر این نخستین سکه های نادر شاه با شعائر شیعی ضرب شده است، اما بلا فاصله پس از تاجگذاری با کنار نهادن شعائر شیعه و توسعه قلمرو بر مضامین نمایشگر اقتدار و شوکت خود تاکید دارد. اهمیت موضوع در این است که با توجه به اینکه چالش های سیاسی بسیاری در حکومت افشاریه رخ داده آثار هنری و به طور خاص سکه های این دوران می تواند نمایشگر ظهور مضامین و نشانه های جدید باشد.
    کلیدواژگان: سکه شناسی، افشاریه، نادرشاه
|
  • Mohammad Jafar Ashkevāri*, Seyyed Mostafa Hosseini, Samane Khalilifar Pages 11-33
    For investigate the Islamic geography heritage, one can study the case of the geographers' works so that the process of its appearance, formation, development and finally its stagnancy, can be identified. Ibn Khurdadbeh is one of the founders of the tradition of Islamic geography in the stage of formation with the approach of " Masālik & Mamālik ", in which, in addition to the climatic, natural, economic and political geography, the communication lines of the Islamic lands under the rule of the Abbasid were prioritized. the main topic of this paper is to recognize the sources of information used by Ibn Khurdadbeh in al-Masālik w’al- Mamālik. The findings show Ibn Khurdadbeh, while using written sources including the Qur'an and the book of Ptolemy, Muslim Ibn Abi Muslim Jarma, The works of linguists and Poems, also have access to the documents and reports of the Dīwān al-Barid and Dīwān al-kharādj. This has covered non-travel to different part of Islamic lands. It also added geographic information through oral resources (Hearings and observations)
    Keywords: Islamic geography Ibn Khurdadhbih, Oral resources, written resources
  • Zahra Rooholahiamiri*, Mohsen Alviri Pages 35-53
    The circumstances of man’s role alongside the universal laws of history is a topic that has engaged the minds of historians. Considering the various theological schools of thought and different jurispudential denominations in the Islamic world, the viewpoint of the Muslim historians - who believe in the Divine customs  and are usually inclined towards one of these schools and denominations or are attributed to them -   regarding the matter of determinism and choice and how they connect this with their view through analyzation and explanation of historical events and how they relate the directorship of God to the actions of man, is a worthy topic of study.
    This article tries to examine the viewpoint of the famous historian Abul Abbas Taqi ud-Din Maqrizi {845 A.H.} of the Shafi-‘I jurispudential and Ash-‘ari theological school of thought who lived during the Mamluk Sultanate in this regard using a descriptive-analytical approach and through researching related material in his works and comparing that to his theological inclination.
    The findings of this research show that despite his deterministic inclination and his belief in the viewpoint of “Attainment”  of the Ash-‘arites, in his historiographies , while relying on religious texts, he is inclined towards man’s choice and free will and his active role in historical events.
    Keywords: Maqrizi, Islamic Historiographies, Divine Customs, History’s universal laws, Historical Determinism
  • Mohammad Ali Chelnger*, Zohreh Bagherian, Asghar Montazer Pages 55-84
    Nasatian Almanship is one of the most important sources of 3rd-4th-century AH literature, which, like other epistemological resources in the field of history, is not a transparent and neutral phenomenon, but a complex and ideological phenomenon that distorts or conceals the facts. Hence, it can not be an exact reflection of objectivity, but rather a form of representation of the will and thought of the historian and influenced by the texts of his time. But the reflection of these thoughts on the traditions of the caliphs of Rashid, which at some point in history has been self-reflective, is greater. Therefore, the present study seeks to examine the model and method of representing the narrations of the virtues of al-Sahab about the three and Ali caliphs, which reflects the meanings of the political-religious discourses of society, based on the method of analyzing the critical discourse of Farcool. Is ?
    Keywords: Consciousness, Nasiati, Fazile Al-Sahaba, The Analysis of the Discourse of Crying, Rashid Caliphs
  • Halime Jafarpoor*, Ahmadreza Khezri Pages 85-102
    During the Abbasi era in Baqdad, music was considered as one of the parts of people's life and paid attention as a means of entertainment by different social classes. The special classes, that have higher social position, played an effective role in developing music by applying the musicians in their houses and supporting them. In such classes, applying the singer and player bound women showed their power and the importance of their social position. As a result, some governments were known as musicians themselves. Also, Music was well known between the public. Various communities of society like the tailors and cup-therapists were familiar with music. However, according to religion and some narratives dealing with music is forbidden, so the social approach toward this art was not much appreciated in Baghdad. The presented research is studying about the status of the art of music between different social classes in Baghdad. The research method is descriptive-analytic and is organized based on the sources and references of the existing researches.
    Keywords: : Music, Baghdad, Social classes, Musician
  • Qanbar Ali Roudgar*, Elham Amini Kashani Pages 103-122
    Ṭawq al-ḥamāmah fī al-ulfah wa-al-ullāf which has written by Ibn Hzm Andalusian is a work about nature, meaning, advantages and disadvantages of Love. In addition to evidences of Quran, Hadith and poetry, the author has used stories to illustrate his purpose about love which are based on his own life experiences and real characters unlike previous common method. In these stories women (free or slave) often play two kinds of role: lover or beloved. Although, Ibn Hazm has not clearly mentioned women’s lifestyle and habits in Cordoba in his own time, an overview about some parts of these can be presented. The authors of this paper has tried to uncover some parts of women's lives by introducing this work and studying its stories; women with special status and behaviors who has classified in two general categories: aristocrat and Djariya.



    Keywords: Ṭawq al-ḥamāmah, Love in Islamic literature, Ibn Hazm, story, free woman, Djariya
  • Sasan Tahmasbi* Pages 123-147
    Having used the descriptive- analyzing- deducing method, in this research, the situation of the Iranian captives and slaves of the conquests period will be studied. The findings of the research show that a great part of captives were massacred in the process of conquests. Men were the main victims. Nevertheless, some of them with women and children who included a great part of prisoners as slaves were dispatched to the Arabic lands. The slaves enjoyed with little rights and did low jobs. But, some of male slaves succeeded in acquiring a better situation by learning religious and literary sciences and in some cases were freed from slavery. The female slaves have no share from the promotion. Most of them were bought and sold as bond-maid and slave, or married the Arabs, slaves and mawali. Having studied the lineage of transmitters of hadith whom recorded in the Tabaqat al-kubra of Ibn Sa'd it will be proved that slaves had a considerable share in the population component of Hijaz.
    Keywords: conquests, Iran, captives, slave, mawali
  • Javad Mousavi Dalini* Pages 149-172
    Changes in the writing and content on Iranian coins were subject to changes with the collapse and establishment of governments. Rulers of this land provides a variety of reasons causing these changes were seen. This research attempts to explain the relationship between the contents of Afsariyah period coins, especially the era of Nadir Shah Afshar, as a periodic tense in terms of the crisis of legitimacy and religious thought. Detecting the position of coin as a reflection and transfer of these concepts and their evolution.
    The issue of present research is the study of the evolution of the themes and rhymes of silver on the coins of the Afshari era.The results of the research indicate that the religious insight and attitude of the rulers of this period, The content of common coins have been affected. The first coins were minted Nader with Shiite rituals, But immediately after the coronation abandoning the Shi'a rites and expansion of the content viewer focuses his power and glory
    Keywords: Numismatic, Afsharieh, Nader Shah