فهرست مطالب

  • سال دهم شماره 2 (پاییز و زمستان 1397)
  • تاریخ انتشار: 1397/12/07
  • تعداد عناوین: 7
|
  • همایون کاتوزیان* صفحات 1-14
    در این مقاله شرح کوتاهی از نظریه حکومت استبدادی و جامعه کوتاه مدت که نویسنده از پنجاه و شش سال پیش ساخته و پرداخته ارائه شده است. شرح و تحلیل دقیق و مفصل آن ها در کتاب های ایرانیان: دوران باستان تا دوره معاصر؛ تضاد دولت و ملت: نظریه تاریخ و سیاست در ایران؛ دولت و جامعه در ایران: انقراض قاجار و استقرار پهلوی؛ ایران: جامعه کوتاه مدت؛ نه مقاله در جامعه شناسی تاریخی ایران: نفت و توسعه اقتصادی؛ مصدق و مبارزه برای قدرت در ایران؛ اقتصاد سیاسی ایران: از مشروطیت تا پایان سلسله پهلوی عرضه شده است. در نوشتار حاضر مساله اصلی نویسنده مطرح و سپس فرایند تدوین نظریات استبداد و جامعه کوتاه مدت مشروح افتاده است.
    کلیدواژگان: حکومت استبدادی، جامعه کوتاه مدت، شبه مدرنیسم، انباشت سرمایه ای، استبداد شرقی
  • سید هاشم آقاجری*، رزگار برفروخت صفحات 15-45
    ادبیات پژوهشی و تاریخی موجود درباره انقلاب مشروطه مشتمل بر حجم عظیمی از منابع تاریخی است که در قالب گفتارهای مختلف تاریخ نگاری، جامعه شناختی و... تولید گشته اند. هر کدام از آثار یادشده کلیت و یا بخشی از کلیت رخداد مشروطه را مورد توجه قرار داده اند. بخش مهمی از گام های عملی مشروطه خواهان در راستای تکوین دولت سازی نوین ایران برداشته شد، اما این پروسه در جریان دوره اول مشروطیت در خلال سال های 1285- 1299ه.ش با ناکامی روبه رو شد. این ناکامی از یک سو به دلیل عدم موفقیت مشروطه خواهان در ایجاد مجلس و قوه مجریه مستقل و از سوی دیگر ناتوانی در کنترل منظومه قدرت، یعنی هسته مرکزی سلطنت و نیروهای پیرامونی ایلات و قبایل بود. عدم موفقیت مشروطه خواهان در ایجاد دولت مدرن بسترساز بازتولید تحرکات منطقه ای ایلات و قبایل در این دوره شد. حرکت سمکو در چنین فضایی ظاهر شد. هرچند حرکت سمکو متاثر از فضای فکری حاکم بر مشروطیت و ضد مشروطیت در این دوره نبود، بلکه در سطح رهبری متکی بر آرمان های سیاسی- قومی و در سطح عملکردی متکی بر دینامیسم قبیله ای بود، اما فضای آنومی سیاسی پس از مشروطه زمینه ساز شکل گیری قدرت مندی حرکت وی در خلال سال های پس از مشروطه بود. در این مقاله نگارندگان ارتباط رخداد مشروطه و پی آیند های آن با حرکت سمکو را مورد وارسی قرار داده اند. نگارندگان در این مقاله مبنای کار خود را براساس دو فرض معین کرده اند. فرض نخست این است که رخداد مشروطه از منظر پروژه دولت- ملت سازی ناتمام و ناقص بود. فرض دیگر این است که حرکت سمکو بر بسترهای این انقلاب ناتمام توانست تطور یابد.
    کلیدواژگان: رخداد مشروطه، پروسه دولت- ملت سازی، سمکو، حرکت قومی- سیاسی
  • علی بیگدلی*، سپیده افشار رضائی، مهدی گلجان، علی رضا علی صوفی صفحات 46-77
    رضاشاه به دلیل ایجاد اصلاحات، تشکیل دولت مطلقه مدرن و یکسان سازی فرهنگی مورد نظر خود نیازمند به بازسازی هویت ملی جدید بود و به همین جهت برای رسیدن به مقصودش بسیاری از مورخان ایندوره را موظف ساخت تا با بهره گیری از روش تاریخ نگاری ناسیونالیستی به این کار بپردازند؛ به همین دلیل این نوع تاریخ نگاری در دوره رضاشاه پهلوی بسیارمورد اهمیت قرار گرفته است. نظریه ناسیونالیستی تاریخ نگاری مانند بسیاری دیگر از نظریه های تاریخ نگارانه ترکیبی است از استدلال هایی که بیانگر اشتراکاتی از ایران و نشانه های آن روایت پیوسته و متداوم از گذشته سرزمین ایران، تاریخ پرعظمت ایران باستان، تقدیس ارزش های ناسیونالیستی مانند استقلال خواهی و تصویر و تصور ایران یکپارچه که همگان به آن نگاهی یکسان و ستایش آمیز دارند. در پژوهش حاضر تلاش شده تا این نوع تاریخ نگاری مورد بررسی قرار گرفته و ضمن تاکید نگاه ناسیونالیستی حاکم بر این دوره، برخی ازمتون نگارش یافته در این مقطع تاریخی نیز مورد توجه واقع شوند. ارائه نوعی تفسیر و تحلیل ویژه از ترکیب ها و اشتراکات ملی و مذهبی که به صورت بارز و آشکار در آثار تاریخی ایندوره به چشم می خورد که تغییر نگارش تاریخ ایران و تغییر سبک و نگاه به آن را به روشنی نمایان می سازد.
    کلیدواژگان: تاریخ نویسی، ناسیونالیسم، رضاشاه، هویت ملی، یکسان سازی فرهنگی
  • شهروز شریعتی*، مهدی عباسی شاه کوه صفحات 78-106
    نوشتار حاضر تحلیلی مبتنی بر روش شناسی جامعه شناسی معرفت برای فهم سیاست و مناسبات دولت و جامعه در عصر پهلوی است. این مقاله کوشیده تا ماهیت ایدئولوژیک دولت پهلوی را در ساحت واپایش گری و تلاش برای تغییر اجتماعی مورد واکاوی قرار دهد و به توصیف چرایی مقاومت های اجتماعی و ستیهندگی جامعه تارنمای ایرانی با خواست های دولت مدرن پهلوی بپردازد. مقاله ی پیش روی برای سنجش مناسبات دولت و جامعه در ایران با روش توصیفی و تحلیلی پسارویدادی و با استفاده از آموزه های نظری «میگدال» در مورد دولت مدرن ضعیف، آموزه های کنترل اجتماعی و همچنین آرای «کارل مانهایم» در باره ی «ایدئولوژی» و «یوتوپیا» تلاش می کند تحلیلی جامعه شناختی و در عین حال قابل تعمیم به ادوار بعدی از ساختار روابط دولت و جامعه در ایران عصر پهلوی ارائه دهد. مقاله حاضر نشان می دهد که «ایدئولوژی» حاکم بر ایران عصر پهلوی توان واپایش اجتماعی و در عین حال پاسخ گویی به «یوتوپیا» های جامعه تارنما را نداشت و مناسبات دولت ایدئولوژیک و جامعه تارنمای آرمان خواه در عصر پهلوی نتوانستند با یکدیگر به تفاهم و تناظر برسند و درنهایت وارد الگوی تضاد ستیهندگی شدند.
    کلیدواژگان: دولت مدرن، جامعه تارنما، ایدئولوژی، یوتوپیا، کنترل (واپایش) اجتماعی، تغییر اجتماعی
  • سید سالار اجتهدنژاد کاشانی* صفحات 107-133
    موضوع این مقاله تکوین مدرنیته سیاسی در ایران است. تحلیل جامعه شناختی مدرنیته سیاسی در ایران به دلیل عدم همخوانی دستاوردهای آن با مدرنیته سیاسی در غرب، مسئله ای چالش برانگیز بوده است. در این مقاله، برای غلبه بر چالش های موجود، مدرنیته سیاسی در ایران به مثابه یکی از صورت های چندگانه ی مدرنیته در جهان و براین اساس همچون یک واقعیت منفرد تاریخی مورد مطالعه قرار گرفته است. مسئله ی اصلی این مطالعه پرسش از چگونگی فرایند شکل گیری مدرنیته سیاسی در ایران در بازه ی زمانی1890-1908م است.چارچوب نظری این مقاله، با نقد نظریه ی مدرنیزاسیون و برپایه مفروضات نظریه ی مدرنیته های چندگانه طراحی شده است و سه سطح  و پنج لایه ی تحلیلی نظام جهانی، مواجهه استعماری، نظام سیاسی اجتماعی، عاملیت جمعی و عاملیت فردی را دربرمی گیرد. روش تحقیق مورداستفاده در این پژوهش تحلیل تاریخی روایتی است. نتایج پژوهش حاکی از آن است که مدرنیته سیاسی ایران در این دوران، برآیندی از عناصر متعدد در پنج سطح تحلیلی بوده است. در سطح نظام جهانی رقابت ها و همکاری های میان قدرت های جهانی، در سطح مواجهه استعماری رویارویی با تهدیدات روسیه و انگلیس، در سطح نظام سیاسی اجتماعی بحران های اقتصادی، عدم استقلال و ناکارآمدی دستگاه سیاسی و در دو سطح عاملیت جمعی و فردی چاره اندیشی های عاملان ایرانی برای غلبه بر مشکلات موجود و پاسخ گویی به پرسش از شیوه ی مطلوب اداره ی زندگی همگانی عناصری هستند که در طول زمان  به فرایند مدرنیته سیاسی ایرانی شکل داده اند. اثرات متقابل عناصر فوق برهم در طول دوره تاریخی موردنظر پژوهش به شکل گیری اولین پارلمان ایرانی در سال 1906 و تعطیلی موقت آن در سال 1908م انجامیده است.
    کلیدواژگان: مدرنیته، مدرنیته سیاسی، مدرنیته های چندگانه، دولت قاجار، پارلمان در ایران
  • اکبر پورفرج* صفحات 134-154
    زبان همواره به عنوان پدیده ای مهم در حوزه علوم انسانی مطرح بوده و خود بخشی از تحقیقات علوم اجتماعی و انسانی مانند جامعه شناسی، انسان شناسی، زبان شناسی، تاریخ و باستان شناسی قرار گرفته است. تحقیقاتی در مورد ریشه شناسی و چگونگی ظهور کلمه «تاریخ» در منابع و متون تاریخی آسیای غربی و یونان انجام گرفته است. از آن جائی که کلمه آرکیولوژی یونانی با کلمه تاریخ شباهت ساختاری دارد، موجب ایجاد فرضیه هایی در این زمینه شده است. برخی ریشه این کلمات را در زبان های سامی و برخی دیگر در زبان های ایرانی و یونانی بیان کرده اند، ولی همه محققین در مورد منشاء اصلی آنها ابراز تردید کرده اند. این تحقیق با تکیه بر بستر تاریخی واژه تاریخ به خصوص در جوامع سومر و عیلام، منشاء این واژه را در شهر اوروک و حوادث اجتماعی- سیاسی آن جستجو کرده و آن را با ارخ یادشده در تورات مطابقت داده است. براساس یافته های تحقیق، نه تنها واژه یادشده بلکه کلیت و شاکله میراث تمدنی سومر و عیلام در جوامع ایرانی از طریق هخامنشیان، در جوامع عرب زبان از طریق اکدها، و در جوامع یونانی از طریق اسکندر و سلوکیان حفاظت شده و تا به امروز دوام آورده است.
    کلیدواژگان: ریشه شناسی، واژه، کلمه، تاریخ، آرکیولوژی، اوروک
  • حمیدرضا قربانی*، لیلا زنگنه، علی زارعی صفحات 155-197
    معماری از شاخصه های فرهنگی- تمدنی است که برای بازشناسی فرهنگ مادی و معنوی جوامع در دوره های مختلف مورد مطالعه قرار می گیرد. در اوایل هزاره سوم پ.م هم زمان با دوره مفرغ قدیم و ورود فرهنگ کورا-ارس به منطقه شمال غرب ایران، معماری با ساختار کلبه ای و مدور ارائه شد که واحدهایی به صورت دایره وار با قطر کمتر از سه متر با پوششی تخت بودند. سپس چنین معماری به صورت راست گوشه و چهار گوش نمود یافته که مشخصه بارز و متداولش، تیرک چوبی و اجاق در مرکز خانه است. این پژوهش با هدف بررسی و تحلیل معماری فرهنگ کورا-ارس در حوزه های شرقی و غربی دریاچه ارومیه با تاکید بر معماری محوطه های یانیک، هفتوان و گوی تپه انجام شده است. نخست به فرهنگ کورا-ارس، محوطه های مرتبط و ویژگی های آن ها پرداخته شده، سپس برحسب معماری به بیان سازه ها و عناصر مادی پرداخته شده است، در مرحله ی بعد فضاهای معماری محوطه ها از منظر پلان و مصالح معماری با هم مقایسه شده و در جدول های هر محوطه ثبت شده است. در نتیجه وجوه تشابه و تفاوت در معماری محوطه ها شناسایی شده که می تواند بیانگر ادغام این گروه قومی در جمعیت بومی منطقه در حدود 2400 ق.م و همچنین پیروی از الگوهای مشخص برخاسته از نظم اجتماعی خاص جامعه ای باشد که سازمان و ساختار اجتماعی آن در گذر صدها سال ثابت و ساکن مانده است.
    کلیدواژگان: فرهنگ کورا-ارس، ساختار معماری، یانیک تپه، هفتوان تپه، گوی تپه
|
  • Homayoun Katouzian Pages 1-14

    This article contains a brief description and analysis of the theories of arbitrary rule and the short-term society, which the author has developed since fifty-six years ago. The full account of these theories can be found in the following books: The Persians, Ancient, Medieval and Modern Iran; Iranian History and Politics, The Dialectic of State and Society; State and Society in Iran, the Eclipse of the Qajar and the Emergence of the Pahlavis; The Short-Term Society; Nine Essays in the Historical Sociology of Iran, Oil and Economic Development; Musaddiq and the Struggle for Power in Iran; The Political Economy of Modern Iran, Despotism and Pseudo-Modernism.
  • Seyed Hashem Aghajeri Pages 15-45

    The available original and Academic literature over the Iranian constitutional revolution is a voluminous multidisciplinary one to which a great deal of historiographical, sociological, etc., texts may attest. Though the Iranian constitution has been considered by the literature, whether entirely or partly, the prime objective of the present article is tracing endeavors of the constitutionalists to set up the modern state and statecraft. Seeking for modern state along the primary constitution 1285-1299 H.S. (1906-1921 A.D) finished in vain. Here surprising was any other outcome, since the constitutionalists failed to organize an independent parliament and governmental body from one hand, and disengage the heart of dissident power, the royal court and armed tribal federations, on the other hand. The failed project of the constitutionalists, building the modern state, led to new tribal centrifugal movements. In such an atmosphere Semko’s rebellion took place. His rebellion, irrelevant to the dominant anti or pro constitution environment of the time, theoretically was inspired by ethnical-political aspirations and practically fueled by tribal motivations. The Authors would portray links between defects of an unsuccessful constitutional movement and Semko’s rebellion genesis. In order to reach the goal this paper perceived two key hypotheses; firstly the constitutional projects on nation-state making were undeniably aborted, secondly due upon the abortion Semko’s rebellion developed.
    Keywords: Constitutional event, nation building project, Simko, Ethnic- political movement
  • Ali Bigdeli Pages 46-77

    Reza Shah's reforms and formation of the modern absolutist state and desired cultural assimilation requires the reconstruction of a new national identity and In order to achieve the purpose, many historians of this period are obliged to build up enjoying nationalist historiography approach to this work. That's why this type of historiography during Reza Shah Pahlavi Bsyarmvrd is important. Like many other nationalist theory historiography historiographical theories, the combination of Iran and symptoms of common arguments that represents continuous and consistent narrative of the past Iranian territory, Przmt ancient history, Sanctification nationalist values such as independence and integration of image and thought that it all look the same and are complimentary. In the present study attempts to examine this type of historiography and emphasize finalists Nasyv look over this periodSome of the texts were written in this moment of history are also considered. Providing a detailed and specific analysis of national and religious composition and feed for clear and obvious that in this period there are monuments Change history and change the style of writing code and look at it clearly reveals.
    Keywords: historiography, nationalism, Reza Shah, national identity, cultural assimilation
  • Shahrouz Shariati Pages 78-106
    this paper tries to explain the relations between ideology of modern state and the Iranian society utopias under era of Pahlavi regime and attempts to use the views of social and political scientists to analyze the ideological nature of the Pahlavi government for social change. Article shows that what was the main cause of social resistance and “antagonism” in Iranian society against the demands of the Pahlavi government? The sociology of knowledge which is the study of the relationship between human thought and the social context is the methodology of this paper and the present paper uses a descriptive and analytical method of the “Migdal” theory of “weak state”, social control theories, and social change views as well as Carl Mannheim's views to assess the relationship between government and society in Iran. The main idea of the paper is that, since the ruling ideology did not respond to the Utopia of the “weblike” community, the ideological government and the Utopian weblike society in Iran failed to come together and eventually enter into a pattern of contradictory embedding.
    Keywords: Modern State, Weblike Society, Ideology, Utopia, Social Control
  • Seyed Salar Ejtehadnejad Pages 107-133
    The subject of this article is the generation of political modernity in Iran. The sociological analysis of political modernity in Iran, due to lack of consistency between its consequences and Western political modernity. Has been a challenging issue. In order to overcome these challenges, political modernity in Iran is studied as one of multiple forms of modernity in the world, and therefore as a unique historical fact. The main problem of this study is the question of how the generation of political modernity in Iran occurred during the period of 1889-1909. The theoretical framework of the paper has formulated based on the theory of multiple modernities. The framework contains five analytical levels: world system, colonial confrontation, sociopolitical system, collective agency and individual agency. The research method used in this research was historical-narrative analysis. The results of the research indicate that the political modernity of Iran in this period of time has been the result of several elements at five levels of analysis: Competition and cooperation among the world powers at the level of world system, Confronting Russian and British threats at the level of colonial confrontation, Economic crises, lack of independence and inefficiency of the political system at the level of sociopolitical system, and the Iranian agents’ solutions for existing problems and answering the question of the ideal way of ruling the public life at the levels of individual and collective agency. The interplays of the above elements during 1890 to 1909 has led to the formation of the first Iranian parliament in 1906 and its temporary closure in 1908.
    Keywords: Modernity, Political Modernity, Multiple Modernities, Qajar state, Parliament in Iran
  • Akbar Pourfaraj Pages 134-154

    So many researches has been conducted about the word ‘Tarikh’ (History) which consist the etymology and the way of showing up of this term in the cultural-scientific literature of Islam world .There is a large variety of views about the roots and concepts of  the history word. Some researchers believe that this word belongs to the Semitic languages and some other express that it belongs to Iranian and Greek languages, but most of the researchers are suspicious about its origin .based on the archaeological data the root of this word belongs to ancient erech(A city of urban revoloution). Akkadians barrowed rhis word from Sumerians and introduced it to the world. The Civilization heritage of Sumer and Elam has been protected by the Achaemenid civilization and we have heired it today. The root of the word tarikh is associated with a set of words that has happened in the Near Eastern urban revolution.
    Keywords: Analysis, word, Tarikh, archaeology, Uruk
  • Hamidreza Ghorbani Pages 155-197
    Architecture is one of the cultural-civilization characteristics that is studied in order to recognize the material and spiritual culture of communities during different periods. In the early third millennium B.C. coinciding with Early Bronze Age and the introduction of Kura-Araxes Culture into the north-western part of Iran, an architectural style characterized by a cottage-like and circular structure emerged which included circular units with the diameter of less than three meters and flat roofs. Then, rectangular and rectangular architectural forms appeared which were characterized by a wooden pole and a hearth in the centre of the house. This research was conducted with the aim of studying and analysing architecture of Kura-Araxes culture on eastern and western areas of Lake Urmia with a focus on the architecture of Yanik Tepe, Haftvan Tepe and Goy Tepe sites. First, Kura-Araxes culture, related sites and their characteristics were studied and then, in architectural terms, structures and material were described. Then, architectural spaces of the sites were compared in terms of landscape plan and architectural material and were recorded in tables specially designed for each site. As a result, commonalities and differences in the architecture of the sites were identified, which indicate the integration of this ethnic group into the local community of the region until 2400 B.C. as well as the observance of distinct patterns of the specific social system of a simple community that its social organization and structure has remained intact over centuries.
    Keywords: Kura-Aras culture, architectural structure, Yanik Tepe, Haftvan Tepe, Goy Tepe