فهرست مطالب

پژوهشنامه تاریخ تمدن اسلامی - سال پنجاه و یکم شماره 1 (پیاپی 106، بهار و تابستان 1397)
  • سال پنجاه و یکم شماره 1 (پیاپی 106، بهار و تابستان 1397)
  • تاریخ انتشار: 1397/06/01
  • تعداد عناوین: 7
|
  • سید مصطفی حسینی*، علی بیات صفحات 7-26
    از جمله منابعی که معمولا در مطالعات تاریخی کمتر به آنها توجه می شود، متون آموزشی هستند که با هدف راهنمایی متصدیان و شاغلان دیوان های مختلف نگاشته می شدند. شناسایی و بهرهوری از این دست منابع، می تواند در شناخت تاریخ اقتصادی و اداری بسیار راهگشا باشند. المرشد فی الحساب، به زبان فارسی، نوشته حسن بن علی قاسانی (کاشانی)، یکی از نمونه های متون آموزشی فن استیفا یا حسابداری دیوانی، در دور، ایلخانی نگاشته شده است. در پژوهش حاضر، ضمن معرفی اجمالی و بیان ارزش تاریخی کتاب، جایگاه آن در شناخت نظام مالیاتی و اداره دیوان استیفاء در عهد ایلخانان غیر مسلمان (654-694ه) بررسی خواهدشد. یافته های این پژوهش نشان می دهد که در ساختار جدید نظام مالیاتی ایران، مال، تمغا و قبچور سه منبع اصلی درآمدهای مالیاتی حکومت بود. دیگر آنکه، به دنبال تغییر نظام مالیاتی، دیوان استیفا نیز با وضع قوانین جدید مالیاتی و ابداع شیوه نوین در ثبت محاسبات، ایجاد دفاتر مالی و مشاغل -مناصب دیوانی متناسب با نظام جدید تغییر و تحولاتی را تجربه کرد.
    کلیدواژگان: المرشد فی الحساب، اداره استیفا، آموزش فن استیفا و سیاقت، نظام مالیاتی
  • سید سعید حسینی*، سید احمدرضا خضری، شهره روغنی صفحات 27-42
    ورود اسلام به سرزمین های مختلف، بنا بر شرایط فرهنگی و چگونگی تعامل مردم آن سرزمین ها با آیین اسلام، پیامدهای متفاوتی به دنبال داشته است. مسلمانان به عنوان حکمرانان سرزمین های تازه فتح شده، قوانین مذهبی و سیاسی جدیدی مبتنی بر آیین اسلام وضع می کردند و گاه نیز، عرف جامعه، فرهنگ منطقه و میراث تاریخی آن را در وضع مقررات جدید در نظر می گرفتند. اندلس یکی از سرزمین هایی بود که در اواخر قرن اول ق به تصرف مسلمانان درآمد؛ سرزمینی که پیش از آن تحت حاکمیت گوت ها بود و قوانین مذهبی و سیاسی خاص خود را داشت. از آن جا که در ابتدای ورود اسلام به اندلس، بیشتر مردم آن پیرو آیین مسیحیت بودند، حاکمان مسلمان حل و فصل شماری از مسایل قضایی و مالی آنان را به کسانی از میان خود ایشان سپردند و به همین سبب، نهاد «قومس» را که از زمان گوت ها بر جای مانده بود، با تغییراتی اندک به رسمیت شناختند. در پژوهش پیش رو بر اساس روش تحلیلی توصیفی و با جست وجو در منابع تاریخی و توجه به پژوهش های نوین، وظایف نهاد قومس، چگونگی انتخاب و جایگاه آن در تاریخ اسپانیای اسلامی، به ویژه در رابطه با اوضاع اجتماعی مسیحیان بررسی می شود. یافته های پژوهش نشان می دهد که قومس وظایفی چون هدایت و رهبری جامعه مسیحی، حل و فصل مسائل قضایی آنان، گردآوری مالیات و نظارت بر امور مذهبی و کلیساها را شامل می شده و در تحولات تاریخی، اجتماعی و اقتصادی مسیحیان، نقش تعیین کننده ای داشته است.
    کلیدواژگان: قومس، اسپانیای اسلامی (اندلس)، اهل ذمه، مسیحیان، سازمان اداری
  • محمدعلی کاظم بیکی*، پریسا کلاهی عهدجدید صفحات 43-75
    از واقعه 11 سپتامبر سال 2001، بنیادگرایی اسلامی به بحثی محوری در جهان سیاست تبدیل شده است. بنیادگرایان اسلامی، خواهان تفسیر مجدد اسلام به منظور کاربرد آن در اهداف خاص سیاسی هستند. برنارد لوئیس، خاورشناس انگلیسی- آمریکایی، در بررسی سرچشمه های جریان های بنیادگرا به ریشه های خشم مسلمانان از غرب پرداخته که به زعم وی، به تقابل بین اسلامبا مدرنیته غرب منجر شده است. در این مقاله، هدف بررسی نظرات لوئیس، با روش تحلیل محتواست. برنارد لوئیس ریشه این جریانات را خشم مسلمانان از غرب و این خشم را معلول عقب ماندگی مسلمانان می داند. وی راه مقابله با عقب ماندگی کشورهای اسلامی را در ترویج مدرنیته در آنها از طریق اجرای سکولاریسم می بیند، تا از این رهگذر هم عقب ماندگی کشورهای اسلامی و هم خشم مسلمانان درمان شود. یافته های پژوهش نشان می دهد که نظرات برنارد لوئیس درباره اسباب ایجاد جریان های بنیادگرا، مبنایی و راهبردی نیست و راه حل او، یعنی سکولاریسم در کشورهای اسلامی، قابل دستیابی و اجرایی نیست.
    کلیدواژگان: برنارد لوئیس، بنیادگرایی اسلامی، خاورمیانه، مدرنیته، سکولاریسم
  • محمود کریمی*، یونس اشرفی امین صفحات 77-98
    معاویه شخصیتی بحث برانگیز است: در حالی که بنا بر برخی منابع، وی از صحابه بوده و نقش مهمی در فتوحات اسلامی داشته، در دسته ای دیگر از منابع، نه تنها از صحابه نبوده بنا بر تعریف آن منابع نبوده، بلکه باور وی به اسلام با سوال های جدی مواجه است. معاویه به عنوان یکی از سرسلسله های امویان، نقش برجسته ای در تاریخ داشته، و چهل و دو سال عملکرد و فعالیت سیاسی او در قلمرو اسلامی قابل توجه است. در این مقاله، کوشش شده تا شخصیت معاویه در ابعاد اعتقادی، سیاسی و نیز چگونگی مواجهه با سنت پیامبر(ص)، از منظر ابن ابی الحدید بررسی شود. اهمیت دیدگاه ابن ابی الحدید از آن روست که او در ادب و کلام و تاریخ از سرآمدان عصر خویش بود.
    کلیدواژگان: امام علی(ع)، نهج البلاغه، تاریخ اسلام، ابن ابی الحدید، معاویه، شخصیت شناسی صدر اسلام
  • محسن معصومی*، فاطمه اصغری صفحات 99-115
    مهاجرت شیعیان ایرانی به دکن از نیمه قرن هشتم هجری افزایش چشمگیری داشت و در قرن دهم و یازدهم به اوج خود رسید. به رغم قدرت یابی صفویان در 907 ق و رسمیت یافتن تشیع از سوی شاه اسماعیل اول (حک : 907930ق) و افزایش قدرت و نفوذ علمای شیعی، شمار زیادی از عالمان، مردان سیاست، شاعران، اطبا و دیگر نخبگان ایرانی شیعی، در این دوره به دکن مهاجرت کردند. مهاجرت این افراد، پیامدهای بسیاری در زمینه های اجتماعی، اقتصادی، سیاسی، فرهنگی و مذهبی در دکن داشت. پژوهش حاضر، پیامدهای این مهاجرت ها را در دکن بررسی کرده است. یافته های پژوهش حاضر که با استفاده از منابع کتابخانه ای و با روش توصیفی- تحلیلی انجام شده است نشان می دهد که این مهاجرت ها موجب گسترش مذهب تشیع و زبان فارسی، نفوذ سبک معماری ایرانی در هند، گسترش مناسبات سیاسی و در نهایت رواج فرهنگ و تمدن ایرانی اسلامی در دکن شد.
    کلیدواژگان: دکن، عادل شاهیان، قطب شاهیان، نظام شاهیان، مهاجرت شیعیان ایرانی
  • محمدجواد ناطق*، مصطفی کریمی صفحات 117-140
    ترجمه عربی رساله جرثقیل هرون به قلم قسطا بن لوقا، در غیاب اصل یونانی آن، از مهم ترین متون مکانیک بر جای مانده در تمدن اسلامی است. پیش از این، تصور می شد که نسخه های موجود از این ترجمه، منحصر به نسخه های کتابخانه های لیدن، بریتانیا و منچستر است. نویسندگان این مقاله در تفحص گسترده خود ضمن یافتن شماری نسخه جرثقیل به فارسی در کتابخانه های مختلف ایران، به چند نسخه از ترجمه عربی رساله جرثقیل هرون نیز دست یافتند که در تکمیل کارهای خاورشناسانی مانند کارادوو، نیکز و اسمیت بسیار حایز اهمیت است. نسخه های فارسی جرثقیل که کتابت آنها تا سده 13ق در ایران ادامه داشته، ملهم از ترجمه قسطا بوده است. در مقاله حاضر کوشیده ایم همه نسخه های قسطا به صورت اجمال، ولی همه جانبه معرفی گردد. به زندگانی هرون نیز به اجمال پرداخته ایم تا به ویژه موضوع مبهم تاریخ تالیف رساله جرثقیل روشن شود.
    کلیدواژگان: جرثقیل، جراثقال، قسطابن لوقا، هرون اسکندرانی، پاپوس، بارولکوز، وینچ
  • نیما ولی بیگ*، پرگل سلیمانی مقدم صفحات 141-168
    در دوره صفوی کاخ ها و بناهای حکومتی با اهمیت و درخشانی ساخته شد و باروی کار آمدن حاکمان جدید، در شهر اصفهان و ویرانی و تخریب، اثری از بناهای باشکوه، همچون تالار طویله باقی نماند. در این پژوهش برای نخستین بار، کوشش شده است تا کلیه اسناد توصیفی و تصویری درباره این عمارت گردآوری و تحلیل شود. اسناد و سفرنامه های تاریخی، فرصتی برای بازآفرینی این قبیل نمونه ها فراهم می کنند. با توجه به اسناد می توان به موقعیت، طرح و ساختار بنا دست یافت. در این پژوهش تالار طویله در محله شاهی بر اساس متون و اسناد توصیفی و تصویری بازآفرینی شده است. روش پژوهش از لحاظ هدف، بنیادی نظری و از لحاظ روش تفسیری تاریخی است. تحلیل ها، افزون بر مکان طرح، ساختار کالبدی بنا، ویژگی های ابعادی و کاربری های فضاهای این بنا را آشکار ساخت.
    کلیدواژگان: بازآفرینی توصیفی تصویری، تالار طویله، محله شاهی، تالار صفوی، شهر اصفهان
|
  • Mostafa Hoseini *, Ali Bayat Pages 7-26
    Among the sources that were usually addressed less in historical studies, one educational texts that originally were written to guide officers and employees of the Court. The identification and use of these sources can be very helpful in economic and administrative reconstruction of history. Al-Murshed fī al-Ḥisāb written in Persian by Ḥasan ibn Alī Qāsānī (kāshānī) is one of the examples of educational texts on technique of Istīfāor court accounting in the Ilkhanid period. The present study introducing the historical value of the book, while examines its place in the tax system and the administration of Dīvān-i- Istīfā in the period of the non-Muslim Ilkhanid (654-694). The findings of the research show that in the new structure of the Iranian tax system, Māl, Tamghā and Ghebchor were the three main sources of tax revenues of the government. In addition to changes in the tax system, Dīvān-i- Istīfā also experienced changes in tax laws and the way of recording the calculations and business-offices bureau according to the new system.
    Keywords: al-Murshed fī al-Ḥisāb, educational technique of istīfā, Syaqt, Financial system, the Dīvān-i- Istīfā
  • Seyed Saeed Hosseini *, Seyed Ahmadreza Khezri, Shoreh Rowghani Pages 27-42
    Islam entrance into different regions has various consequences due to their cultural conditions and the interaction of their people with Islam. Muslims as the governors of these new conquered lands laid down new religious and political rules based on Islam and sometimes on the community custom, culture and their historical heritage. Al-Andalus was one of the countries that captured by the Muslims at the end of the first Hijra century. This area was under governorship of the Gotis before that and had its specific religious and political rules. The majority of the Spain people were Christian at the beginning of the Islam entrance, and the Muslim governors entrusted solving some judicial and financial issues to themselves to observe their rights. For this reason, they recognized the Qumis institution that was remained from the Gotis era. This research seeks to study the role of Qumis institution in the Muslim Spain especially relative to social conditions of Christians by analytical – descriptive method and based on the historical sources and the recent studies. The results show that Qumis had some functions like leadership of Christian communities, solving their judicial issues and collecting their taxes.
    Keywords: Qumis, Muslim Spain (al-Andalus), Ahl al-Zimma, Christians, Administrative organization
  • Mohammad Ali Kazembeyki *, Parisa Kolahi Pages 43-75
    Since the event of September 11, the debate about Islamic Fundamentalism became a major discussion in world politics arena. Islamic Fundamentalists are a spectrum of groups who want to reinterpret Islam in a way to use it for special political purposes. To analyze the roots of fundamentalist currents, Bernard Lewis has studied the roots of Muslim rage targeted to the West, which from his point of view has led to contrast between Islam and western modernization. The aim of this article is to analyze Bernard Lewis’ ideas by using content analysis method. According to Lewis, the root of these currents is Muslim rage against the west that in turn is the result of Muslim backwardness. He finds the solution of the backwardness of the Islamic countries in modernizing them through implementation of secularism, by which both the Muslim backwardness ends and the Muslim rage is treated. The research findings show that Lewis’ comments about the motives of these fundamental groups are not theoretic, academic and strategic. Besides, the solution he suggests to solve the problem, i.e. native secularism, is neither accessible nor applicable.
    Keywords: Lewis, Islamic Fundamentalism, Middle East, modernism, Secularism
  • Mahmood Karimi *, Younos Ashrafi Pages 77-98
    Muawiyah is a controversial personality in the history of Islam. According to certain sources, he is considered one of the companions having a significant role in Islamic conquests and propagation of religion of Islam. In some other sources, he is not regarded as a companion based on their special definition. Rather, his embracing Islam is quite questionable. Muawiyah as the head and founder of the Umayyads has played an outstanding role in the history of Islam. Therefore it is not possible to neglect his political activity and performance in the Islamic territory for a period of forty two years. The present article seeks to study the personality of Muawiyah in doctrinal as well as political aspects, and the quality of his interaction with the Sunnah of the holy Prophet from the perspective of a Sunni scholar- Ibn Abil Hadid. The significance of the views of Ibn Abli Hadid lies in the fact that he has been familiar with the theological thoughts of the early days of Islam, being also the first and foremost in his age in knowing history and mastering historical reports.
    Keywords: Imam Ali, Nahj al- Balaghah, history of Islam, Ibn Abil Hadid, Muawiyah, study of personalities of the early days of Islam
  • Mohsen Masumi *, Fatemeh Asghari Pages 99-115
    The emigration of Iranian Shias to Deccan has been considerably increased in the middle of eighths century and reached to its utmost point in the tenth and eleventh centuries. Despite the power of the Safavids in the year 907AH and the declaration of Shi'ism as the official religion of Iran by Shah Isma'il I (r. 907 - 930 AH) Shiites found abundant power, a lot of scholars, politicians, poets, intellectuals, and Shiite Iranian elites immigrated to Deccan.  The present study intends to study the implications of these migrations. Using library resources and descriptive-analytical method, this research shows that these emigrations caused expanding Shia religion and Persian language; influencing India architectures by Iranian architectures; extending political relations between Iran and Deccan; and prevalence of Iranian culture and civilization in Deccan.
    Keywords: Deecan, Shiite emigration, Implications of Immigration, QutbShahi, NizamShahi, AdilShah
  • Mohammad Javad Nategh *, Mostafa Karimi Pages 117-140
    The Arabic translation of Heron's treatise on crane by Qusta ibn Luqa, in the absence of its Greek original, is among the most important texts on mechanics remained from the Islamic civilization. It was thought hitherto the extant manuscripts of this translation were limited to those available in Leiden, Britania and Manchester libraries. The authors of the present paper have found some manuscripts of the Arabic translation of Heron's treatise in Iran's libraries, in addition to several Persian treatises. These Arabic manuscripts are important for completing the works already undertaken by some orientalists such as Carra de Vaux, Nix and Schmidt. The Persian manuscripts were inspired by Qusta's translation. It is tried in the present paper to present a brief but comprehensive introduction of all of Qusta's manuscripts, in order to provide the necessary background for the future studies. The life of Heron has also been shortly investigated, especially to make the date of the original treatise of crane clear as it has been in a veil of obscurity.
    Keywords: Crane, Qusta ibn Luqa, Heron, Pappus, Baroulkos, Winch
  • Nima Valibeig *, Pargul Soleimani Moghaddam Pages 141-168
    During the Safavid era, many important and marvelous mansions and government monuments were built. Unfortunately, after the rule of new governors in Isfahan, most of these buildings were demolished and destructed; hence there is no trace of these glorious monuments, such as Tavileh Hall. In this study, for the first time, descriptive and visual documents of the Tavileh Hall mansion, in the Shahi neighborhood in Isfahan, is collected and analyzed. Analysis and comparison of historical documents and itineraries result in the definition of the location, design, and structure of the building. The results of this study are used to recreate a 3D model the Tavileh Hall. Developing the model, besides in-depth analysis of the documents, reveals more details of the building, such as physical structure, dimensional characteristics and spatial usage of the Tavileh Hall.
    Keywords: Descriptive-visual recreation, Tavileh Hall, Shahi neighborhood, Safavid Hall, Isfahan