فهرست مطالب

  • پیاپی 29 (بهار و تابستان 1398)
  • تاریخ انتشار: 1398/06/01
  • تعداد عناوین: 7
|
  • مصطفی گوهری صفحات 3-25

    مشروعیت خلفای نخستین با توجه به عدم اجماع امت بر آنها و وجود رقبای قوی با تردیدهای جدی مواجه بود. از سوی دیگر اولین اقدام ابوبکر پس از رهایی از مشکل مرتدین به راه انداختن فتوحات بود که ثروت و رفاه زیادی در پی داشت. به نظر می رسد ارتباط وثیقی میان راه اندازی فتوحات و کسب وجهه برای خلفا وجود داشته باشد. در این پژوهش نخست نقش فتوحات در مشروعیت بخشی به حکومت سه خلیفه نخست بررسی شده و سپس از تعطیل آن در زمان خلافت امام علی(ع) و تاثیر آن در بروز مشکلات حکومتی سخن به میان آمده است. یافته های این پژوهش حاکی از آنست که فواید مادی بسیار غنایم حاصل از فتوحات، نقش عمده ای در جلب رضایت اعراب از حکومت خلفا داشته، ولی از هنگامی که غنایم تنها به خویشان عثمان رسید و سپس فتوحات در زمان خلافت امام علی(ع) تعطیل شد، مشکلات و مسائل حکومتی روزافزون گشت.

    کلیدواژگان: فتوحات، مشروعیت خلفای راشدین، تعطیل فتوحات در دوران خلافت امام علی(ع)
  • بهروز شورچه، معصومعلی پنجه* صفحات 27-56
    این جستار در پی بررسی زمینه ها، علل و پیامدهای حضور پزشکان غیرمسلمان (ذمی) در دربارهای اسلامی در دوره میانه است. بنابر بررسی آماری کتاب های تراجم اطباء، نزدیک به نیمی از پزشکان حاذق و مشهور شاغل در دربارهای جهان اسلام، غیرمسلمانان مسیحی، یهودی و بعضا صابئی و سامری بودند. نیاز خلفا و درباریان به درمانگر، کمبود پزشکان حاذق مسلمان به نسبت پزشکان غیر مسلمان، و تساهل و تسامح خلفا و مصونیت نسبی این پزشکان زمینه ساز حضور آنان در دربارهای اسلامی بود. حضور این پزشکان در دربارها افزون بر درمانگری، نتایج و آثار دیگری، از جمله گسترش و پیشرفت دانش پزشکی و ورود به درگیری های سیاسی و اجتماعی را در پی داشت که در مواردی به تنزل یا ارتقای جایگاه شان در دستگاه حکومت و میان مردم یا طرد و قتل آنان می انجامید.
    کلیدواژگان: اهل ذمه، پزشکان غیرمسلمان، پزشکان درباری، پزشکی و سیاست
  • شمس الدین عزیزپور، حامد (فرهنگ) خانی(مهروش)* صفحات 57-102

    حکیم ابوعبدالله محمد بن علی ترمذی (زیسته در حدود 230-320ه) اثری با نام کتاب الفروق دارد که در آن مباحثی از جنس اخلاق صوفیانه و سلوک را با تحلیل های روان شناسانه درباره ماهیت رفتار انسان آمیخته، و ازهمین رو مطالعه آن از جهات مختلف شایان توجه است. اغلب کسانی که از دیرباز درباره این کتاب سخن گفته اند، مضمون اصلی و هدف تالیف آن را نفی ترادف معنای کلمات شناسانده، و آن را در کنار تحصیل نظائر القرآن وی تالیفی در مخالفت با وجود وجوه و نظائر در قرآن دانسته اند. مطالعه پیش رو سنجش این دیدگاه و شناخت دقیق تر ماهیت و هدف و موضوع کتاب الفروق را پی می گیرد. بناست با تحلیل محتوای اثر نشان دهیم کتاب الفروق امتداد بحث های تحصیل نظائر القرآن نیست؛ بلکه هدف پنهان و نامصرح مولف از نگارش آن تفکیک میان اصناف مردم بر اساس پایگاه اجتماعی ایشان در ماوراءالنهر سده 4ه، و یادکرد مسائلی است که هر صنف در سلوک معنوی خود با آن روبه رو هستند. وی در این اثر به تعریض تام و بدون آن که نامی از گروهی ببرد، به واقع میان شیوه سلوک اصناف مختلف تمایز می نهد؛ اصنافی که در دیگر آثارش گاه با عناوینی همچون عوام، روحانیان یا خواص، و علماء بزرگ یا خاص الخواص یاد کرده است.

    کلیدواژگان: الفروق و منع الترادف، الفروق و معنی الترادف، منازل القربه، الفروق اللغویه، وجوه و نظائر، علم النفس اسلامی، تاریخ اخلاق اسلامی
  • اردشیر اسد بیگی*، حمیده طلایی صفحات 103-124

    تلاش های فرهنگی و سیاسی شیعیان با سقوط خلافت عباسی و روی کار آمدن ایلخانان از نیمه دوم سده هفتم هجری رنگ و بوی دیگری یافت. سیاست تساهل و تسامح مذهبی بر گسترش تالیفات شیعی افزود. یکی از آثار این عصر که شناخته شده است غرر الاخبار و درر الآثار تالیف حسن بن محمد دیلمی است. مقصود دیلمی در این اثر اثبات امامت علی(ع)، تبیین اصول و باورهای  شیعه و ترویج این مذهب است. تحلیل های به ظاهر «خردگرایانه» و نگرش وی در سیره نگاری، با عنایت به بافتار جامعه سده هشتم هجری، درخور توجه است. در این مقاله با روش توصیفی و تحلیلی ضمن معرفی اجمالی دیلمی و کتاب غرر الاخبار بینش تاریخی وی بررسی شده است. دستاورد این پژوهش بیانگر این واقعیت است که بررغم جای گرفتن غرر الاخبار در مجموعه مصنفات تاریخی شیعه، این اثر با ماهیتی ارزشی و آرمانی، نمونه ای از سیره نگاری فضیلت محور شیعی است.

    کلیدواژگان: حسن بن محمد دیلمی، غرر الاخبار و درر الآثار، ولایت امیرالمومنین(ع)، نگرش سیره نگاری، بینش سیره نگاری
  • زهرا رضایی نسب، قنبر علی رودگر*، هادی عالم زاده صفحات 125-166

    بررسی و ارزیابی منابع تاریخی و جغرافیایی اسلامی و تعیین میزان اصالت یا تقلیدی بودن آنها، راه گشای محققان این حوزه در چندوچون استفاده از آثار مذکور است. این گونه از بررسی ها درباره آثار متاخرتر، که مفروضا مبتنی بر آثار پیشینیان اند، ضرورت بیشتری می یابند. یکی از این دست منابع، «خاتمه» روضه الصفا است که بر سر مولف یا مولفانش اختلاف نظرهایی وجود دارد. نویسندگان این مقاله، با استقصای کامل در محتوای «خاتمه» و نیز با درپیش گرفتن روش مطالعه تطبیقی، دریافته اند که «خاتمه» روضه الصفا در واقع تالیف مشترک میرخواند، مولف روضه الصفا و نوه اش خواندمیر است که یادداشت های نیای خود را صورت بندی نهایی کرده و خود نیز مطالبی بر آنها افزوده است. هم چنین در این پژوهش معلوم شد که قریب به تمام داده های «خاتمه» (حدود نوددرصد)، برگرفته از نویسندگان، به ویژه جغرافیانویسان ادوار پیشین است و فقط حدود ده درصد از مطالب آن از آن مولفانش، میرخواند و خواندمیر، و درنتیجه اصیل و درخور اعتنا و دارای اهمیت ویژه است.

    کلیدواژگان: خاتمه روضه الصفا، خواندمیر، روضه الصفا، منابع جغرافیایی اسلامی، میرخواند
  • ایمان امینی*، شهرام پازوکی صفحات 167-203
    هم زمان با عزم پادشاهان صفویه بر حاشیه رانی و کوتاه کردن دست صوفیان قزلباش از دستیابی به قدرت و تنفیذ شریعت به مثابه ابزار کسب مشروعیت، متون ردیه برخی فقی هان بر ضد تصوف نیز در نیمه دوم عصر صفوی رشد قابل توجهی یافت. یکی از فقی هان اخباری اثرگذار این عرصه ملا محمدطاهر قمی است که با نگارش رسائل متعددی در مخالفت با تصوف، حکمت و فلسفه از پرکارترین ردیه نویسان این برهه زمانی محسوب می شود. این مقاله با رویکرد تحلیل گفتمان انتقادی و با بهره جستن از الگوی تحلیل لاکلاو موفه در پی واکاوی گزاره های زبانی و آشکارسازی ساخت های گفتمان مدار یکی از این متون جنجال برانگیز یعنی رساله رد صوفیه برآمده است. دستاوردهای مقاله حاکیست که مولف از منظر دال برتر گفتمان خود، یعنی تشیع و شریعت اسلام به ستیزه با گفتمان رقیب که حول دال مرکزی طریقت و حقیقت دین نظم یافته، برآمده و بر این اساس با سوء تشخیص و تقلیل معنایی عناصر گفتمان غیرخودی، تصوف را بی بهره از اسلام و در بعضی مواقع برآمده از تسنن معرفی می نماید. این وانمایی ها و شدت یافتن غیریت سازی میان دو گفتمان تاثیر بسزایی در دخالت های هژمونیک بعدی خصوصا در دوره قاجاریه داشت. هژمونی با ابزار زور، قطعیت و عدم ابهام در منازعات را به گفتمان صوفی ستیزان هدیه داد. بر اثر این مداخله به طور رسمی تصوف و قرائت های باطنی از دین در گفتمان عامه به حاشیه رانده شد و گفتمان ظاهرگرایانه گفتمان غالب فهم دینی جامعه واقع گشت.
    کلیدواژگان: صوفی ستیزی، ملا محمدطاهر قمی، صفویه، اخباریگری، تحلیل انتقادی گفتمان
  • آلاء وحید نیا صفحات 205-228

    فهم دقیق اصطلاحات مربوط به شیوه های توسعه یافته در غرب جهت تصحیح متون می تواند در رویکرد محققان نسبت به تصحیح متن نسخه های خطی قرآن بسیار موثر باشد و مانع از بدفهمی های احتمالی و در پی آن نتایج نادرست در تحقیقات تخصصی این حوزه شود. این مقاله با تکیه بر روش لاخمان به بیان اصطلاحات مربوط به این شیوه در حوزه مطالعه دست نویس های کهن قرآنی می پردازد و می کوشد نشان دهد که درمرحله نخست از این روش یعنی گردآوری و طبقه بندی شواهد باقی مانده، ارائه مصادیق دقیق ایناصطلاحاتتا چه اندازه می تواند در تعیین وزن هر نسخه در فرآیند تصحیح و شکل گیری شجره نسبدست نویس های کهن به جامانده از قرآن موثر باشد. هم چنین نوشتارحاضر درمرحله تصحیح و گزینش در روش لاخمان نیز برآن است که امکان تطبیق هریک از اصول آن در خصوص نسخ قرآنیرا بررسی کردهو نیز ثمره بنانهادن سازواره انتقادی از متن دست نویس های کهن قرآنرا تبیین کند.

    کلیدواژگان: تصحیح متن، مخطوطات قرآنی، روش لاخمان، قرآن صنعاء
|
  • Mostafa Gohari* Pages 3-25

    The legitimacy of the early caliphs was seriously challenged by the lack of consensus among the Ummah and their strong competitors. On the other hand, Abu Bakr's first act after solving the problem of murtads (apostates) was the beginning of the conquests, which brought in great wealth and prosperity. There seems to be a strong link between the conquests and the reputation and legitimacy of the caliphs. This study first examines the role of conquests in legitimizing the rule of the first three caliphs and then discusses its closure during the caliphate of Imam Ali (AS) and its effect on the emergence of government issues. The findings of this study indicate that the benefits of the conquests played a major role in the satisfaction of the Arabs with the caliphs' rule, but the government problems had been grown since the relatives of Uthman got the profits and then the conquests during the caliphate of Imam Ali (AS) were closed.

    Keywords: Conquests, the legitimacy of the al-Rashidun, the closure of the conquests, the problems of Imam Ali reign
  • Behrooz Shorche, Masoumali Panjeh * Pages 27-56
    This paper seeks to investigate and explore the fields, causes, and consequences of the presence of non-Muslim physicians (dhimmi) in the Islamic courts in the middle Age. According to the statistical survey of biography books of the physicians, nearly half of the well-known and renowned physicians who worked in Muslim courts were Christian as well as Jewish and, in some cases, Saebi and Samaritans. The caliphs' and courtiers' needed to the therapists and the shortage of Muslim expert physicians in compare with non-Muslim physicians and also the tolerance of the caliphs had made a safe atmosphere for non-Muslim physicians. The presence of those physicians in the courts led to the progress of medical knowledge and practice in addition to treatment. Being aware of the secrets of power and politics changed the physician’s characters and dignity and caused their involvement in the political conflicts and their consequences.
    Keywords: Non-Muslim physicians, People of the covenant, Islamic courts
  • Shams Al, Din Azizpur, Hamed(Farhang) Khani(Mehrvash) * Pages 57-102

    Kitab al-Furūq by al_Hakīm al-Tirmidhī (ca. 230-320 AH) is comprising the spiritual norms and moral values of Islamic Sufism with psycho analysis of Human nature. The book approach has made it significant in the history of Psycho analysis in Islamic Civilization. Although, almost all traditional and modern scholars disscussed the book, they were not familiar with it and introduced it as an structureless encyclopedia containing twofold controversial words, to be like the author's another work: Tahsīl Nazāir al-Qur'ān. This study aimed to criticize this presupposition. we are going to survey the book by different methods of content analysis to find out author's real aim in compilation such a book. Without naming any group, it seems that al-Hakim al-Tirmidhi divided people into three different types: ordinary people, ordinary clergy men, and high rank clergy men, the typology he mentions in his another books by terms like al-‘amma, al-Khawāṣ, and Khāṣ al-Khawāṣ.

  • Ardeshir Asadbeigi *, Hamideh Talaei Pages 103-124

    The cultural and political endeavors of Shiites took a new direction with the fall of Abbasid Caliphate and the emergence of Ilkhanids  in the second half of the seventh century. The policy of religious tolerance improved the Shi'a writings. One of the works of this era that is known as Ghurar-al-Akhbar by Hasan ibn Muhammad Diylami. The purpose of this work is to prove the Imamate of Ali (AS), to explain the Shiite principles and beliefs and to promote this religion. His seemingly rationalistic analysis and approach to sirah writings , given the context of the Eighth Century society, are worthy of attention. In this paper, by  a descriptive and analytical approach, introduce Diylami and his Book  and consider his Historical Insight. The achievement of this study reflects the fact that in spite of the placement of Ghurar al-Akhbar in the collection of Shiite historical works, this work, with  an idealistic nature,  is an example of Shiite virtue-oriented sirah writing.

    Keywords: Diylami, Ghurar-al-Akhbar wa Durar-al-Athar, Imam Ali caliphate, sirah writing approach, sirah writing insight
  • Zahra Rezaeenasab, Qanbarali Roodgar *, Hadi Alemzadeh Pages 125-166

    Investigating and evaluating Islamic historical and geographical sources and determining their authenticity or imitation help the researchers for using those works. Such investigations of later works, which are assumed to be based on earlier works, are necessary. One of those sources is the khatimah (epilogue) of al-Rawza al-Safa, which researchers are at odds with each other over its author or authors. Authors of the paper after deep exploring of content of "Khātimah" and also applying comparative method have found out that "Khātimah" of Rawḍat al-ṣafā is in fact co-written by Mir-khand, author of Rawḍat al-ṣafā, and his grandchild Khand-Mir who made a final formulation for his grandfather's notes and also added some points on his his work. The study also showed that all data of "Khātimah" (about ninety percent) were borrowed from other writers, especially previous geographers, and only ten percent of its content is from its authors, Mir-Khand and Khand-Mir, and, obviously, this part is authentic and notable with the specific importance.

    Keywords: Khātimah of Rawḍat al-ṣafā, Khand-Mir, Rawḍat al-ṣafā, Geographic sources, Mir-Khand
  • Iman Amini *, Shahram Pazzouki Pages 167-203
    As the Safavid kings determined to confined the Sufis of Qizilbash power and using Shari'a for obtaining legitimacy, the raddiah (refutation) texts of some jurisprudents against Sufism also have grown significantly in the second half of the Safavid era. One of the influential Ikhbari jurisprudents was Mulla Taher Qomi, who by writing many dissertations in opposition to Sufism is also considered as the most prolific raddiah writers. This paper, by using Van Leeuwen and Laclau Mouffe's analysis patterns, explores linguistic propositions and disclose discourse constructions of one of those controversial texts, Radd-i-sufiya . The paper indicates that the author, from the point of view of his superior argument, Shia and Sharia of Islam, is against the rival discourse around the central point of tariqah and haqiqah, and thus, with the misunderstanding and diminution of semantic elements of discourse, introduce Sufism as non-Islamic and sometimes originated from the Sunnite. These pretensions and the intensification of otherness between the two discourses had a profound effect on subsequent hegemonic interventions, especially during the Qajar period. Hegemony with the means of force gave certainty and unambiguity in conflicts to the Sufi discourse. As a result of this intervention, formally, Sufism and any mystic recitations of religion was marginalized in public discourse, and the formalist discourse was the dominant discourse of the religious understanding in the society.
    Keywords: Anti-Sufism, Mulla Mohammad Taher Qomi, Safavid, Akhbaris
  • Ala Vahidnia Pages 205-228

    Accurate understanding of terms related to methods of text editing which developed in the West, can impact the researchers’ approach to editing the manuscripts of the Qur’an and can prevent possible misunderstandings and consequent incorrect results. This article, draws on the Lachmann method to express the terms related to this method in the study of early Qur'anic manuscripts. This work attempts to show that in the first step of this method called “recension”, (i.e., gathering and categorizing the surviving evidence) to what extent providing the exact instances for each term can be effective in determining the weight of each evidence in the process of editing and forming the “stemmacodicum”. The present paper also attempts to study the applicability of each of these methods principles of emendatio regarding the Qur'anic text and to examine the fruit of establishing an “apparatus criticus” of the text of the ancient Qur'anic manuscripts.

    Keywords: Text editing, Qur&#039, anic manuscripts, Lachmann method, Quran of San’a