فهرست مطالب

پژوهش های فقهی - سال پانزدهم شماره 3 (پاییز 1398)
  • سال پانزدهم شماره 3 (پاییز 1398)
  • تاریخ انتشار: 1398/07/01
  • تعداد عناوین: 8
|
  • محمدرضا حمیدی* صفحات 383-404

    بخش زیادی از آموزه های دینی در خصوص رعایت هنجاری های اخلاقی هستند. این هنجارها به طرق مختلف وارد احکام فقهی نیز شده اند و همپوشانی میان برخی مسائل مربوط به این دو دانش را رقم زده اند. از جمله هنجارهای اخلاقی موکد در روایات، لزوم حفظ عزت نفس بوده که برخی مصادیق آن در قالب قاعده فقهی «عدم الزام به پذیرش منت» نمود دارد. البته قاعده یادشده به ندرت مورد تصریح یا کاوش مستقل فقهی بوده و معمولا به عنوان کبرای خفی در استدلال ها استفاده شده است. اندک بودن مباحث تحلیلی در این مورد را می توان ناشی از همین مسئله دانست. در نوشتار حاضر، ضمن احصا و دسته بندی احکام صادرشده در این خصوص، ماهیت فقهی «منت پذیری» و ارتباط آن با قواعد فقهی مربوط تحلیل و بررسی خواهد شد. به نظر می رسد «منت پذیری» به عنوان گونه ای از ضرر به آبرو، ذیل قاعده لاضرر قرار می گیرد. همچنین ممنوعیت منت پذیری شاید به عنوان قاعده ای مستقل و برگرفته از هنجار اخلاقی «لزوم حفظ عزت نفس» در نظر گرفته شود.

    کلیدواژگان: حرج، ضرر، قبح اخلاقی، منت پذیری
  • محمدحسین فلاح یخدانی*، ابراهیم تقی زاده، مجید سربازیان صفحات 405-427

    حق الزام متعهد به اجرای تعهد پیش از موعد قراردادی در نظام های حقوقی، محل اختلاف بوده و در فقه امامیه نیز تصریح نشده است. به موجب این حق، متعهد له که قبل از موعد اجرای تعهد، به طور معقول و متعارف به این نتیجه رسیده که متعهد در زمان مقرر به هر دلیل، به تعهد قراردادی خویش عمل نخواهد کرد، اختیار الزام متعهد به انجام دادن تعهدات پیش از موعد را دارد. در این پژوهش با رویکرد تطبیقی، مبانی حقوقی توسل به این ضمانت اجرا با روشی توصیفی _ تحلیلی در نظام حقوقی کامن لا بررسی خواهد شد و ضمن ارائه مبانی فقهی _ اصولی پیشنهادی، با تمسک به قاعده مقدمه وجودیه و قواعد و مسائل برخاسته از آن، همچون مقدمات عقلیه، تبعیه و مفوته می توان نقض بالفعل در نظریه اجرای اجباری تعهد پیش از موعد در نقض فرضی را در فقه امامیه اثبات کرد تا ضمن شناسایی آن در حقوق داخلی، پایگاه این ضمانت اجرا نیز در حقوق موضوعه ایران تثبیت و تقویت شود.

    کلیدواژگان: اجرای اجباری تعهد، نقض بالفعل، نقض فرضی، مقدمه مفوته
  • محبوبه حسنی، ابوالحسن کلایی، محمد محسنی دهکلانی* صفحات 429-450

    از پدیده های شایع و معمول در مسئله جنایات بر اعضای بدن، موضوع «سرایت جنایت» است. جنایت بر یک عضو، گاه به واسطه تسری، موجب زوال منفعت آن عضو یا زوال عضو دیگر یا زوال منفعت عضو دیگر و حتی گاه موجب جنایت بر نفس و در نهایت قتل مجنی علیه می شود. مسئله سرایت جنایت از جهات متعدد موضوع تحقیقات فقهی و پژوهش های حقوقی بوده است. موضوع این مقاله تبیین «قلمرو مسئولیت اشخاص» در فرض وقوع جنایت ناشی از سرایت و تعیین شخص مسئول بر اساس ضوابط فقهی و اجتهادی خواهد بود. مخلص مختار نگارنده آن است که مسئولیت چنین جنایتی همواره بر عهده جانی نیست، بلکه این مسئولیت به اعتبار فعل، ترک فعل و وضعیت خاص موجب سرایت و نیز به اعتبار انتساب این فعل یا ترک، به هر یک از جانی، مجنی علیه یا شخص ثالث متفاوت است.

    کلیدواژگان: ترک فعل، سرایت جنایت، فعل، مسئولیت کیفری، وضعیت خاص
  • محمدعلی راغبی، سعید فراهانی فرد*، حسین سنایی صفحات 451-468

    در هر عصر و جامعه ای شرایط جدیدی به وجود می آید که باید حکم فقهی مسئله فقهی را با توجه به آن شرایط بررسی کرد؛ در این نوشتار به بررسی حکم فقهی اموال مجهول المالک با توجه به شرایط عصر حاضر پرداخته شده و به نتایج ذیل دست یافته است: الف) بنا بر مبنای کسانی که اموال تحت تصرف بانک های دولتی را مجهول المالک می دانند، مردم در تعامل با این نهادها که به طور طبیعی یاس از یافتن مالک وجود دارد، باید از حاکم شرع اذن بگیرند و به مقداری که حاکم شرع اذن دهد، حق تصرف دارند؛ ب) تحویل دادن اموال مجهول المالک به نهادهایی که برای مدیریت این اموال تاسیس شده اند، مانند بخش اموال گم شده حرم های مطهر در صورتی مجزی است که یا آن نهاد را وکیل اعلام کند یا به عنوان مصداق اعلام، به آن نهاد تحویل دهد؛ ج) اگر شخصی مجهول المالک را در رسانه های جمعی به گونه ای اعلام کند که عقلا این نوع جست وجو را برای یافتن مالک کافی بدانند، مجزی است.

    کلیدواژگان: صدقه، ضمان، فحص، مجهول المالک
  • حمید مسجدسرایی*، اعظم نظری صفحات 469-488

    برداشتن تخمدان یا بیضه از فرد دهنده عضو و پیوند آن به فرد گیرنده عضو، یکی از تکنیک های نوین بارداری است. پس از عمل پیوند، تخمک یا اسپرم آزادشده از تخمدان یا بیضه، به گیرنده عضو تعلق می یابد، اما حکم نسب پدر و مادری چنین کودکی از نظر شرعی و حقوقی و نیز آثار مترتب بر این نسب، سوال اصلی مورد نظر در این تحقیق محسوب می شود. بررسی ادله و مبانی، حاکی از این نتیجه است که نسب کودک متولد شده از پیوند عضو ناقل وراثت، به زوجین منتقل الیهما برمی گردد و تمامی آثار حقوقی مترتب بر نسب (از قبیل نکاح، وصیت و ارث) بر فرزند متولد از این روش بارداری نیز مترتب خواهد شد.

    کلیدواژگان: پیوند عضو، عضو ناقل وراثت، نسب شرعی
  • صدیقه حاتمی، محمدرضا علمی سولا*، محمدحسن حائری صفحات 489-511

    در باب میزان دیه پلک ها (دیه الاجفان) بین فقیهان امامیه اختلاف نظر جدی وجود دارد. مشهور فقیهان با تفکیک بین ازاله مجموعی و انفرادی، در حالت اول، دیه کامل را ثابت دانسته اند و در فرض دوم، به ثبوت یک سوم دیه چشم در پلک بالا و نصف دیه همان چشم در پلک پایین نظر داده اند. این دیدگاه مستظهر به ادعای اجماع بوده است و خبر «ظریف بن ناصح» نیز از دیگر ادله این قول به شمار می رود. قانونگذار نیز در ماده 590 ق.م.از نظریه مشهور پیروی کرده است؛ در مقابل، نگارندگان با استقصای در متون فقهی به چهار موضع متفاوت دیگر از فقیهان دست یافته اند. آنچه سبب پیدایش چنین دیدگاه های متفاوتی شده، برنتابیدن ادعای تحقق اجماع در مسئله، غیرمعتبر شمردن برخی از روایات مورد استناد و وجود اخبار دیگری در فرض بحث بوده که بسیاری از فقیهان را به اتخاذ مواضع دیگر کشانده است. در مقاله حاضر با عنایت به اهمیت و لزوم اقتباس و انطباق قانون های موضوعه با احکام شرعی، در پژوهشی توصیفی - تحلیلی و با نگاهی مسئله محورانه، به نقد و تحلیل دیدگاه های موجود در مسئله پرداخته ایم و با خدشه در ادله سایر اقوال، درنهایت قول به ثبوت پنج ششم دیه، در هر دو حالت ازاله انفرادی و اجتماعی پلک ها را برگزیده ایم.

    کلیدواژگان: ازاله انفرادی، ازاله مجموعی، پلک بالا، پلک پایین، دیه پلک ها، روایت ظریف بن ناصح
  • طاهر علی محمدی*، عباس کلانتری خلیل آباد صفحات 513-533

    اجماع که یکی از منابع مهم فقهی اهل سنت است و به وسیله آنان ابداع و به منابع فقهی مذاهب اهل سنت اضافه شده است، با تعریفی که علمای سنی مذهب از آن ارائه داده اند، مورد پذیرش فقهای شیعه واقع نشده است. علمای اهل سنت بسیار تلاش کرده اند که سابقه اجماع را به زمان صحابه ببرند و علاوه بر دلایلی که در راستای حجیت اجماع ارائه کرده اند، بر اعتبار آن بیفزایند. این پژوهش که به روش توصیفی - تحلیلی انجام گرفته، با هدف بررسی سابقه و حجیت اجماع از نظر علمای اهل سنت صورت گرفته و این دو ادعا را به نقد کشیده و رد کرده است.

    کلیدواژگان: اجماع، اهل سنت، حجیت، رای، سابقه، صحابه
  • سیده فاطمه موسوی، هرمز اسدی کوهباد*، جواد پنجه پور صفحات 535-552

    بنای عقلا در استنباط احکام و قانون ها از مهم ترین مباحث روز به شمار می رود، چرا که این بنا در پاسخگویی به نیازهای روزافزون جوامع و انطباق فقه با زندگی نوین اجتماعی نقش بسزایی دارد. لذا این پژوهش با هدف سیر تحول بنای عقلا نزد اصولیون شیعه انجام گرفته است و میزان روی آوری به بنای عقلا از اصولیون متقدم تا معاصر را بررسی خواهیم کرد. پس از بررسی این نتیجه به دست آمده که اصولیون شیعه بالخصوص متاخرین، در بسیاری از مباحث اصول به بنای عقلا استناد کرده اند و گاه آن را تنها دلیل یا از بهترین ادله برشمرده اند.

    کلیدواژگان: اصول فقه، بنای عقلا، سیره عقلا
|
  • Mohammad Reza Hamidi * Pages 383-404

    The most considerable religious trainings are about observing ethical norms. These norms have also entered jurisprudential rules in various ways and they have caused overlapping between these two areas of science. One of the most important ethical norms emphasized in holy narratives is the necessity of maintaining self-esteem, some instances of which have been manifested in the form of jurisprudential rule of "unnecessary action to admit indebtedness". Of course, the afore-mentioned rule has rarely been stipulated or studied independently in the area of jurisprudence and has been usually used as a hidden major premise in the arguments. The small number of analytical discussions in this area may be due to the same reason. The present research, while investigating and classifying the rulings in this regard, analyses the jurisprudential nature of "indebtedness" and its relation with the associated jurisprudential rules. It seems that "indebtedness" as an instance of harm to pride can be classified under the no-harm rule. In addition, the prohibition of indebtedness can be considered as an independent principle derived from the ethical norm of "the need to maintain self-esteem".

    Keywords: Indebtedness, Harm, Hardness, Ethical Enormity
  • Mohammad Hossein Fallah Yakhdani *, Ebrahim Taghizadeh, Majid Sarbazian Pages 405-427

    The obligation to perform a pre-contractual obligation is the place of dispute in legal systems and has not been stipulated in Imamiyyah jurisprudence. By virtue of this right, an obligee who before the due date of a commitment has reached the conclusion reasonably and normally that the obligor will not fulfill his/her contractual obligation at the due time for any reason has the discretion to oblige him to fulfill his/her obligation before the due date. This research, using a comparative approach, examines the legal bases for resorting to this executive guarantee through a descriptive-analytical method in the common law legal system. While providing the proposed legal principles of law by resorting to the existence premise and resulted rules and issues including rational promise, subordinate promise, and deprivation promise it can be proved that there is a real violation of the theory of mandatory implementation of early commitment in hypothetical violation in Shi'ite jurisprudence in order that the basis of this executive guarantee is identified, established and strengthened in the Iranian positive law.

    Keywords: Obligatory Implementation of Obligation, Hypothetical Violation, Actual Violation, Deprivation Premise
  • Mahboobeh Hassani, Abolhassan Kolaie, Mohammad Mohseni Dehkalani * Pages 429-450

    The «spread of crime» is a common phenomenon on the issue of crimes related to human organs. Sometimes the crime related to an organ due to «spread of the crime» causes the deterioration of «another organ» or «deterioration of benefit of another organ», and even causes killing of a person, and finally murder of the victim of an offence. The issue of the spread of crime is the subject of jurisprudential scholarship and legal research from various aspects. The subject of this article is the explanation of the “domain of responsibility of individuals” with the assumption of the occurrence of the spread of crime and determination of the responsible person based on jurisprudential and ijtihadi criteria. The best summary of the writer’s opinion is that the criminal is not always responsible for such a crime, rather the responsibility may cause the spread of the crime due to an act, abandoning an act, and particular condition as well as due to the attribution of the act or its abandonment to either criminal, victim, or a third party.

    Keywords: Spread of Crime, Act, Abandoning an Act, Particular Status, Criminal Responsibility
  • Mohammad Ali Raghebi, Saeid Farahani Fard *, Hossein Sanaie Pages 451-468

    In every age and every society, a new situation is created based on which the jurisprudential ruling of a jurisprudential matter should be studied. This paper examines the jurisprudential ruling of the property of unknown ownership considering the situations at the present time and reaches the following conclusions A) Based on the ruling of those who consider the property held by state banks as the property of unknown ownership, the people, when interacting with these institutions that naturally despair of finding the owner, must take permission of the religious ruler and have the right to seize the amount that the ruler permits. B) Delivering a property of unknown ownership to the institutions established for the management of such properties, like the lost property section at the holy shrines, is allowed if the person designates that institution as his proxy to announce it or to deliver that property to the institution as an instance of announcement. C) If a person makes an announcement on mass media in a way that is regarded sufficient by the wise it is allowed.

    Keywords: Property of Unknown Ownership, Charity, Check up, Guarantee
  • Hamid Masjedsaraie *, Zam Nazari Pages 469-488

    Removal of the ovary or testicle from the donor of organ and its transplantation into the recipient is one of the newest methods of pregnancy. After transplantation, the egg or sperm released from the ovary or testicle belongs to the recipient, but the ruling of the parentage of such a child from the religious and legal point of view, as well as the effects on this genealogy, is the main question of this study. The study of the arguments and principles suggests that the genealogy of a child born from the transplant of a hereditary organ is transferred to the couples into whom the organ was transplanted, and all legal effects related to genealogy, such as marriage, will, and inheritance, are also transferred to the child born from this method of pregnancy.

    Keywords: Hereditary Organ, Legal Genealogy, Organ Transplantation
  • Sediqeh Hatami, Mohammad Reza Elmi Soula *, Mohammad Hassan Haeri Pages 489-511

    There has been serious dispute among the Imamite jurisprudents regarding the amount of the blood money of the eyelids (diya al-ajfan). The famous jurisprudents, differentiating between the total and solitary destruction, hold that in the former case, the complete amount of blood money is fixed and in the later case, for the upper eyelid it is one-third of the blood money of the eye and for the lower eyelid it is half amount of the blood money of the same eye. This view is based on the claim of consensus and the report of “Zarif ibn Naseh” is another evidence to support this opinion. The Islamic Penal Code also follows the famous theory in this regard in the Article 590. In contrast to the famous promise, the writers have studied exactly the jurisprudential texts and have reached four different standpoints of other jurisprudents. There are several reasons for the development of such different views, including rejecting the claim of reaching a consensus on the matter, invalidating a number of cited traditions, and the existence of other reports on this assumption that have made most of the jurisprudents to hold other positions. The present article, taking into consideration the importance and the necessity of adaption and adaptation of positive law with religious law, uses a descriptive-analytical method and having a problem-based view, analyses the present views on the matter and cast doubts on evidences in other opinions. It finally adopts the view that the amount of blood money in both solitary and total destruction of eyelids is five-sixth of the [complete] blood money.

    Keywords: Eyelids Blood Money, Total Destruction, Solitary Destruction, Upper Lids, Lower Lids, Tradition from Zarif ibn Naseh
  • Taher Ali Mohammadi *, Abbas Kalantari Khalil Abad Pages 513-533

    Consensus is one of the important jurisprudence resources of the Sunni which is invented by them and added to other jurisprudential resources of Sunni denominations; however, the definition presented by Sunni scholars is not accepted by Shi'ite jurisprudents. Sunni scholars have tried their best to bring the precedence of consensus to the time of Companions and hereby to raise its validation in addition to presenting reasoning to legitimate consensus. This research uses a descriptive-analytical method and aims at reviewing the background and legitimacy of the consensus in Sunni scholars’ point of view. It has criticized both claims and finally refused them.

    Keywords: Consensus, Judgment, Companions, Legitimacy, Background, Sunni
  • Fatemeh Mousavi, Hormoz Asadi Koohbad *, Javad Panjepour Pages 535-552

    The conduct of the wise in deducing the rules is one of the most important issues of the modern time because it plays a great role both in responding to the increasing needs of the societies and the adaptation of jurisprudence to the new social life. Therefore, this study aimed to investigate the evolutionary process of the conduct of the wise to the Shi'ascholars of the principles of jurisprudence and the amount of referring to the conduct of the wise from the early to the contemporary scholars of the principles of jurisprudence. The results showed that the Shi'ascholars of the principles of jurisprudence specifically the later ones have relied on the conduct of the wise on most of the principles of jurisprudence and sometimes have regarded it as the only evidence or the best evidence.

    Keywords: Conduct of the Wise, the Practice of the Wise, the Principles of Jurisprudence