فهرست مطالب

  • سال یازدهم شماره 2 (پیاپی 20، پاییز و زمستان 1398)
  • تاریخ انتشار: 1398/07/01
  • تعداد عناوین: 15
|
  • محمد اسماعیل اسمعیلی *، مهسا وهابی صفحات 1-18

    در پاییز سال 1393 ه. ش، هنگام عملیات لوله گذاری فاضلاب شهری در بافت تاریخی تهران، داده ها و مواد فرهنگی یافت شد. در پی  بازدید باستان شناسانی از پژوهشکده باستان شناسی یکی از نویسندگان مقاله حاضر به عنوان سرپرست پروژه یادشده در محلی که آثار و مواد فرهنگی فراوانی نظیر قطعات سفالی، فلزی، و آجری  یافت شد، منصوب شد و با پیگیری های انجام شده، کاوش باستان شناسی نجات بخشی با باز کردن شش ترانشه در این محل آغاز گشت. از این شش ترانشه، دو ترانشه I و VI به دلیل نوع آثار به دست آمده از آن ها، اهمیت بیشتری یافتند. این آثار بر اساس نمونه های آزمایشی، قابل انتساب به هزاره پنجم پ.م یا حتی قبل از آن، یعنی اواخر دوران نوسنگی هستند. درواقع تهران به دلیل شرایط جغرافیایی، جزء مناطق مستعد برای شکل گیری استقرارهای عصر مس سنگی به حساب می آید. نتایج به دست آمده از کاوش های نجات بخشی مولوی با نمونه تاریخ گذاری مطلق، اطلاعات فراوانی از فرهنگ های پیش ازتاریخی به ویژه دوران مس سنگی شهر تهران را در اختیار پژوهشگران فلات مرکزی قرار داد. مدارک موجود از ترانشه I شامل سفال های نوع چشمه علی، تکه های استخوان حیوانی به همراه ابزارهای سنگی از نوع تیغه، ریز تیغه و سنگ مادر فشنگی که در نوع خود در دشت تهران بی نظیر است و نیز سازه حرارت دیده«به احتمال زیاد اجاق» و تدفین انسانی هفت هزارساله است که شواهدی از سکونت گاه های اوایل دوران مس سنگی را به صورت پراکنده در منطقه مولوی تهران را نشان می دهد. نتایج نمونه های آزمایش شده از این ترانشه، مهر تاییدی بر وجود محوطه ای چند دوره ای از اواخر هزاره ششم تا هزاره اول ق. م در منطقه مولوی است که در مقاله حاضر، نتایج ترانشه I موردبحث و استدلال قرارگرفته است.

    کلیدواژگان: شهر تهران، باستان شناسی نجات شهری، کاوش های خیابان مولوی، دوران مس سنگی
  • علی بهادری*، حمیدرضا ولی پور صفحات 19-36
    مسئله شهر و شهرنشینی ازنظرگاه های گوناگون در هر یک از حوزه های انسان شناسی، جامعه شناسی و باستان شناسی قابل موشکافی است. این مقاله با تکیه بر یکی از این مبانی نظری مبنی بر ارتباط مستقیم نوع بافت سیاسی اجتماعی جامعه با شهر و فرم آن بحث می کند که زمینه شکل گیری شهر و رشد شهرنشینی در فارس مرکزی در دوره هخامنشی علی رغم ظرفیت های زیست محیطی مناسب آن به دلیل ساختار اجتماعی فارس مرکزی، دستگاه سیاسی سیار هخامنشی و بافت جمعیتی دامدار منطقه فراهم نشده بود. مدارک موجود نشان می دهد رشد و شکوفایی منطقه فارس مرکزی متعاقب تاسیس شاهنشاهی هخامنشی به رغم عملیات ساختمانی بی سابقه در تخت جمشید اساسا در راستای ایجاد شهر و شکل گیری ساختار شهرنشینی نبوده است. نتایج تحقیقات میدانی یک دهه اخیر در دشت تخت جمشید نیز آشکار می سازد که برخلاف تصور کاوشگران این مکان، نه تنها اطلاق عنوان شهر بر این آثار هنوز زود است، بلکه وجود یک چشم انداز شهری را بیش ازپیش به چالش می کشد.
    کلیدواژگان: هخامنشی، فارس مرکزی، تخت جمشید، شهرنشینی، بافت سیاسی اجتماعی
  • داوود پاک باز، جواد نیستانی*، حسن کریمیان صفحات 37-56

    یکی از شهر هایی که جغرافیدانان و مورخان سده های اولیه و میانه ی اسلامی از آن یاد کرده اند و به توصیف آن پرداخته اند، شهر زیز است. زیز از شهر های کوره ی ارجان بود که در بخش شمال شرقی آن واقع شده بود. بر اساس متون تاریخی این شهر بر مسیر ارتباطی ارجان به اصفهان واقع شده بود و منبر و جامع داشت. هدف پژوهشی که نتایج آن در نوشتار حاضر ارائه گردید، تعیین موقعیت جغرافیایی و شناسایی محل دقیق شهر زیز است. در این تحقیق که به روش توصیفی - تحلیلی انجام یافت، تلاش بر آن بود  تا با تحلیل مقایسه ای نتایج مطالعات میدانی و  داده های اسنادی (منابع مکتوب) به این پرسش پاسخ گفته شود که کدام محوطه یا محوطه های باستانی بقایای شهر  زیز را در خود جای داده است؟ نتایج به دست آمده از داده های میدانی و بررسی های باستان شناسی و واکاوی متون تاریخی، موقعیت جغرافیایی شهر زیز را در شهرستان کنونی بویراحمد، در ناحیه زیز با محوطه ی «زیز نسه» مطابقت می دهند.

    کلیدواژگان: کوره ی ارجان، شهر زیز، بررسی های باستان شناسی، متون تاریخی، مکان یابی
  • حمیدرضا پیغمبری* صفحات 57-76
    یکی از مضامین پرکاربرد در هنر شرق باستان، صحنه های نمادین اعطای مقام پادشاهی از سوی خدایان است که جایگاه والای مقام پادشاهی و تایید آسمانی پادشاه یا به عبارتی رابطه قوی دین و سیاست را نشان می دهد. این صحنه ها در آثار هنری ایران باستان نیز مکرر به چشم می خورند. مقاله پیش رو با تکیه بر ملاحظات سیاسی و مسائل تاریخی، علل و زمینه های توجه پادشاهان ایرانی به این رسم را بررسی می کند. تحلیل ها نشان می دهد که هخامنشیان در مواجهه با مردمان شرق باستان؛ اشکانیان در مواجهه با یونانیان؛ و ساسانیان در مواجهه با کوشان ها و رومیان، از زبان هنری برای تبلیغات خود بهره گرفته اند و صحنه های تاج ستانی از خدایان یکی از مهم ترین آن ها بوده است. این تبلیغات در میان رعایا و رقبای داخلی پادشاهی نیز کاربرد داشت. بنابراین برخی از پادشاهان ایرانی مانند داریوش یکم هخامنشی، اردشیر بابکان و خسرو دوم ساسانی که در مشروعیت سلطنت آنان تردیدهایی اساسی وجود داشت، بیش از همه به این صحنه ها روی آورده اند. از این رو، صحنه های تاج ستانی از ایزدان در هنر ایران باستان به رغم جلوه ناپسندی که در نظرگاه دین زردشتی داشت، به سنت های باستانی پادشاهی تعلق داشته و به معنای دگراندیشی یا بدعت گرایی پادشاهان نیست.
    کلیدواژگان: ایدئولوژی پادشاهی، تفویض پادشاهی، شمایل نگاری، حلقه بال دار، یونانی مآبی، تبلیغات سیاسی
  • مهرداد حاتمی، علی اصغر میرفتاح*، رضا شعبانی صفحات 77-96

    موضوع این پژوهش بررسی معماری صخره ای بر اساس الگوهای تدفین دوره ساسانی است. در این دوره در راستای عمل به دستورات و فرامین دین زرتشت، ازآنجایی که خاک یک عنصر مقدس به حساب می آمده، برای جلوگیری از آلوده شدن آن با جسد مرده، انجام امور تدفین به صورتی غیر از شیوه خاک سپاری اهمیت یافته است. جهت بررسی این موضوع، علاوه بر انجام بررسی ها و مطالعات میدانی، در متون نظری به پژوهش های قبلی انجام شده در این زمینه استناد و چارچوب نظری این پژوهش بر همین مبنا تنظیم شده است. جامعه آماری این تحقیق کلیه استودان ها و دخمه های اطراف شهرستان شوشتر است که بالغ بر 130 عدد می باشند و با توجه به اینکه همه این آثار موردمطالعه قرار گرفت، از شیوه تمام شماری استفاده شده است. یافته های این پژوهش نشان می دهد که اعتقادات روحانیون زرتشتی در چگونگی انجام دومرحله ای تدفین و انتخاب الگوی «معماری صخره ای» نقش داشته و بیشتر از سایر شیوه های تدفین دوره ساسانی موردتوجه قرار گرفته است. بدین معنی که شاخص های معماری ازجمله دخمه گذاری، شیوه طاق زنی در بخش ورودی استودان ها و کتیبه هایی که به خط پهلوی ساسانی در کنار این آثار قرار گرفته است، با متون مذهبی و معماری تدفینی مطابقت دارد.

    کلیدواژگان: ساسانیان، مذهب، تدفین، معماری صخره ای، شوشتر
  • علی خایانی، کمال الدین نیک نامی* صفحات 97-116

    مقاله ی پیش رو بر اساس مدارک اداری کاوش شده در تپه چغاماران ماهیدشت و همچنین پژوهش ها و کارهای میدانی که پیش تر در این منطقه انجام شده به ارائه ی یک فرضیه در مورد سازمان اداری این محوطه و ماهیدشت در عصر مفرغ قدیم می پردازد. بر اساس این فرضیه، جوامع ساکن منطقه برای سازگاری با شرایط اجتماعی- اقتصادی و سیاسی پایان هزاره چهارم و آغاز هزاره سوم ق.م و در تلاش برای تنوع بخشیدن به شیوه های معیشتی خود یک اقتصاد دوگانه ی آمیخته از کشاورزی و دام پروری روستامحور را شکل داده بودند که شامل گروه های کشاورز یکجانشین و گروه های دام پرور کوچ روی بود که می توانستند ضمن بهره گیری از ظرفیت بالای دام پروری منطقه در ساماندهی دوباره ی تجارت منطقه ای و فرامنطقه ای ایفای نقش کنند. سازمان اداری این جوامع می بایست با غیبت گروه های کوچ رو در روستا در بخش هایی از طول سال سازگار می شد، بنابراین یک سازمان اداری اشتراکی شکل گرفت که در آن گروه های مختلف مردم می توانستند تولیدات، مواد غذایی و دارایی های خود را در یک مرکز اداری مشترک ذخیره کرده و در هنگام نیاز به آن دسترسی پیدا کنند، درنتیجه همه ی گروه ها به ویژه گروه های کوچ رو می توانستند از حفظ و کنترل دارایی های خود در روستا اطمینان پیدا کنند. آزمودن این فرضیه نیازمند انجام پژوهش های بیشتر و جامع تر در مورد مدارک اداری پیداشده در این منطقه و همچنین انجام پژوهش های موزه ای و کارهای میدانی است.

    کلیدواژگان: مفرغ قدیم، ماهیدشت، چغاماران، سازمان اداری، گل مهر، اثرمهر
  • محمد حسین رضایی*، حسن باصفا، حمیده سادات محمدی پور، نرگس هاشمی، عاطفه بیگ زاده صفحات 117-131
    بامطالعه عناصر دندانی می توان اطلاعات مفیدی در زمینه رژیم غذایی، وضعیت اجتماعی، اقتصادی و بیولوژیکی جمعیت انسانی گذشته به دست آورد. در این پژوهش به طورکلی 8 نمونه دندان، که چهار نمونه باستانی (مربوط به دوره مفرغ) که از محوطه شهرک فیروزه نیشابور به دست آمده و چهار نمونه دیگر جدید(مربوط به دوره معاصر) از کلینیک بخش ترمیمی دانشکده دندانپزشکی مشهد جمع آوری شد و جهت تعیین مشخصات ساختار شیمیایی مینا با استفاده از آنالیز نیمه کمی عناصر توسط Energy Dispersive X-Ray analysis (EDX) به آزمایشگاه متالورژی رازی تهران ارسال شد. بر اساس آزمایش ها می توان گفت که ساکنان شهرک فیروزه نیشابور در رژیم غذایی خود از غذاهای گیاهی و هم از غذاهای گوشتی استفاده می کردند و البته غذاهای دریایی نیز بخش اندکی از رژیم غذایی آنان را تشکیل می داده است. به طوری کلی بالا بودن عناصر ضروری دندان، کلسیم، فسفر و فلوئور و عدم وجود پوسیدگی بر مینای دندان های عصر مفرغ شهرک فیروزه نشان از سلامت نسبی دندان در آن دوره است و می توان گفت علت اصلی این امر رژیم غذایی مناسب و دسترسی به منابع آب آشامیدنی سالم ساکنین آن نواحی است.
    کلیدواژگان: نیشابور، شهرک فیروزه، عناصر معدنی، دندان
  • محمد ابراهیم زارعی، سید رسول موسوی، نغمه بهبودی* صفحات 133-152

    شناسایی و اولویت سنجی مرکزیت (سیاسی) سکونتگاه های قلعه ای دوره قاجار منطقه سیستان نیاز به بررسی عوامل محیطی تاثیرگذار (طبیعی و انسانی) با استفاده از روش ها، تکنیک ها و مدل های متناسب دارد، ازاین رو هدف مقاله حاضر، بررسی و اولویت سنجی معیارها و شاخص های موجود، برای تعیین مرکزیت سکونتگاه های مذکور (9 مورد) با استفاده از مدل «فرآیند تحلیل شبکه» (ANP) است. در این راستا، سوال پژوهش این گونه طرح می شود؛ که کدام سکونتگاه قلعه ای در دوره قاجار، نقش مرکزیت سیاسی، بیشتری در سیستان داشته است؟ روش تحقیق توصیفی_تحلیلی و تاریخی_تطبیقی و مبتنی بر مطالعات اسنادی (کتابخانه ای) و بررسی های میدانی است. برای تحلیل داده ها از نرم افزارهای ArcGIS و Super Decisions استفاده شد. نتایج نشان می دهد؛ بیشترین امتیاز اولویت سنجی در کل سکونتگاه های قلعه ای مربوط به گزینه «سکوهه» با امتیاز (0.233) است، از معیارهای «عوامل محیط طبیعی» با رتبه اول در گزینه «شیب نسبی در برابر سیلاب» (0.388) و کسب رتبه دوم از گزینه «دسترسی به شبکه هیدروگرافی هیرمند» (0.217) درواقع در این گروه معیاری، بیشترین امتیاز را کسب نموده است، همچنین از معیارهای «عوامل محیط انسانی» با کسب امتیاز اول در گزینه «وسعت سکونتگاه قلعه ای» (0.473) در جایگاه برتر قرار گرفته است.

    کلیدواژگان: سیستان ایران، سکونتگاه های قلعه ای، قاجار، GIS. مدل ANP
  • احمد سهرابی نیا، عابد تقوی* صفحات 153-169
    یکی از شهر های مهم و معتبر ناحیه کرمان در قرون 7-8ه.ق شهر سیرجان بوده است که زیر نظر حکومت محلی قراختائیان و آل مظفر اداره می شد. از این شهر نه تنها در بسیاری از منابع تاریخی سخن به میان آمده، بلکه طی چند فصل نیز کاوش های باستان شناختی در بافت قدیم آن انجام پذیرفته است. در این میان، بیشتر مطالعات باستان شناختی در این شهر، محدود به اوایل دوران اسلامی تا دوره سلجوقی بوده و توجه کمتری به قرون میانی و به ویژه قرون 7-8ه.ق آن شده است. ازاین روی، هدف اصلی پژوهش حاضر بر این امر استوار است که جایگاه شهر در قرون 7-8ه.ق بر اساس شواهد تاریخی و باستان شناسی مورد ارزیابی قرار گیرد. این مقاله در روش با رویکرد توصیفی-تطبیقی و تحلیل تاریخی و نیز در گردآورری اطلاعات با بهره گیری از شیوه های اسنادی و مطالعات میدانی درصدد است که به این پرسش پاسخ دهد که مهم ترین تحولات تاریخی و باستان شناسی شهر سیرجان در قرون 7-8ه.ق چیست؟ با توجه به مطالعات انجام شده، مشخص گردید که شهر در فاصله قرون شش تا نه هجری از محدوده شهر قدیم فعلی چند کیلومتر به سمت غرب جابجا شده و در محدوده قلعه سنگ فعلی شکل گرفته و توسعه پیدا کرده است. شهر در این دوره همچنان موردتوجه حاکمان مختلف بوده و به دلیل اهمیت آن سازه های تدافعی مستحکمی دور تا دور شهر ایجاد کرده بودند. هم چنین با توجه به مطالعه گونه های متنوع سفال های این دوره شهر مشخص گردید که سیرجان همچنان از پویایی اجتماعی-اقتصادی برخوردار بوده و ساکنان آن طیف متنوعی از ظروف سفالین تولیدی منطقه و نیز مناطق گوناگون دیگر را استفاده می کرده اند. این موضوع نشان دهنده وجود روابط تجاری گسترده با مراکز شهری مختلف داخلی و احتمالا خارجی می باشد. ازجمله سفال های استفاده شده این دوره شهر نیز می توان به نمونه های شاخص زرین فام، سلطان آبادی، لاجوردینه و سلادن اشاره کرد.
    کلیدواژگان: شهر قدیم سیرجان، دوره ایلخانی، قراین تاریخی، شواهد باستان شناختی، یافته های سفالی
  • علی صدرایی*، مستنصر قلی نژاد، حسین کوهستانی، محمود طغرایی، محیا آذر صفحات 171-190

    تحلیل و تفسیر یافته های باستان شناسی و متون تاریخی دوره ساسانی، در برخی موارد به رغم وجود مدارک گسترده نتایج رضایت بخشی به دنبال نداشته است. نقوش گچ بری های آتشکده بندیان درگز ازجمله یافته هایی هستند که به رغم گذشت سال ها از پایان کاوش های باستان شناسی و ارائه گزارش های آن هنوز ابهاماتی در مورد آن باقی است. این نقوش گچ بری، پیرامون تالار ورودی به تصویر کشیده شده اند و شامل صحنه هایی چون شکار، نبرد سواران، پیروزی (غلبه بر دشمن)، مراسم آیینی، معرفی شخصیت ها، تاج بخشی و درنهایت مهمانی ها می شود. درواقع این صحنه ها ماجرای حمله هپتالی ها به ایران در زمان بهرام پنجم و شکست آن ها از ایران را بازگو می کند. در این میان، برخی از صحنه ها و شخصیت های این تالار به طور شایسته و موشکافانه مورد تحلیل و تفسیر قرار نگرفته اند و در مواردی حتی انتسابات متفاوتی در این تفاسیر دیده می شود. لذا این نوشتار با ارائه دلایل متقن و مستند و  با استفاده از متون تاریخی و شمایل شناسی، در نقوش گچ بری، به ارزیابی و بازشناسی دوباره برخی صحنه ها و اشخاص تصویر شده پرداخته است و به این ترتیب تصویری روشن تر از یک روایت تاریخی را به دست می دهد.

    کلیدواژگان: ساسانیان، هپتالیان، بندیان درگز، نقوش گچ بری
  • ابوالفضل عالی*، توماس اشتولنر، بهمن فیروزمندی صفحات 191-210

    معدن نمک چهرآباد یکی از  معدود معادن نمک باستانی دنیا و تنها معدن نمک شناسایی شده در ایران است که شواهد و مدارکی از استخراج نمک در یک محدوده زمانی طولانی از حدود 500 پیش  از میلاد تا عصر معاصر را داراست. طبق پژوهش های میدانی انجام یافته تاکنون در محدوده کاوش شده کوه معدن، فعالیت های معدن کاوی در ادوار هخامنشی، ساسانی، میانی و متاخر اسلام به اثبات رسیده است. پس از کشفیات تصادفی سال 1372 و 1383، تا کنون چندین فصل کاوش و بررسی باستان شناسی در معدن و پیرامون آن انجام یافته است. پژوهش های باستان شناسی نتایج جالب توجهی از تکنیک ها، مراحل و ابزارهای استخراج نمک و ارتباط محوطه های پیرامون با معدن نمک را روشن ساخته است. حفر تونل های عمیق در داخل نهشته های صخره ای نمک در ابعاد و اندازه های مختلف با استفاده از ابزارهای متنوع استخراج در همه ادوار یاد شده با تفاوت در جزئیات بهره برداری، در ناحیه کاوش شده دیده می شود. فعالیت طولانی مدت استخراج نمک و ریزش چند دوره ای معدن، موجب شکل گیری لایه های مختلف آواری، استقرای، معدنی و فرسایشی در بخش های مختلف معدن نمک و پرشدگی بسیاری از تونل های آن شده است. بر اساس مستندات موجود، بیشتر بقایای انسانی مکشوفه، معدن کارانی غیر بومی از دوران هخامنشی و ساسانی بودند که در جریان ریزش چند دوره ای تونل های معدن کشته شده و بصورت طبیعی مومیایی شده اند.

    کلیدواژگان: معدن نمک، معدن کاوی، لایه های معدن کاری، هخامنشی، ساسانی
  • حسن فاضلی *، راث یانگ صفحات 211-226

    فصل اول پروژه مطالعه باستان شناختی فرهنگ زرتشتیان میبد در اردیبهشت سال 1395 به انجام رسید. در این راستا، به صورتی موازی بررسی معمارانه و مطالعه مردم نگاری در منطقه صورت گرفت که  طی آن با توجه به اهداف پروژه و سوالات پژوهش اجزایی از فرهنگ مادی منطقه موردبررسی قرار گرفت. در اینجا گزارش مقدماتی فصل اول در دو بخش ارائه می گردد. در ابتدا گزارش بررسی معماری ارائه می شود که در آن اهداف بررسی و نتایج مقدماتی آن موردبحث قرارگرفته اند. مطالعه معمارانه در منطقه  در راستای روشن کردن الگوهای ساختمان سازی و گونه نگاری معمارانه در نسبت به با شرایط زیستی مردم انجام شد. برای دستیابی به این هدف دودسته کلی از فضا (فضاهای آیینی و فضاهای مسکونی) موردمطالعه قرار گرفتند. بخش دوم گزارشی از مطالعه مردم نگارانه و نتایج آن است. این مطالعه  باهدف دستیابی به درکی کلی از تجربه زیستن و شناخت تاریخی مردم محلی از فرهنگ مادی انجام گرفت. بدین منظور با 9 نفر از اهالی محوطه های موردبررسی با توجه به متغیرهای سن، جنسیت و مذهب مصاحبه صورت گرفت. نتایج حاصل از این بررسی مقدماتی برای دستیابی به چهارچوب های اولیه بررسی و مقایسه و تحلیل فصول آینده بررسی در منطقه مورداستفاده قرار خواهند گرفت.

    کلیدواژگان: بررسی معماری، مصاحبه، زرتشتیان
  • نوشین کبوتری*، علی رضا هژبری صفحات 227-244

    تقارن یک ابزار تحلیلی است که پیرامون شناخت روابط میان فرهنگی و مقایسه اشیاء هنری مورد استفاده قرارگرفته و از دهه 1900م. در علم باستان شناسی و با مطالعه بر سفال آغاز شده است. فرهنگ های متفاوت (ادوار تاریخی مختلف) اولویت ها و سلایق تقارنی متفاوتی دارند. تغییر فرهنگ در تغییر اولویت های تقارن و یا حضور نوع جدید الگوی تقارن منعکس می شود. هدف از این پژوهش، مطالعه تغییر و یا استمرار فرهنگ در ادوار تاریخی تمدن هیتیت بر اساس الگوی تقارن است. پژوهش حاضر با روش مبتنی بر مطالعه منابع مکتوب و بررسی مجسمه سازی و نقوش برجسته تمدن هیتیت با رویکرد ریاضی الگوی تقارن نشان می دهد که نخستین نشانه های به کارگیری تقارن در هنر نقش برجسته این تمدن، در دوره پادشاهی بزرگ هیتیت بوده است. در این دوره شاهد حضور انواع تقارن انتقالی، دورانی، بازتابی و دوطرفه در نقوش هستیم که به نظر می رسد کاملا آگاهانه، غیر تصادفی و باهدف مشخصی به کار رفته اند. حضور نوع جدید الگوی تقارن در دوره هیتیت جدید احتمالا نتیجه تغییر فرهنگ به دلایل تغییر شرایط زیست محیطی و یا الگوی استقراری است.

    کلیدواژگان: تقارن، شناخت، هنر نقش برجسته، تمدن هیتیت، تغییر فرهنگی
  • مهدیه گراوند*، حمیدرضا بخشنده فرد، علی سجادی صفحات 245-260
    در سال های اخیر دو محوطه مهم تاریخی تپه فرودگاه و سنگتراشان در شهر خرم آباد مورد کاوش قرار گرفته اند. اشیای مفرغی با ظرافت و زیبایی بسیار از هر دو محوطه به دست آمده است، تپه فرودگاه در سال 1393 در یک فصل حفاری و محوطه سنگتراشان طی شش فصل از سال 1384 مورد کاوش قرار گرفتند که طی این حفاری ها تعداد کمی اشیای برنزی از تپه فرودگاه به دست آمد ولی در سنگتراشان گنجینه ای عظیم از آثار برنزی به دست آمد. در این پژوهش از هر محوطه تاریخی دو نمونه شی برنزی انتخاب شد و با توجه به هم دوره بودن و نزدیکی مناطق کشف، نتایج حاصل از آنالیزهای انجام شده مورد تجزیه تحلیل و مقایسه قرار گرفت. در مقاله مورد پژوهش با استفاده از روش های میکروسکوپ الکترونی روبشی مجهز به دستگاه آنالیز عنصری، متالوگرافی، توموگرافی کامپیوتری و رادیوگرافی پرتو ایکس، نوع آلیاژ، تکنیک ساخت، عناصر و ترکیبات شیمیایی مورد مطالعه قرار گرفت. با توجه به نتایج به دست آمده آلیاژ به کار گرفته شده در همه اشیای مورد مطالعه برنز تشخیص داده شد و با توجه به ریزساختار اشیای مورد مطالعه، استفاده از چکش کاری و تاب کاری در تکنیک ساخت اشیا به کار گرفته شده است.
    کلیدواژگان: مفرغ های لرستان، تپه فرودگاه، سنگتراشان، متالوگرافی، توموگرافی کامپیوتری
  • رضا نوری * صفحات 261-271

    محوطه ی تاریخی مشکویه که امروزه مشکین تپه نامیده می شود، در بخش شمالی فلات مرکزی بین دو شهر تاریخی ری (در شمال) و ساوه (در جنوب) قرار دارد. با جستجو در منابع تاریخی، روشن شد که مشکین تپه ی امروزین همان مشکویه ی تاریخی بوده که استقرارگاهی در شاهراه خراسان به شمار می رفته است. دو تعبیر برای واژه ی مشکویه می توان در نظر گرفت: الف) مشکویه منطقه ای بوده که شکار آهو و استحصال مشک در آنجا انجام می گرفته است. ب) مشکوی را می توان کاخ یا حرم سرای پادشاه در نظر گرفت. پس از خوانش متون کهن، بررسی روشمند محوطه نشان داد که قطعات سفال و ابزارآلات سفالگری می تواند بقایای یک شهر صنعتی از عصر سلجوقی باشد. کاوش باستان شناسی سال 1387، نشان داد که این شهر کوچک در سده های 5 و 6 ه. ق. سفال های موردنیاز ری و بسیاری از روستاهای این منطقه ی فرهنگی سیاسی را تامین می نموده است. نگارنده در این نوشتار ساختار، کارکرد و گاه نگاری کوره ی سفالگری کشف شده را مورد تحلیل قرار داده است. این هدف از طریق تحلیل و تفسیر پژوهش های قوم باستان شناسی سفال، خوانش منابع کهن و به ویژه داده های باستان شناختی حاصل از بررسی و کاوش مشکویه تحقق یافته است.

    کلیدواژگان: مشکویه، کاوش باستان شناختی، سفال، تولید سفال، کوره
|
  • Mahsa VAHABI, Mohammad Esmaeil Esmaeili * Pages 1-18

    In autumn 2014, sewer construction works in one of the busiest parts of Tehran yielded Islamic pottery sherds from the Safavid to Qajar periods. Following a visit by archaeologists from the Iranian Centre for Archaeological Research, one of the authors (MEEJ) was appointed as the director of salvage excavations at archaeologically sensitive locations along the sewer line that had provided evidence such as potsherds, glass fragments, metal pieces and bricks. We opened six small trenches along the line of sewer construction, of which, Trenches I and VI proved to be more important the others due to the finds they yielded. These find, based on comparable specimens, can be dated to the fifth millennium BC or even earlier, Late Neolithic. In fact, Tehran for its favorable environmental conditions is one of the best areas to host Chalcolithic sites. The results of Moulavi excavations provided significant information about the prehistoric cultures of the Iranian Central Plateau, especially Chalcolithic cultures. The archaeological finds of the Trench I include potsherds of Cheshmeh Ali culture, animal bones, lithics such as blades, bladelets and bullet-shaped core, a possible hearth and a human burial; all these finds indicate sporadic settlement of the early Chalcolithic period in the Tehran Plain. The results of analyzed specimens from this trench confirm the existence of an occupation from the sixth to the first millennium at this spot. In this paper we describe and discuss the results of Trench I.

    Keywords: City of Tehran, Rescue Excavations of Molavi, Prehistoric era, Pottery, Burial
  • Ali Bahadori *, Hamidreza Valipour Pages 19-36
    Urbanism as a comprehensive research subject could be explored from various anthropological, social and archaeological points of view. This paper, based on one of these theoretical approaches suggesting a direct relationship between the city form and socio-political structure, argues against recent discussions on the urbanization nature of Central Fars during the Achaemenid period. The cultural developments at this region have not been led to establishment of urbanization because of nomadic nature of Achaemenid king, his itinerant court and strong pastoral aspects of population. A survey of current evidence shows that the growth following the foundation of Achaemenid Empire and beginning of building operation at Persepolis was so ephemeral that soon stopped before reaching to the stage of urbanization. The results of recent archaeological investigations at the Persepolis plain reveal that the interpretation of newly discovered material as remains of a city, as excavators claim, is problematic and there is no clear indication of an urban landscape in the region during the Achaemenid period.
    Keywords: Achaemenid, Central Fars, Persepolis, Urbanization, Socio-Political Structure
  • Daivid Pakbaz, Javad Neyestani *, Hasan Karimian Pages 37-56

    Ziz is one of the important cities that Geographers and Historians have described it in the early centuries and Mid-Islamic period. Ziz was a city of the Arrajan Khore, which is located in the north-east of it. According to historical sources, it was located on the route of Arrajan to Esfahan and this city has pulpit and main (jamea) Mosque. This research is aimed to specify the exact geographical location of Ziz city. The authors of this paper applied descriptive–analytical approach and analysis of field study and documented data (literary sources) attempts to answers regarding question about ancient sites or site including the remains of ziz city? The results of field study and archaeological surveys and analysis of historical texts show that the geographical location of Ziz city is more likely the modern Boyerahmad city located in the Ziz area on the "Ziz Nesah" site.

    Keywords: Arrajan Khore, the Ziz City, Archaeological Surveys, Historical Texts, Early Centuries, Mid-Islamic Period
  • Hamidreza Peighambarih * Pages 57-76
    The symbolic scenes of the divine investiture of the Kings is one of the most widely used themes in the art of the Ancient East that reflect the interconnectedness of politics and religion and serves to display the supreme position of the King and his divine right. The recurrence of these scenes in the art of ancient Iran indicates the use of ancient and foreign traditions by Iranians. The reasons behind the Persian Kings’ appeal to this tradition is the question this research is going to answer based on the historical issues and political considerations. The analyses show that the Achaemenids in the face of the Ancient East, Arsacids in the faced the Greeks and Sassanians in the face of Kushan and Romans, used artistic language for their propaganda and the investiture scenes were among the most important ones. The propaganda was also used among the common people and internal rivals of the King. Accordingly, some of the Persian Kings, most notably Darius I, Ardeshir I, and Chosroes II, who had challenges in terms of legitimacy, turned to these scenes. Consequently, the iconography of the Gods in these scenes, despite being considered disgraceful in the view of the Zoroastrianism, is related to the royal custom, and should not be considered the revelation or religious heresy of the Kings.
    Keywords: Ideology of Kingship, Investiture of Kingship, Iconography, Winged Rings, Hellenism, Kingship propaganda
  • Mehrdad Hatami, Ali Asghar Mirfatah *, Reza Shbani Pages 77-96

    The study of burials in ancient world is one of the most important sources to recognize religions, culture and ideological beliefs of ancient peoples. In the Sassanid eras, also it seems that by appearing Zarathustra as an official religion and strengthening fire-worshippers and the clergy, they tried that the burial method and hiding the dead bodies would be performed according to their religious laws. Water and Soil are sacred in Zarathustra religion, and if the body is buried into the soil, it will be contaminated, if it is drowned in to the water, it will be impure, and if it is burned they will be committed the greatest sins by polluting this heavenly brightness. On the basis of these ideas, at first, they placed the bodies of the dead into the tombs built on the mountains, mounds and heights while their flesh would be decayed, then their bones would be transferring into places called Estudan. Since less religious patterns has been remained that are directly related to this matter in the country. These Estudans can elucidate many points about religious beliefs in the period before Islam, and unfortunately the main part of this information are disappearing because of many factors threatening them. Many of these Estudans are placed at Shoushtar area, and some of them have inscription and signs of Sassanians. The present study is an attempt to identify and investigate the most valuable aspects these ancient works with a reference to the written sources.

    Keywords: Sassanid, Religion, Estudan, Burial, Rocky architecture, Shoushtar, Kuzistan
  • Ali Khayani, Kamaleddin Niknami * Pages 97-116

    This paper will suggest a hypothesis about the Early Bronze Age administrative organization of Chogha Maran and the Mahidasht in the West Central Zagros based on administrative evidence retrieved from the Early Bronze Age trash deposits excavated at the site of Chogha Maran and previous researches and fieldworks carried out in the region. Based on this hypothesis, in order to adapt to the socio-economic and political developments of the Late Forth and Early Third Millennium B.C. and trying to diversify their subsistence strategies, communities of the region developed a village based mixed economy involving settled farmer groups and mobile pastoralist groups who could exploit pastoralism potential of the mountainous environment of the region as well as reorganizing regional and interregional trade around the Khorasan Highroad. Administrative organization of the communities had to be adjusted to the absence of mobile groups in the village during some periods of the year, therefore, they constructed a communal administration in which each group of people could store their products, foodstuff and properties and access to them when they need. As a result, different groups of people, especially the mobile ones had the assurance that they could protect and control their belongings in the village. Testing the hypothesis requires further studies on the administrative evidence excavated at Chogha Maran as well as museum research and fieldworks.

    Keywords: Early Bronze Age, Mahidasht, Chogha Maran, administrative organization, clay sealings, seal impression
  • Mohammad Hossin Rezaei *, Hassan Basafa, Hamideh Sadat Mohammdipour, Narges Hashemi, Atefeh Beig Zadeh Pages 117-131
    A study of dental elements can provide useful information about the diet and social, economic and biological status of the human population in the past. The nutritional status of the past human populations can be achieved by examining the portion of dental elements obtained. In this study, a total of 8 dental samples, four ancient samples (belonging to the Bronze Age) obtained from the site of Firouzeh Neyshabur and four other new samples (collected from the contemporary period) were retrieved from the Repair Clinics of the Mashhad Dentistry Faculty. To determine properties of the chemical structure of the enamel using the semi-quantitative analysis of elements by the Energy Dispersive X-Ray Analysis (EDX), the samples were sent to the Razi Metallurgical Laboratory of Tehran. Inhabitants of Shahrake Firouzeh,Site it could be posited that they mainly used vegetable and meat in their diet and seafood constituted part of their  dietary regime. Our result shows that the high levels of essential elements of teeth, such as calcium, phosphorus and fluorine, and the absence of any decay on enamels of dental samples derived from Shahrake Firouzeh demonstrate the relative dental health during that Bronze Age, which can be said to be the result of proper nutrition and access of people to resources of healthy drinking water in those areas.
    Keywords: Neyshabur, Shahreke Firouzeh, Bronze Age, Teeth Mineral Elements, Dietary Regime
  • Mohammad Ebrahim Zarei, Naghmeh Behboodi *, Seyyedrasool Mousavi Pages 133-152

    Investigating and prioritizing the centrality (political) of the Qajar fortified settlements areas in Sistan region of Iran requires studying effective environmental factors (natural and human) using appropriate methods, techniques and models. Therefore, the purpose of this paper is to investigate and prioritize existing criteria and indicators to determine the centrality of these settlements (9 cases) using the Analytic Network Process (ANP) model. In this regard, the research question is: Which castle settlement in the Qajar period played a more central political role in Sistan? The methodology used in this research is descriptive-analytical and comparative-historical and based on documentary (library) studies and field surveys. ArcGIS and Super Decisions software were used for data analysis. The results show that the highest priority rating in all castle settlements belongs to the "Sekuheh" option with a score of (0.233). Of the criteria “natural environmental factors” the option “relative slope against flood” (0.388) ranked first and the option “access to the hydrographic network of Hirmand” (0.217) gained the second rank and highest scores in this criterion group. Besides, gaining the top score in the option “the extent of castle settlement” (0.473), the criterion “human environmental factors” ranked top.

    Keywords: Sistan of Iran, Castle Settlements, Qajar, GIS, the ANP Model
  • Ahmad Sohrabi Nia, Abed Taghavi * Pages 153-169
    During the 7th-8th centuries AH, Sirjan was one the most important and valid cities in the Kerman region which was ruled by local states known as Qarakhtaian and Al Mozafar. Not only Sirjan is mentioned in many historical sources but also multiple excavations have been done in the city's old historical context. Most of the archaeological studies on this city are limited from early Islamic era until Saljooghi era and the middle centuries especially 7th-8th centuries AH are less concerned. Therefore, the main goal of this article is to evaluate the city's status during 7th-8th centuries AH based on historic and archaeological facts. In this research we used descriptive-comparative approach, historical analysis and in order to gather the essential data, we applied field studies and valid documents to answer this question: What were the most important historical and archaeological transformations in Sirjan during 7th-8th centuries AH? As a result of our studies, we found that between 6th and 9th centuries AH the old city was relocated and expanded towards west to the current Ghal-e Sang region. Nevertheless, the city was still considered by several governors and because of this matter, numerous defensive structures was built all around the city. Also by studying various types of potteries in this era of Sirjan, we found that the city enjoyed social-economic dynamism and the residents used diverse types of potteries; manufactured inside and outside the region. This point indicates the existence of an extensive commercial relations with other domestic urban centers and possibly with foreign cities. Some of the remarkable types of potteries in this era of Sirjan are Zarin Faam, Sultan Abadi, Lajevardineh and Seladon.
    Keywords: Ancient City of Sirjan, Ilkhani Era, Historical Evidence, Archaeological Facts, Pottery Findings
  • Ali Sadrayi *, Mostansar Gholinejad, Hossein Koohestani, Mahmoud Toghraie, Mahia Azar Pages 171-190

    The analyses and interpretations of archaeological findings and historical texts of the Sassanid period have not yielded satisfactory results in some cases despite extensive evidence. The plastered motifs of Bandian Fire Temple in Dargaz are still unknown despite many years of archaeological excavations and reports. Designed around the entrance hall, these motifs include images of hunting, battles of riders, victory (defeating the enemy), religious ceremonies, meetings of kings, coronation, and banquets. They actually reconstruct the story of the Hephthalites' invasion of Iran during the reign of Bahram V and their defeat by Iranians. However, some of the scenes and characters in this hall have not been analyzed and interpreted properly. By presenting well-documented evidence using historical and iconographical texts in the plastered motifs, this study evaluates and recognizes some of the scenes and images in order to provide a clearer picture of a historical narrative.

    Keywords: Bandian Fire Temple, Dargaz, Hephthalites, Bahram V
  • Abolfazl Aali *, Thomas Stollner, Bahman Firuzmandi Pages 191-210

    The Chehrabad salt mine is one of the rare ancient salt mine in the world and the only identified salt mine in Iran which has evidences of salt extracting over a long time span from 500 BC to modern times. According to the field researches conducted so far, in the excavated area, mining activities are proven to be in use in the Achaemenid, Sasanian, Middle and Late Islamic periods. After the accidental discoveries in 1993 and 2004, several season of excavation and archaeological surveys, have been carried out in the mine and around it. Archaeological researches brought to light interesting results concerning the techniques, periods and extracting tools, also relation between salt mine and the archaeological sites around it. Digging deep tunnels inside the salt rock deposits in different dimensions and sizes and using the various extraction tools can be seen in the excavated area with the difference in details in all the aforementioned periods. The long- term salt extraction activities and multi- periodic collapse of the tunnels, have resulted the formation of various layers such as fall, occupation, mining and erosion layers in different parts of the mine and the filling many of its old tunnels. According to documents, Most of the discovered human remains were probably non- native miners who died during catastrophic mining accidents and mummified naturally.

    Keywords: Chehrabad Salt Mine, Mining activity, mining layers, Achaemenian, Sasanian
  • Ruth Young, Hassan Fazeli * Pages 211-226

    A joint team from University of Tehran and Leicester University carried out a first season of archaeological exploration of Zoroastrian societies in Maybod of Yazad province during May of 2016 for two weeks. Historical archaeology is in its infant stage in Iran while most of data in nowadays due to the modernity has been disappeared and therefore, any researches can be considered as salvage program. The aim of this research is to answer some historical archaeology approach concerning social history and ritual activities of the last communities of Zoroastrian societies of Yazd province based on the analysis of architectural layout and ethnographic data. In this paper we represent the preliminary report of the survey results of Mazra’e Kalantar and Hassan Abad villages. In this paper we have clarified the architectural patterns and the typology of buildings of Zoroastrian communities. We have analyzed two different buildings types of religious and domestic spaces of Mazra’e Kalantar and Hassan Abad villages. The second part of this paper has focused on the ethnographic results in order to achieve a holistic understanding of life experience based on the historical knowledge of native people. The second season of this project will help us to focus more on the cultural interaction of the present and past societies of the above mentioned region.

    Keywords: Architecture, Zoroastrian, Historical Archaeology, Mazraeheh Kalantar, Hassan Abad
  • Nushin Kabutary *, Alireza Hejebri Pages 227-244

    Symmetry is an analytical tool, used in recognition of intercultural relations as well as artistic objects comparison. It was first appeared in archaeological research since 1900’s by studying the patterns that were depicted on the potteries. Various cultures (different historical periods) have various symmetry tastes. Some kinds of cultural changes are reflected in changes in symmetry preferences and/or in the presence of a new type of symmetrical pattern. The purpose of this research is to study the transformation or continuity of culture in historical periods of Hittite civilization based on the symmetrical pattern. The present research, based on the study of the written sources and the study of sculpture and bas-reliefs of the Hittite civilization regarding the mathematical nature of the symmetrical pattern, shows that the first signs of the use of symmetry in the art of this civilization have been introduced during the Great Hittite kingdom. In this period, there were various kinds of translation, Bi-lateral, Reflection, and Rotation symmetries in motifs, which seem to be rendered consciously, non-random and with a specific purposes. The presence of a new type of symmetry pattern during the Neo-Hittite period is likely to be as the result of a change in environment or the settlement pattern.

    Keywords: Symmetry, Cognition, Bas-Relief Art, Hittite Civilization, Cultural Change
  • Mahdie Geravand *, Hamidreza Bakhshandehfard, Ali Sajjadi Pages 245-260
    In recent years, two significant historical sites, Tepe Forodgah and Sangtarashan have been excavated in Khorramabad. Bronze objects explored from both sites exhibit an interesting feature of metal production in terms of shapes and techniques used. Tepe Forodgah was excavated in 2014 and Sangtarashan was excavated during six seasons since 2003. Tepe Forodgah yielded few bronze objects but a large number of bronze objects were obtained from Sangtarashan. In this research, two bronze objects were selected from each historical site and results of the analysis were analyzed and compared concerning their chronological orders. In this research, type of alloy, manufacturing technique, elements and chemical compounds of samples were studied by Scanning Electron Microscopy equipped with Elemental Analysis, Metallography, Computed Tomography and X-Ray Radiography. According to the results, the alloy used in all the objects was known to be bronze and based on the microstructure of the objects, hammering and annealing used in manufacturing technique.
    Keywords: Luristan Bronze, Tepe Forodgah, Sangtarashan, Metallography, Computed Tomography
  • Reza Nouri * Pages 261-271

    The archaeological site of Moshkouyeh that nowadays called Moshkin tape is located in northern part of the Iranian plateau, between the two historical cities of Rey in the north and Saveh in the south. The two terms can be considered for the word of the Moshkouye: A) Moshkouye was a region where the hunting of gazelle and extraction of musk was carried out there. B) Moshkooy can be considered a kings palace or harem. By Searching in historical resources, it became clear that nowadays Moshkin Tape is the same as historical Moshkouye that was settlement in Khurasan Road. After reading the historical texts, the systematic survey of the site showed that pottery shards and pottery equipment could be the remains of an industrial city from the Seljuq Era. Archaeological excavation in 2008 indicated this small city has produced the pottery required by inhabitants of Rey and many villages in the political and cultural region of Rey during the 5th and 6th centuries after Hijrat. This paper analyzes the structure, function and chronology of excavated kilns. This aim has been achieved through the analyses and interpretation of ceramic along with ethnographic studies, historical resources and especially archaeological data which has been yielded from Moshkin tape survey and excavation.

    Keywords: Moshkouyeh, Khurasan Road, Archaeological Excavation, Pottery, Pottery Production, Kiln