فهرست مطالب

اسلام و علوم اجتماعی - پیاپی 21 (بهار و تابستان 1398)
  • پیاپی 21 (بهار و تابستان 1398)
  • تاریخ انتشار: 1398/06/31
  • تعداد عناوین: 7
|
  • غلامرضا صدیق اورعی*، احمد فرزانه صفحات 5-28

    عناصر دینی هر فرهنگ ممکن است همبستگی یا برعکس، واگرایی اجتماعی را تسهیل کند. جامعه شناسان به اثر همبستگی آفرین دین بیشتر توجه کرده اند. اما مقاله حاضر به اثر واگرایانه دین پرداخته است. برای این کار، از روش تحلیلی انتقادی استفاده و این نتایج حاصل شد: گاهی محتوای دین، پیروان را به جبهه بندی با دیگران فرامی خواند و در مواردی به گونه ای است که در صورت پیروی، چنین اثری ایجاد می کند. محتوای ادیان به هر سه حیطه شناختی، هیجانی و روان حرکتی مربوط است و بدین ترتیب موضوع واگرایی اجتماعی ناشی از ادیان، می تواند مربوط به یکی از این قلمروها باشد. یک تقسیم مهم، شکاف های اجتماعی میان پیروان و ناپیروان یک دین، در مقابل واگرایی های درونی میان پیروان است. پیروان یک دین، خود به دیندارانی با سنخ ها و درجات مختلف دینداری تقسیم می شوند. در میان پیروان، براساس تفاسیر نسل دوم به بعد، مذاهب و فرق گوناگونی پدید می آید. تمایزگذاری میان انسان ها، گاهی از سوی خود دین جعل شده است و گاهی امری اجتماعا برساختی است. میزان و نوع تاثیرات واگرایی های اجتماعی متاثر از دین، بسیار تحت تاثیر کمیت و کیفیت گروندگان و پیروان یک دین است. دستورات و توصیه های هر دین به پیروان برای نوع تعامل با سایر انسان ها و همچنین نوع تفسیر و گزینش ها از دین نیز عامل مهمی در میزان، نوع و آثار واگرایی اجتماعی است. واگرایی های اجتماعی متاثر از دین مصادیقی همچون باورها، ارزش ها، نمادها، هنجارها و عواطف تمایزآفرین با بیگانگان دارد و نمونه بارز آن ایجاد مذاهب و فرق است.

    کلیدواژگان: دین، مذهب، واگرایی اجتماعی، شکاف اجتماعی، تمایز
  • علی سلیمی* صفحات 29-47

    طرح پژوهشی «جامعه شناسی کجروی: با نگرش اسلامی» از جمله پیشگامان مطالعه اسلامی آسیب های اجتماعی است. و بدین سبب، با شدت بیشتری، آماج تاملاتی بوده که در محورهای زیر فراروی محققان این عرصه است: کارآمدی و اثرگذاری حوزه و مطالعات آسیب شناسی اجتماعی در کشور، ویژگی ها و سطح مورد انتظار از محصولات پژوهش های اسلامی این حوزه، دانش ها و تخصص های اثرگذار در این پژوهش ها، نقطه شروع مناسب، رویکرد پژوهشی موثر، روش تحقیق یا فنون روشی متناسب با این مطالعات و معیارهای پایایی و روایی آنها و همچنین چگونگی پیوند مطالعات و یافته های اسلامی با مطالعات دانشگاهی این حوزه. جستار پیش رو، با بررسی تجربه ها و دریافت های این طرح، گزارشی را از فعالیت ها و یافته های آن ارائه کرده است. این تجربه ها و یافته ها، مسیری را برای پژوهش های اسلامی در علوم اجتماعی معرفی می کنند. و می توانند نقطه شروعی برای چالش درباره اجرای موثر و بهینه این پژوهش ها و به ویژه، رویکرد اسلامی به مطالعات آسیب شناسی اجتماعی باشند.

    کلیدواژگان: مطالعه (اسلامی) آسیب های اجتماعی، نظریه اسلامی کجروی، نظام کنترل اجتماعی اسلامی، آموزه های قرآنی، حدیثی، تفسیر موضوعی (بیرونی)، تحلیل محتوای کیفی (ترکیبی)، مطالعه چند رشته ای، پژوهش نظری، کاربردی
  • علی شیروانی* صفحات 49-67

    از نظر علامه طباطباییw، تنها راه دستیابی به دانش مطلوب در جامعه و تمدن اسلامی روی آوردن به «تفکر اجتماعی» است. همچنین مهم ترین −اگر نگوییم یگانه− عامل اختلاف و تشتت فکری میان اندیشمندان مسلمان اعم از اهل حدیث، متکلمان، فیلسوفان، و عارفان، روی گردانی از تفکر اجتماعی است. «تفکر اجتماعی» با ویژگی هایی که ایشان برای آن برشمرده است اصطلاحی است نامعمول و خاص خود ایشان برای اشاره به دیدگاهی دارای آثار عمیق و گسترده و شایان تامل و بررسی. در این مقاله کوشش شده است با مراجعه به آثار گوناگون ایشان با روش تحلیل اسنادی و با رویکردی انتقادی گزارشی روشن از دیدگاه ایشان ارائه شود، ابعاد گوناگون و اهمیت آن خاطرنشان گردد، تحلیل و نقدی از آن به دست داده شود، و سرانجام پاره ای از ابهام های باقی مانده در آن و پرسش های فراروی آن بیان گردد.

    کلیدواژگان: تفکر اجتماعی، علامه طباطبایی، عقلانیت اجتماعی وحیانی، رابطه فرد و جامعه
  • احسان رحیمی*، فردین حسینی صفحات 69-88

    عقلانیت، یا مبتنی بودن گفتار، کردار و پندار بر تعقل (به کارگیری عقل)، یکی از مهم ترین مشخصه های فردی، اجتماعی و تمدنی است. هدف این پژوهش نقد و بررسی ابعاد و مولفه های ادبیات رایج عقلانیت مبتنی بر روایات معصومانbاست. در این راستا با مطالعه اسناد و مدارک موجود، نخست ادبیات موضوع شامل تعریف ها و طبقه بندی های گوناگون بیان شده برای مفهوم عقلانیت در حوزه علوم اجتماعی و اسلامی بررسی شده و در پایان چارچوبی از این مفهوم ارائه گردیده است. پس از آن با بررسی کتب روایی مشهور، روایات موجود پیرامون عقل و مشتقات آن گردآوری و با روش تحلیل مضمون بررسی شده اند که نتیجه تجزیه و تحلیل داده ها شکل گیری چارچوبی از ابعاد و مولفه های عقلانیت از منظر روایات معصومانbاست. در آخر چارچوب های به دست آمده از تحلیل مضمون روایات و نیز ادبیات موضوع به صورت توامان تحلیل و بررسی گردیده اند. یافته های پژوهش نشان می دهند که بنابر روایات معصومانb، شاکله و اساس عقلانیت در انواع مختلفش، چیزی جز نگرش صحیح، گرایشات و صفات متعادل و کنش عادلانه نیست.

    کلیدواژگان: عقلانیت نظری، عقلانیت عملی، عقلانیت ابزاری، عقلانیت ارتباطی، عقلانیت جوهری، روایت معصومان
  • خدیجه مهدوی همپا*، رضا اسلامی، محمد داوری صفحات 89-109

    ظهور مدیریت فقهی در جهان مدرن امروز، پرسش ها و چالش های جدی را در مواجهه فقه با تجربیات علمی بشر به ویژه در موضوعات و مسائل اجتماعی، پدیدار ساخته است. از طرفی توانمندی فقه در کنترل فردی پیروان و واداشتن آنها به انجام فرایض دینی و ترک گناهان بر کسی پوشیده نیست، اما پرداختن به «فقه اجتماعی» هنوز در ابتدای راه بوده و این پژوهش، با مطالعه میان رشته ای فقه، حقوق جزا و جرم شناسی و جامعه شناسی، درصدد بازشناسی بخشی از توانمندی فقه با نگرش به فقه امامیه و انطباق با یافته های دانش جامعه شناسی می باشد.در نظام فقهی، «عبادت» به عنوان هدف اصلی خلقت، با اشکال مختلف آن، عامل بازدارنده از ناهنجاری در جامعه است و در صورتی که برخی افراد درصدد هنجارشکنی برآیند، اهرم کنترلی «امر به معروف و نهی از منکر»، به کمک آمده و هر عمل خلافی را در همان ابتدای راه ناکارآمد می سازد و در صورت عدم توفیق نظارت عمومی، دخالت حکومت با اعمال «مجازات» با هدف اصلاح و تربیت و «جامعه پذیری مجدد» به عنوان آخرین راهکار، مورد توجه فقه قرار گرفته است.

    کلیدواژگان: کنترل اجتماعی، نظم اجتماعی، ناهنجاری، جامعه پذیری مجدد، مجازات
  • علی ملکوتی نیا*، محمدتقی سبحانی نیا صفحات 111-134

    بی تفاوتی اجتماعی، یکی از عناصر نامطلوب فرهنگ جامعه مدرن است که از منظر جامعه شناختی، یکی از مهم ترین ناهنجاری ها و از جمله موانع بزرگ در برابر توسعه ارتباطات انسانی قلمداد شده است و امروزه دامنه آن به تعاملات همسایگان در محله ها و مجتمع های آپارتمانی نیز رسیده است. کاهش بی تفاوتی و یا دست کم، پیشگیری از گسترش دامنه آن، افزون بر وضع قوانین حقوقی کارآمد، نیازمند به راهبردها و راهکارهای اخلاقی است. از این رو هدف نوشته پیش رو، ارائه پیشنهادی کاربردی براساس رهیافت اسلامی جهت کاهش بی تفاوتی اجتماعی در جامعه است. پژوهش حاضر، با روش إسنادی و رویکرد توصیفی−تحلیلی ضمن بیان دیدگاه آموزه های اسلامی درباره بی تفاوتی، به تبیین ضرورت همزیستی اخلاقی همسایگان در روابط روزمره و بررسی ظرفیت های آن در پیشگیری و رفع عارضه بی تفاوتی اجتماعی می پردازد و بر این نتیجه تاکید دارد که؛ حضور اخلاق اسلامی در روابط همسایگان با یکدیگر می تواند متغیرهای موثر بر بی تفاوتی اجتماعی از قبیل: گسترش کنش های مبتنی بر فردگرایی افراطی و خودخواهانه، محاسبه افراطی هزینه−پاداش، فقدان درونی سازی مسئولیت پذیری را کاهش داده و به تدریج آنها را از میان بردارد.

    کلیدواژگان: همزیستی اخلاقی، اخلاق همسایگی، اخلاق اجتماعی، بی تفاوتی اجتماعی، جامعه شناسی شهری
  • شهلا باقری، منصوره زارعان، خدیجه برزگر* صفحات 135-152

    کارکرد چندساحتی خانواده در تولید و بازتولید کنش ها، ساختارها، روابط و... و رابطه دیالکیتکی غیرقابل انکار آن با نظام کلان (جامعه) موجب شده تا توجه به خانواده به عنوان مهم ترین و اولین نهاد اجتماعی تاثیرگذار و تاثیرپذیر از تغییرات اجتماعی موضوعیت پیدا کند. بدیهی است متولی نظام کلان (دولت) باید در راستای تقویت کارکردهای چندساحتی خانواده، که به نوعی تضمین سلامت اجتماعی را در پی دارد، تعامل خود را با خانواده هدفدار سازد. سیاست گذاری خانواده، ضمن مطالعه و بررسی نیازها، اقتضائات و آسیب های خانواده، به اشکال تعامل دولت و خانواده نیز می پردازد. این نوشتار درصدد است تا الگوهای تعامل دولت و خانواده را با توجه به اهمیت سیاست گذاری خانواده، تبیین و تحلیل کند. بدیهی است که هر یک از الگوهای یاد شده، اقتضائاتی را به همراه دارد که اتخاذ دو یا چند الگو را به صورت همزمان برای دولت در سیاست گذاری خانواده ناممکن می سازد.

    کلیدواژگان: خانواده، سیاست گذاری، دولت، دیدگاه نهادی، دیدگاه ساخت وظیفه
|
  • Gholamreza Sedighouraee*, Ahmad Farzaneh Pages 5-28

    The religious elements of every culture may facilitate either social solidarity or social divergence. Sociologists have mainly paid attention to the solidifying function of religions. The current article, on the contrary, considers religions’s diverging function. For the purpose, we have used the critical-analytical method. The findings indicate that sometimes, religions call for delineating with others and at other times, it inevitably leads to such delineations without directly demanding it. Religions’s content includes all three areas of cognitive, emotional, and psycho-behavioral. Therefore, religions’s diverging influences might be pertinent to either of the three. A significant differentiation can be made between the followers of a given religion and others, while another could be internal among the followers. The followers are of various levels and sorts of religiosity. Among them, according to the second generation’s understanding, many sects and denominations take shape. The differentiation between people is sometimes defined by religions themselves and sometimes they are socially constructed. The degree and type of religion-based divergence and its effects is highly determined by the qualities and the number of followers. On the other hand, the religion’s rules and prescriptions regards with followers’s communication patterns, also the followers’ interpretations and selective understanding of these rulings, are defining in the degree, type, and effects of social divergence. Social divergence inspired by religions are manifested in differentiating beliefs, values, symbols, norms, and emotions, the most obvious outcome of which is the formation of sects and denominations

    Keywords: religion, denomination, sect, social divergence, social division, differentiation
  • Ali Salimi * Pages 29-47

    The research plan “Sociology of Deviance: An Islamic Approach” is one of the pioneers of Islamic studies on social pathology. As a result, it has been targeted by considerations of the researchers in these areas: the functionality and influence of social pathology in Iran, the expected characteristics and level of achievements of Islamic researches in the field, the influencing knowledges and expertises of the field, the proper point of departure, the appropriate research approaches, research methods and techniques of the field, the standards of reliability and validity, and how to connect the results of Islamic studies of the field with the university's ones. The current essay presents a report of all these activities and achievements through an analysis of experiences and outcomes. These activities and outcomes introduce a new path for Islamic research in Social Sciences. They can also be a proper point of departure for challenging the influential implementation of the findings, especially of the Islamic approach to social pathology.

    Keywords: the Islamic study of social pathology, the Islamic theory of deviance, the Islamic system of social control, Quranic, narrative teachings, subjective interpretation, (combined) qualitative content analysis, interdisciplinary study, theoretic, practical research
  • Ali Shiravani * Pages 49-67

    In the view of Allameh Tabatabaei, the only path to achieving desired knowledge in the Islamic society and civilization goes through “social thinking”. Also, the main, if not the only, element in difference and disagreement among Muslim thinkers including theologists, philosophers, mystics, and hadith scientists, is indifference toward social thinking. “Social thinking” with the characteristics that Tabatabaei attributes to it is an uncommon term he uses to describe an approach with deep and broad impacts. In the present paper, I adopt document analysis with a critical approach in order to give a clear understanding of his view, and then to present an analysis and critique of his work, and finally to deal with a number of ambiguities in his theory.

    Keywords: social thinking, Allameh Tabatabei, theological social rationality, The relationship between individual, society
  • ehsan rahimi*, fardin hoseini Pages 69-88

    Rationality, the idea of basing speech, action, and thought on reason or the practicing of reason, is one of the major individual, social and civilizational issues. The purpose of this study is to critique the various dimensions and components of the conventional notion of rationality based on the immaculate figures (The holy prophet and the Shiite Imams, PBUT). For the purpose, by studying the available documents, first, the literature on the subject contains various definitions and classifications offered for the concept of rationality in the field of social and Islamic sciences has been investigated; then, a conceptual framework has been extracted based on these sources. In the next step, the existing narratives about reason and its derivatives have been elicited by reference to major books of narratives. In the end, the frameworks gained through the content analysis of narratives and other literature have been analysed together. The results demonstrate that, according to the narratives from the immaculate figures of Shiite Islam, the essence of rationality in their view is but correct vision, moderate inclinations and attributes, and just action

    Keywords: theoretical rationality, practical rationality, instrumental rationality, communicative rationality, substantive rationality, narrations of Infallible Imams
  • Khadije Mahdavi Hampa* Pages 89-109

    The emergence of jurisprudential management in the modern world has brought about serious challenges and questions about the encounter of jurisprudence with human science and experience on social issues. On one hand, the capacities of jurisprudence in controlling the followers in individual level by mandating the religious rulings and preventing from sins is known to everyone. On the other hand, the study of “social jurisprudence” is so nascent. The present study adopts the interdisciplinary approach of Jurisprudence, Punitive Law, Criminology, and Sociology in order to recognize a part of jurisprudence’s potential with emphasis on Imamiyah jurisprudence, and comparing it with Sociology.In the jurisprudential system, “worship” as the main purpose of creation with its various forms is considered to be the preventative force against anomalies in societies; in case of deviance by individuals, the “enforcement of virtue and prevention of vice” acts as a lever to void any deviance and if it fails, the state intervenes by implementing “punishment” for the correction of vile and “re-socialization” as the last resort, as prescribed by jurisprudence.

    Keywords: social control, social order, abnormality, re-socialization, punishment
  • ali malakoutinia* Pages 111-134

    Social indifference is one of the unwanted aspects of modern society. Sociologically, it is a main form of anomaly and a barrier to the improvement of human relationships that has influenced neighbors’ relationships in community level. Reducing social indifference or, at least, preventing the extension of its scope, other than legal measures, requires moral solutions. Consequently, the present essay aims at introducing a functional solution based on Islamic approaches for reducing social indifference. Here, documentary method and descriptive, analytical approach are adopted to present the Islamic view toward social indifference, and to highlight the necessity of moral coexistence among neighbors in everyday relationships, and finally to understand its capacities in preventing or reducing social indifference. The findings indicate that the presence of Islamic morality in neighbors’ relationships can prevent from, reduce, and eliminate variables that result in social indifference such as: radical individualist/egoistic behaviors, radical emphasis on reward-cost equation, and the absence of internalizing responsibility

    Keywords: moral coexistence, neighbors’ morality, social morality, social indifference, urban sociology
  • KHadijeh barzegar* Pages 135-152

    The multifaceted function of the family in producing and reproducing actions, structures, relationships and its undeniable dialectical relationship with the macro system (society) has made attention to the family as the first and most important social institution which is influenced by and affects social changes. To support and reinforce family's functions, however, family – state relationship should be purposeful. Family policy, while studying and examining the needs, and harms of the family, also deals with forms of family – state relationship. This paper attempts to have an explanation on models of the family – state relationship. Each of these patterns are necessitating some specific basics which make it impossible for the state to adopt two or more patterns simultaneously in family policymaking

    Keywords: Family, State, policy, Model, Social change