فهرست مطالب

جغرافیای طبیعی - پیاپی 44 (تابستان 1398)
  • پیاپی 44 (تابستان 1398)
  • تاریخ انتشار: 1398/06/21
  • تعداد عناوین: 5
|
  • علی اصغر آزاد، منوچهر فرج زاده اصل*، رضا برنا صفحات 1-15

    بانک جهانی شاخص های توسعه جهان را در مورد برخی از شاخص های کلان محیط زیستی منتشر می کند که تحولات این شاخص ها ملاک تحولات و روند های محیط زیستی در خصوص حفاظت از محیط زیست قرار می گیرد. این شاخص ها شامل مساحت مراتع، درصد اراضی کشاورزی، میزان افت سالانه آبهای شیرین، بهبود منابع آب، بهبود سیستم های بهداشتی دفع فاضلاب در نواحی شهری، سرانه استفاده از انرژی، سرانه انتشار دی اکسیدکربن و سرانه مصرف انرژی الکتریکی بوده و شاخص پایداری محیط زیست (ESI) توانایی کشورها برای حفاظت از محیط زیست طی چند دهه آینده را می سنجد. اهداف اصلی این مطالعه شناخت وضعیت موجود محیط زیست از جمله ویژگی های اقلیمی، تنوع زیستی بود تا با سناریوسازی و مقایسه وضعیت محیط زیست، اثرات تغییرات اقلیمی بر محیط زیست با استفاده از تکنولوژی نوین از جمله بهره گیری از توان تکنولوژی علم سنجش از دور، GIS و نرم افزار  INVEST مورد بررسی قرار گیرد. برای انجام این مطالعه از داده های ایستگاه های سینوپتیک و تصاویر ماهواره ای لندست 7 استفاده گردید. نتایج این مطالعه نشان می دهد که منطقه حفاظت شده کوهستان سهند به عنوان یک زیستگاه خشکی کوهستانی به دلیل نوع سنگ شناسی، توپوگرافیکی، اقلیم و پوشش گیاهی، دارای ویزگی های خاص اکولوژیکی است که نظر به دامنه تغییرات عوامل اقلیمی در طول سنوات مورد بررسی و همچنین در طول فصول، سالها و ماه ها اثرهای متفاوتی بر رشد پوشش گیاهی، تغذیه آبهای زیر زمینی و تنظیم جریان آبهای سطحی و همچنین کاربری اراضی داشته است لذا تغییر اقلیم و افزایش دما نه تنها در میزان بارندگی، نوع بارندگی، میزان نفوذ آب سطحی به آبهای سطحی و افزایش سیل خیزی منطقه و فرسایش تاثیر منفی گذاشته، بلکه زمینه را برای تخریب بیشتر توسط عوامل انسانی فراهم نموده است.

    کلیدواژگان: واژگان کلیدی: محیط زیست، شاخص پایداری، تغییر اقلیم، سنجش از راه دور، GIS
  • ناهید جمالی زاده، منیژه ظهوریان پردل*، حسن لشکری، علیرضا شکیبا، زینب محمدی صفحات 17-29
    در این پژوهش به بررسی همدیدی و تغییرات ساختار دینامیکی الگوهای تابستانه در استان خوزستان پرداخته شده است. بدین منظور دمای ایستگاه های منتخب در یک دوره آماری روزانه 30 ساله (2015-1986) تعیین شد و داده های جوی سال های مذکور با استفاده از سایت http://www.esrl.noaa.gov استخراج گردید و داده های روزانه این سال ها در تراز دریا در اسکریپتی در محیط نرم افزار grads تهیه و استخراج شد. برای الگوهای گردشی غالب تابستانه از شیوه تحلیل عاملی با دوران واریمکس استفاده شد. پرتکرارترین الگوی همدیدی در ماه های گرم استان خوزستان الگویی شبیه الگوی مورخ 27 ژوئن 2001 هست. در این الگو در لایه زیرین وردسپهر مرکز چرخندی بر روی شمال عربستان و جنوب خلیج فارس تشکیل می شود که گاه به صورت مستقل و گاه به صورت ادغام شده با چرخند حرارتی پاکستان بر روی استان خوزستان گسترش می یابد. در تمام موارد یک زبانه کم فشار با راستای جنوب شرقی- شمال غربی در امتداد دامنه های جنوبی زاگرس و خلیج فارس وارد استان می شود. این الگو باعث فرارفت هوای گرم بیابان های داغ عربستان بر روی استان می شود. به تدریج در لایه میانی وردسپهر بخصوص از تراز 700 هکتوپاسکال این الگوی چرخندی جای خود را به یک پشته عمیق که از سلول پرفشار عربستان که در تمام ماه ها بر روی ساحل شرقی دریای سرخ (محدوده مکه تا مدینه) قرار دارد، قرار می گیرد. این الگوی همدیدی باعث ایجاد یک لایه پایدار در لایه میانی بر روی استان شده و با فرونشینی هوا در یک لایه ضخیم و گرمایش بی دررو حاصل از آن باعث تشدید گرمای لایه سطحی جو بر روی استان می گردد.
    کلیدواژگان: واژگان کلیدی: همدید، ساختار دینامیک، الگوی تابستانه، استان خوزستان
  • زهرا کره بندی*، محمد سلیقه، بهلول علیجانی صفحات 31-49
    یکی از پدیده های اقلیمی که توجه کمی در سطح ایران و جهان به آن شده، پدیده ی شرجی است. این پدیده به ویژه در مناطق ساحلی از افزایش توام عناصری چون دما و رطوبت به همراه سکون جوی و عدم صعود جریان هوا حاصل می شود. رطوبت نسبی در ارتباط با دما، عاملی کلیدی در شکل گیری احساس شرجی می باشد. هدف از این مطالعه بررسی تغییرات مکانی فراوانی روزهای شرجی در گستره شمال خلیج فارس است. بدین منظور از الگوی خودهمبستگی فضایی طی بازه های زمانی 10 ساله 1965-1975، 1975-1985، 1985-1995، 1995-2005 و 2005 - 2015 استفاده شده و داده های دما و رطوبت113 ایستگاه سینوپتیک از سازمان هواشناسی کشور استخراج گردید. از این رو به کمک این ایستگاه پایگاه داده ای به ابعاد 528×18263 کیلومتر به کمک روش کریجینگ میانیابی شده است و به عنوان پایگاه داده ای نهایی مورد استفاده قرار گرفت. پس از تشکیل پایگاه داده ای به منظور محاسبه روزهای شرجی از نمایه لنکستر-کارستن استفاده شده است و به منظور تحلیل الگوی خودهمبستگی فضایی روزهای شرجی شناسایی شده به کمکنمایه لنکستر-کارستن  از دوشاخص فضایی G* و I بهره گرفته شده است. نتایج حاصل از این مطالعه نشان داد که توزیع فضایی شرجی از توزیع خوشه ای تبعیت می کند. در بازه زمانی اول خوشه خود همبستگی فضایی مثبت در جنوب شرق منطقه مورد مطالعه مشاهده شد. بتدریج این خوشه به سمت نواحی شمالی خلیج فارس بویژه سواحل بوشهر جابجا شده است. در عین حال وضعیت رطوبت نسبت به دما، در پهنه های با الگوی خودهمبستگی فضایی مثبت، افزایش محسوس تری را تجربه کرده است.تغییرات مثبت رطوبت، نسبت به دما، تحت تاثیر گرمایش جهانی، به عوامل دینامیکی جو بخصوص تشدید پدیده پرسینگ جوی نسبت داده می شود.
    کلیدواژگان: سواحل خلیج فارس، دما و رطوبت، الگوی خودهمبستگی فضایی، توزیع فضایی شرجی
  • سید اسدالله حجازی، شهرام روستایی، مریم رنجبریان شادباد* صفحات 51-65

    زمین لغزش ها از جمله مخاطرات طبیعی هستند که همه ساله موجب خسارات جانی و مالی زیاد،به ویژه در نواحی کوهستانی می شوند. محدوده مورد مطالعه موسوم به حوضه آبریز حاجیلر چای با وسعتی معادل 94/1158 کیلومتر مربع در استان آذربایجان شرقی، شهرستان ورزقان و بخش های از جلفا و مرند واقع شده است. این حوضه با مختصات جغرافیایی 38 درجه و 27 دقیقه تا 38 درجه و 52 دقیقه عرض شمالی و 46 درجه و 1 دقیقه تا 46 درجه و 36 دقیقه طول شرقی واقع گردیده است. حوضه آبریز حاجیلرچای با داشتن چهره کوهستانی و با توجه به وضعیت زمین شناسی،لیتولوژی و اقلیمی عمده شرایط لازم جهت شکل گیری حرکات لغزشی را دارد. بنابراین هدف تحقیق حاضر ،پهنه بندی حوضه حاجیلرچای از لحاظ خطر زمین لغزش می باشد. برای بررسی و پهنه بندی خطر زمین لغزش در این حوضه، ابتدا نقشه ها و لایه های اطلاعاتی عوامل اصلی موثر در رخداد این پدیده از قبیل قبیل شیب، جهت شیب، بارش، لیتولوژی، کاربری اراضی، فاصله از گسل، فاصله از آبراهه و طبقات ارتفاعی در سامانه اطلاعات جغرافیایی (GIS) تهیه گردید و سپس با استفاده از تصاویر ماهواره ای و عملیات میدانی زمین لغزش های موجود در منطقه شناسایی شد. تحلیل و مدلسازی نهایی ،با استفاده از مدل ویکور به عنوان یکی از روش های تحلیل تصمیم گیری چند معیاره، انجام شد. در نهایت نقشه پهنه بندی خطر زمین لغزش، در پنج رده با خطر بسیار کم تا بسیار زیاد طبقه بندی گردید. نتایج پژوهش نشان دهنده این است که در حدود 22/20 درصد از مساحت حوضه حاجیلرچای، احتمال وقوع زمین لغزش خیلی زیاد بوده، همچنین 38/25 درصد احتمال وقوع زیاد، 67/18 درصد احتمال وقوع متوسط، 25/20 درصد احتمال وقوع کم و در 45/15 درصد احتمال وقوع خیلی کم می باشد.

    کلیدواژگان: پهنه بندی زمین لغزش، مدل ویکور، سامانه اطلاعات جغرافیایی، حوضه حاجیلرچای
  • فاطمه بیاتانی*، غلام عباس فلاح قالهری، الهام فهیمی نژاد صفحات 67-80

    پیش بینی بارش و برآورد نزولات جوی، به عنوان یکی از مهم ترین پارامترهای اقلیمی در حوزه مدیریت منابع آبی، از اهمیت ویژه ای برخوردار است. بنابراین در این مقاله، امکان کاربرد شبکه عصبی در برآورد بارش با حداقل پارامترهای اقلیمی مورد بررسی قرار گرفت. به این منظور از شبکه عصبی پرسپترون چند لایه با قانون پس انتشار خطا و الگوریتم سیگموئید همراه با داده های میانگین رطوبت نسبی(meanHR)، کمینه رطوبت نسبی (minHR)، بیشینه رطوبت نسبی (maxHR)، میانگین دما (meanT)، کمینه دما (minT)، بیشینه دما (maxT)، میانگین فشار (meanP)، کمینه فشار (minP) و بیشینه فشار (maxP) ماه اکتبر ایستگاه هواشناسی سینوپتیک کرمان، طی دوره آماری 2014-1969 به عنوان ورودی مدل استفاده گردید. نتایج نشان داد در صورت کمبود پارامترهای اقلیمی، تنها با اندازه گیری minT و meanT می توان با خطایی معادل 8/9 میلیمتر، برآورد مناسبی از بارش با استفاده از شبکه های عصبی مصنوعی در منطقه مورد مطالعه به دست آورد.

    کلیدواژگان: بارش، تابع فعالیت خطی، تابع فعالیت سیگموئید، شبکه عصبی مصنوعی، قانون آموزش پس انتشار خطا