فهرست مطالب

نظریه های اجتماعی متفکران مسلمان - سال نهم شماره 1 (بهار و تابستان 1398)
  • سال نهم شماره 1 (بهار و تابستان 1398)
  • تاریخ انتشار: 1398/01/20
  • تعداد عناوین: 7
|
  • امین بختیاری*، مهدی حسین زاده یزدی صفحات 9-29

    اسلام ناب در منظومه فکری رهبر انقلاب، آیت الله خامنه ای مفهومی بنیادین است و تمام ارجاعات و استدلالات ایشان بر مبنای این مفهوم صورت میگیرد. اسلام ناب در مقابل مفهوم اسلام آمریکایی قرار میگیرد. در این نوشتار با بررسی مهمترین ارجاعات موجود در سخنرانی ها و آثار ایشان از قبل از انقلاب تاکنون میکوشیم تا مفهوم اسلام ناب و ابعاد آن را بررسی کنیم. روش مورد استفاده در این پژوهش، روش تحلیل محتوا است. بر اساس نتایج پژوهش، در اندیشه رهبری، اسلام ناب، تمام ابعاد حیات بشری را مورد توجه قرار می دهد و در کنار بعد فردی به بعد اجتماعی و سیاسی نیز اهمیت می دهد. بر همین اساس دین از سیاست جدا نیست و بر اثر توجه به این بعد از سوی امام خمینی بود که انقلاب اسلامی شکل گرفت و نظریه مردم سالاری و ولایت فقیه مطرح شد. استکبار ستیزی، اهمیت به تعقل و تدبر، حمایت از مظلومان و اهمیت به ایثار و جهاد، ایمان عملی از ویژگی های اساسی اسلام ناب است و در مقابل، اسلام آمریکایی تحت تاثیر تحجر و روشنفکری، ظلم پذیر و حامی مستکبران، بی توجه به زندگی دنیا و دارای رویکردی فردگرایانه است.

    کلیدواژگان: اسلام ناب، اسلام آمریکایی، اسلام متحجرانه، اسلام روشنفکرانه، اسلام سرمایه‏ داری
  • غلامرضا جمشیدیها، رضا مختاری*، رحمت الله محمودی صفحات 31-51

    جریان موسوم به مکتب تفکیک که پایه گذار آن میرزا مهدی اصفهانی و شاگردش شیخ محمود حلبی است، یکی از دیدگاه هایی است که برای تبیین معارف الهی و نحوه نیل به آن شکل گرفته است. بانیان این مکتب برهان آوری و عقلانیت را حجاب اصلی رسیدن به عمق مطالب و معارف دین شمرده و به مقابله با آن پرداخته اند. ایشان دلیل به اشتباه افتادن فلاسفه و متکلمین را اهل برهان و تعقل بودن آنان دانسته و در راستای نقد آن معتقدند تمام معقولات بدیهی ظلمت بوده و طلب معرفت از این راه عین گمراهی و ضلالت است و برهان آوری در کسب معرفت مساوی با ابطال و هدم اسلام می باشد. مقاله حاضر، با روش توصیفی و تحلیلی، ضمن نشان دادن جایگاه عقل و برهان در مکتب تفکیک به نقد نحوه حصول معرفت از منظر این مکتب پرداخته است. برررسی معرفت شناسی دینی در مکتب تفکیک نشان می دهد با طرد عقلانیت در این مکتب و عدم ارائه ملاکی معتبر در سنجش معارف دینی و نبود راهی برای تعامل با دین گریزان به عنوان ملاک مشترک، مهم ترین نقاط ضعف مبانی معرفت شناسی در این مکتب است.

    کلیدواژگان: مکتب تفکیک، میرزا مهدی اصفهانی، عقل، برهان، معرفت دینی
  • فاطمه وجدانی، مرضیه محصص صفحات 53-80

    تقویت «اعتماد اجتماعی»، برای تقویت هویت جمعی، انسجام و نظم در جامعه، ضروری است و به منزله مولفه ای پویا و درونزاد در کنش عمومی تاثیرگذار است. در این تحقیق، زیرساختها و مبانی شناختی و عاطفی اعتماد کردن(بعنوان یک عمل آگاهانه و ارادی) با رویکردی درون دینی (و با استفاده از مفهوم «حسن ظن») مورد بررسی قرار گرفته است. بر این اساس، اهداف پژوهش عبارتند از: 1)تبیین شرایط و حدود و ثغور «حسن ظن» بر اساس آیات قرآن و روایات؛ و 2)تبیین عواطف بین فردی مناسب برای اعتماد با توجه به مفهوم «اخوت ایمانی» در قرآن. روش پژوهش، توصیفی-تحلیلی بود. بر اساس یافته ها، در دیدگاه اسلامی اعتماد کردن، مولود پیوند مناسب میان سه عنصر: «اندیشه ها»، «عواطف» و «واقعیت» هاست و ضوابط دقیقی دارد(که در مقاله بحث شده است). خوش گمانی مبتنی بر شناخت نسبت به مومنان، در بافت فرهنگی-اجتماعی که در آن راستی و درستکاری بر ناراستی غلبه دارد، به اضافه احساس قدرتمند اخوت ایمانی که نوعی تعلق خاطر و هویت جمعی ایجاد می کند، زمینه اعتماد اجتماعی خردمندانه را فراهم میکند. لذا اجتناب از تردیدهای ناموجه، خوش بینی واقع بینانه و همچنین، خودمدیریتی در مواجهه با بدگمانی ها از سوی فرد اعتماد کننده، و نیز رفتارهای اعتمادساز از سوی اعتماد شونده، و هم چنین، اصلاح فضای اخلاقی جامعه، در راستای تقویت اعتماد عمومی توصیه می شود.

    کلیدواژگان: حسن، ظن، اعتماد، اخوت
  • یحیی بوذری نژاد*، مینا جهانشاهی صفحات 81-105

    مفهوم مادری همواره یکی از شایان توجه ترین مفاهیم در ارتباط با زنان است، با وجود آیاتی در شرح و توصیف کیفیت رابطه ی زنانگی و مادری ، به نظر می رسد تا چند دهه ی اخیر با در نظر گرفتن منحصر به فرد بودن این ویژگی بیولوژکی برای زنان، این رابطه، امری بدیهی و روشن انگاشته می شد. اما با به چالش کشیدن مفهوم مادری از جانب اندیشه ها و اندیشمندان فمنیستی، متفکران مسلمان با ارجاع به تفاسیر آیات قرآن که در ارتباط با موضوع تربیت و مراقبت از کودک قرار می گیرد بیش از پیش تلاش کرده اند تا ارزش ها و اصول رویکرد اسلامی را نسبت به این مسئله به طور دقیق مشخص کنند. بسیاری از پاسخ ها به چالش های فمنیستی منجر به ارائه ی تفاسیر جدیدتر و حتی به گونه ای همسوتر با تفکرات فمنیستی شده است. بنابراین پرداختن به ابعاد گوناگون مفهوم مادری و مشخص کردن جایگاه آن در وضعیت پیش رو امری ضروری است .در این مقاله نگارنده پس از تعریف، تجزیه و تحلیل مفهوم مادری، با استفاده از روش مقایسه ای به گردآوری مطالب به صورت کتابخانه ای و بررسی مقایسه ای نقش زنان در پایگاه مادری از دیدگاه علامه طباطبایی و امینه ودود پرداخته است.

    کلیدواژگان: زنانگی، مادری، اسلام، فمنیسم، قرآن، امینه ودود، علامه طباطبایی
  • سمیه حمیدی*، بیگم ناصری، حسین فرزانه پور صفحات 107-130

    آگاهی از مسئله عقب ماندگی ایران در عصر قاجار، روشنفکران را به تامل در علل این امر، متوجه معایب حکومت در ایران و تحول در آن را عامل گشایش پیشرفت و ترقی در مغرب زمین نمود. تلاش برای فهم زوایای تجدد در غرب و الگوبرداری از آن، به گسست معرفتی در اندیشه این گروه نسبت به مبانی هویتی انجامید. به گونه ای که بعضا آنان دین را عامل عقب ماندگی و فروکاست جامعه ایران و در تضاد با مدرنیته، و اسلام را ناتوان از ارائه الگوی بدیلی برای تحول در ساختار اجتماعی- سیاسی تلقی می کردند. مستشارالدوله از جمله روشنفکران عصر قاجار در تلاش است تا با انطباق گزاره های حکومت مندی مدرن با نص قرآن، مدرنیته را قابل انطباق با اسلام نشان دهد. این مقاله در تلاش است تا نحوه تفسیر و انطباق نص قرآن و روایات با گزاره های حکومت مندی مدرن را براساس تحلیل متن رساله خطی یک کلمه براساس روش توصیفی- تحلیلی انجام دهد. دستاورد پژوهش حاضر نشان می دهد که تلاش در جهت ارائه قرائتی از همسازی اسلام و مدرنیته و در راستای فهم خوانشی بومی و دینی از حکومت مندی مدرن با اتکا به نص قرآن و روایات و تاکید بر جامعیت دین اسلام نسبت به اندیشه مدرن در غرب، عمده هدف نگارش آن بوده است. این رساله ضمن طرد رویکردهای غالب زمانه خود، یعنی دوره پیشامشروطه مبنی بر ناسازگاری دین و مدرنیته و استفاده ابزاری از دین، خوانش جدیدی از آن ارائه می دهد.

    کلیدواژگان: حکومت مندی، فوکو، مستشارالدوله، اسلام، مدرنیته
  • آیدا کیانفر*، حمیدرضا صارمی صفحات 131-166

    آرمانشهر درک ذهنی تولید شده توسط هر جامعه نسبت به موقعیت خود در تاریخ و فرهنگ محسوب می گردد و یکی از موضوعاتی است که در دوره های مختلف، گاه به شکل متن ادبی، گاه به معنای نظامی اجتماعی- سیاسی و گاه مکانی غیرممکن و دست نیافتنی و گاه ممکن مطرح شده است، اما ترسیم آن برحسب زمان و مکان جلوه ای گوناگون پذیرفته است. در ایران، از زمان باستان تا تمدن اسلامی، این اندیشه از سوی بسیاری متفکرین و اندیشمندان به صورت های متنوع مطرح شده است که تبیین تصویری روشن از آن، می تواند نقش بسزایی در تولید مدل آرمانشهر ایرانی- اسلامی و کاربست آن به عنوان سنجه ی میزان مطلوبیت شهرهای امروز داشته باشد. در این راستا، در پژوهش حاضر، آرمانشهر در تمدن ایرانی-اسلامی با اتکا بر آرا نظامی گنجوی، مورد واکاوی قرار گرفته است. هدف اصلی تدوین چارچوب مفهومی دیدگاه این شاعر و اندیشمند در ارتباط با مفهوم آرمانشهر با تاکید بر نقش آن در شهرسازی ایرانی-اسلامی بوده است. از این حیث، با بهره گیری از روش پژوهش تحلیل محتوی کیفی، به تبیین مفاهیم آرمانشهر نظامی در منظومه ی دو گانه اسکندر نامه شامل شرفنامه و اقبالنامه پرداخته شده است. سپس ارتباط میان مفاهیم در مدل مفهومی آرمانشهر ایرانی-اسلامی، با استفاده از تکنیک فراتحلیل بیان گردید. از نتایج کاربست این رهیافت در آثار دیده شده بر می آید که، آرمانشهر اسلامی- ایرانی، فارغ از ابعاد زمانی-مکانی با مرکزیت انسان اوتاد بر مفاهیم حکمت و عدالت استوار است که، به عنوان نمودی ایده آل برای شهرهای امروز بر پایه شرایط و زمینه آن ها است.

    کلیدواژگان: آرمانشهر، نظامی گنجوی، آرمانشهر نیکان، آرمانشهرایرانی- اسلامی، عدالت
  • معصومه شفعتی*، محبوبه بابایی صفحات 167-195

    در این مقاله سعی شد، با رویکرد ابن خلدون، موانع توسعه در دوران پهلوی دوم مورد تبیین قرار گیرد. از نگاه ابن خلدون، عواملی ازجمله مردم، مقامات سیاسی، باورها، ثروت یا ذخیره منابع، توسعه و عدالت به گونه ای گردشی و مستقل به یکدیگر پیوند دارند، هریک دیگری را تحت تاثیر قرار می دهد و زمینه را برای تحول مثبت یا منفی فراهم می آورد. با توجه به این که در دوران پهلوی دوم برخی از مولفه ها مثل ثروت که عبارت بود از پول نفت و کمک های خارجی به عنوان عناصر سازنده، قابلیت تاثیرگذاری مثبتی بر توسعه را دارا بود، اما، این عوامل باعث وابستگی بیشتر عناصر رسمی به دولت شد و آنها به جای تاثیر گذار بودند، تابع نظام سیاسی شدند و گروه های غیر رسمی وظایف آنها را انجام می دادند و مهم ترین اثرات سلطه گروه های غیر رسمی، به وجود آمدن زمینه بی اعتنایی به نظم و قانون است. که زمینه برای دوری از تحول مثبت فراهم می شود. و از سوی دیگر بهبود وضعیت پولی، زمینه را برای مستبد شدن محمدرضاشاه در اواخر دوران حکومت او فراهم آورد . این در حالی است که، دولت خوب ازنظر ابن خلدون نه به صورت یک دولت مداخله گر و نه یک دولت دیکتاتوری تصور می شود. پس تاثیری که متغیرهای پیشتاز در توسعه در دیگر متغیرها داشته اند، تاثیر منفی بوده است، نه تاثیر گردشی در راستای توسعه.

    کلیدواژگان: ابن خلدون، پهلوی دوم، توسعه، دولت، برنامه های توسعه
|
  • Amin Bakhtiari*, Mahdi Hoseyn zade yazdi Pages 9-29

    Investigating the concept of "pure Islam" in the thought of the Supreme Leader, Ayatollah Khamenei The pure Islam in the intellectual system of the revolution leader, Ayatollah Khamenei, is a fundamental concept and all references and arguments are based on pure Islam. In this article, by examining the most important references in leader lectures and works before the revolution, efforts have been made to examine the concept of pure Islam and its dimensions. The method used in this research is content analysis. According to the results of the research, pure Islam pays attention to all aspects of human life and, in addition to the individual's dimension, it is important to consider social and political dimensions. Therefore, religion is not isolated from politics, and due to the attention given to this dimension by Imam Khomeini, the Islamic revolution was formed and the theory of democracy and Velayat-e faqih was introduced. The struggle against oppression, the importance of reasoning, the protection of the oppressed and the importance of sacrifice and jihad, the practical faith are essential features of pure Islam, and on the other hand, American Islam influenced by intellectual and intellectual thinking, supports wrongdoers, is ignorant of Worldly life and has an individualistic approach.

    Keywords: Pure Islam, American Islam, Islamism, Intellectual Islam, Islam of Capitalism
  • Gholamreza Jamshidiha, Reza Mokhtari*, Rahmatollah Mahmoodi Pages 31-51

    Tafkik School is one of viewpoints that's been established to explain the divine-Islamic epistemes and the ways to acquire them. Mirza Mehdi Isfahani and his pupil Sheikh Mahmoud Halaby are the founders. Is this case the question is what is the speculation and rationality means and what is the relation between rationality and understanding of Islam. They do believe that rationality is the main concealment to acquire the depth of Islamic thoughts and epistemes.so they stood against every rational approaches. In their thoughts using the argument and being rational is the main thing that make them miss understand. Therefore they are claiming that even all self-evident ideas are darkness and Islamic cognition through this approach is a wrong path and make people go astray. Establishment an argument to achieve the true-Islamic Idea make Islam demolish and it is against the righteousness. In this article we are going to represent the ration and argument place and how to achieve true-Islamic Ideas.

    Keywords: school Tafkik, Mirza Mahdi Isfahani, reason, argument, Knowledge
  • f Vojdani*, Marzieh Mohases Pages 53-80

    Promoting the “social trust” is necessary for strengthening the collective identity, coherence and order; and as a dynamic and intrinsic component influences public actions. In this research, cognitive and emotional foundations of trusting (as a conscious and voluntary action)are investigated with a religious perspective. The purposes of this research are: a. to clarify the conditions and limits of "optimism" based on the Qur'an verses and the traditions of Ahl-al-Bayt(AS); and b. the explanation of the interpersonal emotions, appropriate for trust, with regard to the concept of "faith-based brotherhood" in Qur'an. The research method was descriptive-analytical method. Findings showed that in Islam, trusting is a result of proper combination of thoughts, emotions and reality; and has exact criteria. In general, knowledge-based optimism to believers in the cultural-social context in which truth and honesty overcome unrighteousness, in addition to a powerful faith-based brotherhood that creates a sense of belonging and collective identity, can create a wisely social trust. So, avoiding unjustified doubts, realistic optimism, as well as self-management in confrontation with suspicions on one hand, trust-building behaviors from trusted person on the other hand, and modifying the overall ethical atmosphere of the community, is recommended for strengthening public trust.

    Keywords: optimism, trust, Islamic, brotherhood
  • Yahya Bouzarinejad*, Mina Jahanshahi Pages 81-105

    The concept of motherhood is the most important concepts in the relation of women. Despite the verses in the description of the quality of the relationship between femininity and motherhood, it seems that the past few decades, by considering the uniqueness of this biologic feature for women, this relationship is also considered as an obvious relationship. But, by challenging the concepts of motherhood from feminist thought and thinkers, the Muslim thinkers have more and more tried to determine the Islamic values and elements about caring of the child from the Quranic interpretations. Many of the responses to feminist challenges have led to newer interpretations and even interpretations that are similar to the feminist idea. Therefore, it is necessary to analyze the various dimensions of the concept of motherhood and determine its place under these circumstances. In this article, the author, after defining and analyzing the concept of motherhood through using the comparative method , will examine the role of women in the status of the mother from the perspective of Allameh Tabataba'i and Amina Wadud.

    Keywords: Femininity, motherhood, Islam, feminism, Quran, Amina Wadud, Allameh Tabataba'i
  • somaye hamidi*, beigom naseri, hossein farzanepour Pages 107-130

    Knowing the issue of Iran's retardation in Qajar Era, intellectuals began to think about the causes of this, disadvantages of establishing state in Iran and considered its change a factor of advancement and booming in The West. Attempts to understanding renewal viewpoints in The West and imitating it caused analyze and recognize thoughts of this group in relation to identity foundations. Some of them consider religion as the factor of retardation and decline of Iran's society against modernity and considered Islam as a disabled entity to present a noble pattern for change in political-social structure. Mostashar-Al-Doule is among the intellectuals of constitutional era and tries to adapt the modern sovereignty statements with content of Quran, and prove the modernity compatible with Islam. This paper tries to interpret and adapt the content with modern sovereignty statements based on one-word treaty. The achievement of present study indicates that the main objective of compiling one-word is attempt to present adaptation of Islam and Modernity along with native and religious content of modern sovereignty that is easy to understand based on Quran content, Islamic Sayings and focusing on comprehensive Islam Religion in relation to modern thought in The West. This research while rejecting dominant approaches of tis time, i.e. pre-constitutional era based on incompatibility of religion and modernity and utility exploitation of religion, renders a new representation of it.

    Keywords: Soverinity, Foko, Mostashar-Al- Doule, Islam, Modernity
  • Ayda Kianfar*, Hamid reza saremi Pages 131-166

    Utopia is a mental understanding generated by each society about its position in history and culture, and is one of the subjects that have been explained in different periods, in the form of literary texts, social-Political system, and impossible and possible place but the drawing of it in terms of time and place is a manifestation of various. In Iran, from ancient times to Islamic civilization, Iranian scholars have presented diverse and different views that provide a clear picture of it, can play a significant role in the production of the model of Islamic-Iranian utopianism and its application as a measure The desirability of today's cities. In this regard, in the present study, utopia in the Islamic-Iranian civilization is based on the views of Nezami Ganjavi, the poet and scholar of the sixth century AH. The main purpose of the compilation of the conceptual framework of this poet's and scholar's views on utopia was to emphasize its role in Iranian-Islamic urbanism. So, using the qualitative content analysis method, the concepts of Nezami’s utopianism have been discussed in the two-fold script of Eskandarnameh including Sharafname and Eghbalname. Then, the relationship between concepts in the conceptual model of the Iranian-Islamic utopian is expressed using the meta-analysis technique. The findings of the research indicate that Islamic-Iranian utopianism, regardless of the temporal dimension, focuses on the concepts of wisdom and justice as an ideal representation for today's cities, redefined with the priority of virtue versus other characteristics of the city.

    Keywords: utopia, Nezami Ganjavi, Nikan utopia, Iraninan, Islamic's Utopia, Justice
  • mahsomeh shafati*, mahboobeh babaie Pages 167-195

    . In this paper try to explain, with an Ibn khaldon's aprroach that mentioned, the obstacles of development in the second Pahlavi era. From Ibn Khaldun's perspective, factors such as people, political officials, beliefs, wealth, or resources, development, and justice are linked in a circular and independent. They affect each other and provides grounds for positive or negative transformation. Considering that during the second Pahlavi, some components such as wealth, namely, oil money and foreign aid as constructive elements, had the potential for a positive development impact. However, these factors have made official elements dependent on the government more, and they were subordinated to the political system instead of being effective. Moreover, unofficial groups performed their duties, and the most important effects of the domination of informal groups is disregard for order and law, which provides context for avoiding positive developments. On the other hand, the improvement of the monetary situation provided context for the despotism of Mohammad Reza Shah in the late period of his rule. Meanwhile, good government in Ibn Khaldun's view is neither an interventionist government nor a dictatorial government. Therefore, the effect that the pivotal variables have on development in other variables has had a negative impact, not a turning point for development.

    Keywords: Ibn Khaldun, The second Pahlavi, Development, government, development planing