فهرست مطالب

تاریخ علم - سال هفدهم شماره 1 (پیاپی 26، بهار و تابستان 1398)
  • سال هفدهم شماره 1 (پیاپی 26، بهار و تابستان 1398)
  • تاریخ انتشار: 1398/06/01
  • تعداد عناوین: 7
|
  • محمدجعفر اشکواری*، مسعود صادقی، سید جمال موسوی صفحات 1-35

    جهان شناسی و مساله نظم حاکم بر جهان از موضوعاتی است که عالمان علوم مختلف ازجمله عجایب نگاران در تمدن اسلامی به آن پرداخته اند. پرسش اصلی این پژوهش این است که عجایب نگاری ها، از حیث جهان شناسی و نشان دادن نظم حاکم بر جهان چگونه عمل کرده اند؟ در این پژوهش با روش توصیفی-تحلیلی تلاش شده است به منظور دریافت درک صحیح از جهان شناسی در عجایب نگاری ها، در گام نخست، به جهان، جهان شناسی و عجایب نگاری در تمدن اسلامی پرداخته و سپس اجزا و عناصر شناخت جهان در این متون بررسی و تحلیل شود. نتایج پژوهش نشان می دهد که جهان شناسی در عجایب نگاری ها تلفیقی از آراء مختلف است، اما موضوع مهم، مساله وحدت مبدا هستی، پیوستگی عالم خلقت و جاری بودن عظمت و قدرت باری تعالی در مخلوقات است.

    کلیدواژگان: جهان شناسی، عجایب نگاری، عجایب المخلوقات و غرایب الموجودات
  • کامران امیرارجمند* صفحات 37-90

    کتاب جانورنامه نوشته محمدتقی انصاری کاشانی تا چندی پیش به عنوان تبیین نظریه تکامل داروین معرفی می شده است. اخیرا آقای عرفان خسروی در مقاله ای تخصصی این باور را به درستی رد کرده ولی معتقد است که هیچ گونه برداشت تکامل زیستی از کتاب جانورنامه جایز نیست. در این مقاله مهم ترین منابع کتاب جانورنامه معرفی می شوند و ضمن بررسی محتوای این کتاب در پرتو کشف ها و نظریه های مطرح شده در تاریخ طبیعی و زیست شناسی سده های 18 و 19 میلادی استدلال می شود، که بر خلاف ادعای خسروی، جانورنامه در بخش بسیار مهم خود که به پیدایش جانداران و تاریخ زیست می پردازد، به روند تکاملی جانوران اشاره های متعدد دارد و می توان رابطه نزدیکی بین مبنای نظری جانورنامه و لامارکیسم دید و نوآوری های لامارک و پیروانش را نیز در جانورنامه به خوبی مشاهده کرد.

    کلیدواژگان: تکامل زیستی، جانورنامه، داروین، لامارک، میلن ادواردز
  • نفیسه ایرانی* صفحات 91-115

    عبدالله بن علی بن محمد تبریزی مشهور به فلک علاء تبریزی از نویسندگان اواخر قرن هفتم و اوایل قرن هشتم هجری است. وی سه متن آموزشی در صناعت ترسل و استیفا تالیف کرده که با نام های قانون السعاده، لطایف شرفی و سعادت نامه در فهرست نسخه های خطی معرفی شده اند. یکی از مهم ترین دلایل اهمیت این سه اثر قرار گرفتن آنها در شمار کهن ترین متون آموزشی استیفای زبان فارسی است که تاکنون شناخته شده اند و متاسفانه هیچ چاپ علمی و انتقادی از آنها منتشر نشده است. در این پژوهش کوشش شده است، ضمن ارا ئه شرح مستندی از احوال فلک علاء تبریزی، از لابه لای آثار او، به تحلیل و بررسی وجوه امتیاز و اهمیتشان در دانش استیفا پرداخته شود. همچنین با مقایسه این سه اثر به ضرورت مراجعه به هر سه متن در تصحیح هر یک از آنها و همچنین در پژوهش های لغوی پیرامون اصطلاحات مندرج در این آثار پرداخته شده است.

    کلیدواژگان: استیفا، سعادت نامه، فلک علاء تبریزی، قانون السعاده، لطایف شرفی
  • فوزیه جوانمردی*، حسین آبادیان، حجت فلاح توتکار، عبدالرفیع رحیمی صفحات 117-134

    با پیروزی نهضت مشروطه ایران و تاسیس مجلس شورای ملی، الگوبرداری از برخی دستاوردهای تمدن غرب شتاب بیشتری گرفت. این الگوبرداری در زمینه علوم پزشکی، اعم از استفاده از داروهای جدید، توجه به بهداشت عمومی و ارتقای سلامت عمومی، مورد توجه حکومت قاجار و اقشار تحصیل کرده قرار گرفت. با این وصف دوره شکل گیری طب نوین را در ایران می تواند در سال های 1300 تا 1320شمسی دانست. در این دوره پزشکی نوین در مطبوعات ایران بازتاب فراوان یافت و نهادهای ذی ربط پزشکی، از جمله درمانگاه های زنان و مردان، مراکز بهداشت عمومی، بیمارستان ها و دانشکده طب دانشگاه تهران شکل گرفتند. مقاله حاضر تلاش می کند در باره این دوره تاریخی بحث کند.

    کلیدواژگان: اروپا، پزشکی، سلطنت رضاشاه، مشروطه، مطبوعات
  • زهرا حسین هاشمی، مسعود کثیری*، اصغر منتظرالقائم، آرمان زرگران صفحات 135-155

    حمام علاوه بر اینکه مکانی برای نظافت و تطهیر است، با توجه به ظرفیت ها و ویژگی های خود، کارکردهای درمانی در طب ایرانی دارد. در این نوشته به دنبال آن هستیم که با استفاده از منابع معتبر به این پرسش پاسخ دهیم که حمام چه کارکردهای درمانی داشته است. یافته های پژوهش حکایت از آن دارد که در تاریخ طب در دو حوزه پیشگیری و درمان به حمام توصیه می شده است. آنچه این پژوهش بر آن تاکید دارد این است که حمام و انواع روش های آن باعث بهبود کیفیت سلامتی افراد می شود. حمام برای درمان بیماری های مختلف از جمله انواع تب، بیماری های زنان، بیماری های چشم، درمان سکته و جز آن به کار می رفته است. نگاهی به نتایج این پژوهش نشان می دهد که حکمای ایرانی معتقد بودند که حمام هم به منظور پیشگیری و حفظ تعادل مزاج توصیه می شده است و هم به عنوان یک روش درمانی تجویز می شده است

    کلیدواژگان: پیشگیری، تاریخ پزشکی، حمام، درمان، طب ایرانی
  • علی صفی پور*، رضا شعبانی صفحات 157-185

    در گاه شماری زرتشتی، که گاه شماری ای به شیوه خورشیدی است، روزهای ماه به نام اهورامزدا و ایزدان نام زده شده است. یکی از جستارهایی که همواره در پیوند با سنجه های زمانی در گاه شماری ایران باستان مطرح است، همانا بودن یا نبودن زمان بندی روزها به کمتر از یک ماه سی روزه است؛ یعنی چیزی همانند سنجه هفته. در گروه بندی که برای نام ایزدان بر روی روزهای ماه در گاه شماری زرتشتی گفته شده، وجود روزها در دو دور ه هفت تایی و دو دوره هشت تایی است. از این رو، این گمان پیش می آید که این دسته بندی، پیوندی با سنجه هفته داشته باشد یا بر پایه آن شکل گرفته است. می دانیم شیوه زمان بندی روزها به هفته یا کمتر و یا بیشتر از آن، در میان تمدن های باستانی بوده است. اکنون این پرسش پیش می آید که این گروه بندی نام ایزدان، چه پیوندی با زمان بندی روزهای ماه دارد و اگر پیوندی میان آنها برقرار است، چه باوری سبب پدید آمدن چنین گروه بندی ایزدان شده است

    کلیدواژگان: ایزد، سنجه زمان، گاه شماری ایران باستان، گاه شماری زرتشتی، ماه، هفته
  • رضا کیانی موحد صفحات 187-214

    منجمان دست کم از سده نخست قبل از میلاد از ابزارهایی برای رصد اجرام آسمانی استفاده می کردند. ابزارهای این دوره عمدتا برای تعیین زاویه میان دایرهالبروج و معدل النهار و تعیین لحظه ورود خورشید به اعتدالین استفاده می شدند. بطلمیوس از ابزارهایی مانند ذات الحلق، ذات الثقبتین و ذات الشعبتین نام برده است. در دوره اسلامی و ضمن انجام رصدهایی برای تدقیق گزارش های بطلمیوس، گزارش هایی از ساخت ابزارهای نجومی نو نیز به دست ما رسیده است، هرچند که بیشتر رساله های نوشته شده توسط مسلمانان مربوط به روش های ساخت و به کار بردن انواع گوناگون اسطرلاب هستند. رساله فی الآلات العجیبه، اثر عبدالرحمن خازنی، رساله کوچکی است که خازنی در آن به تشریح هفت ابزار رصدی مورد استفاده در زمان خویش پرداخته و روش های استفاده از آنها را آورده است و محاسباتی را که باید روی نتایج حاصل از این ابزارها انجام بشود، به صورت مدون و مشروح آورده است. در حال حاضر چهار نسخه خطی شناخته شده از این رساله در کتابخانه های مجلس شورای اسلامی، مدرسه سپهسالار، مغنیسه و دانشگاه استانبول وجود دارند. مقاله پیش رو ضمن معرفی رساله مذکور، محتوای علمی آن را مورد بررسی قرار می دهد.

    کلیدواژگان: ابزارهای رصدی، ذات الثقبتین، ذات الشعبتین، عبدالرحمن خازنی، مجسطی، نجوم دوره اسلامی
|
  • mohammad jafar ashkevari*, masoud Sadeghi, Seyyed Jamal Moosavi Pages 1-35

    Cosmology and the question of the ruling order of the universe are the subjects which the scholars of various sciences, including the wonders writings, have been addressing. The main question of this study is that how behaved wonders of creation, in terms of cosmology, and showing the order of the world? In this research, a descriptive - analytic method has been tried to obtain an accurate understanding of cosmology in the writing of marvels, in the first step, the world, cosmology and ʿAdjāʾib literature in Islamic civilization are addressed, then Components and elements of world knowledge in this texts are studied and analyzed.The results of the research show that Cosmology in the wonders of creation (ʿAdjāʾib Nāmah/Makhlūqāt) is a combination of different opinions, but the important thing is the issue of unity of origin, the continuity of the universe of creation and the flow of greatness and power of god (Allāh) in the creatures

    Keywords: Ajāʾib al-Makhlūqāt wa Gharāʾib al-Mawjūdāt (‘Marvels of Creation, Rarities of Existence’), Cosmology, the writing of marvels
  • Kamran Arjomand * Pages 37-90

    Jāniwarnāma, written by Muḥammad Taqī Anṣārī Kāshānī, has been thought to reflect a Darwinian view of natural evolution. In a recent article Erfan Khosravi correctly argues that this attribution is not justifiable. However, he goes further and claims, that Jāniwarnāma does not presents any view of evolution at all. In this article, first the main sources of Jāniwarnāma will be introduced and then by considering its content, it will be argued that in many parts of the book an evolutionary process akin to views of Lamarck and his followers can readily be found

    Keywords: Darwin, evolution, Jāniwarnāma, Lamarck, Milne-Edwards
  • nafise irani * Pages 91-115

    ʿAbdullāh ibn ʿAlī ibn Muḥammad Tabrīzī known as “Falak ʿAlā Tabrīzī”, the author of the late 7th and early 8th AH, had three educational books on Letter Writing and Accountancy (Istīfā) named Laṭāʾif Sharafī, Saʿādat-Nāmah and Qānūn al- Saʿādat. These three are of the oldest books on Accountancy (Istīfā) education ever known which unfortunately have not been scientifically and critically published yet. In this article, the biography of the author and the importance of his books in the art of Accountancy (Istīfā) are discussed. As a result, by comparing the books, we find it necessary to refer to all three of them in their critical edition and lexical studies of the terms contained therein.

    Keywords: Falak ʿAlā Tabrīzī, Istīfā, Laṭāʾif Sharafī, Qānūn al- Saʿādat, Saʿādat-Nāmah
  • fouzieh javanmardi*, Hossain Abadin, Hojjat Fallah Totkar, abdolrafiee rahimi Pages 117-134

    Following the constitutional movement of Iran and the establishment of the National Assembly, a model of some of the achievements of Western civilization was of great interest. This modeling in the field of medical sciences, including the use of new drugs, public health and general health promotion, was considered by the Qajar government and educated people. However, the period of the formation of modern medicine in Iran is from 1300/1921 to 1320/1941 years. The modern medicine was reflected in the Iranian press, and medical institutions such as women’s and men’s clinics, public health centers, hospitals and faculty of medicine of the University of Tehran were formed. The present article tries to discuss the historical period with a descriptive-analytical method; the sources of this research are documents, press, memoirs and historical sources. Although there are articles and books on the history of contemporary Iranian medicine, but there is less research to reflect on the health of the country in the publications of this historical period

    Keywords: Constitutionalism, Europe, Medicine, Press, Reza Shah Monarchy
  • zahra hossain hashemi, Masood Kasiri*, asghar montazerghaem, Arman Zargaran Pages 135-155

    Baths have therapeutic functions in Iranian medicine.. This paper, using descriptive-analytical method and using authoritative sources, sought to answer the fundamental question of what therapeutic function of the bathroom was. The findings also suggest that baths have been used in two areas of prevention and treatment of the disease. What this research emphasizes is that the bath and its various methods improve the health of people. Baths are used to treat various illnesses including fever, gynecological diseases, eye diseases, stroke treatment, and so on. A look at the results of this study shows that Iranian physicians believed that the bathroom had a special place in the field of prevention and preservation of the balance of the womb as well as in the field of treatment

    Keywords: Bath, Iranian medicine, Medical history, Prevention, treatment
  • ali safipour*, reza shabani Pages 157-185

    In Zoroastrian calendar which is a solar calendar, the days of a month are named after Ahuramazda and the other gods. A question that has often been raised in relation to units of time in ancient Iranian calendar is whether or not days were placed in units less than a thirty- day month, e.g. a unit of time like a week. The days of the month which were called after the gods in the Zoroastrian calendar, were placed in two groups of seven-day and eight-day units. Therefore, it can be assumed that there is a link between these classifications of days in that ancient calendar and the unit of time called week or it might be said that a week as a unit is based on the units in there. We now know that grouping days in weeks or longer/shorter periods of time existed in ancient civilizations. However, the question remains unanswered that whether there is a relationship between the groupings of the names of the gods and the units of time a month was divided into; and if there is such a relationship, what belief led theancient Iranians classify gods in such a manner

    Keywords: Ancient Iranian calendar, god, month, unit of time, week, Zoroastrian calendar
  • Reza Kiani Movahed * Pages 187-214

    The astronomers used instruments from the first century BC to observe heavenly bodies. The most of them were used to determine the angle between the ecliptic and equator circles and to find the moment of the sun’s arrival to the equinoxes. Ptolemy mentions some names of the instruments such as the armillary, dioptra and triquetrum. With the biginning of the attention to astronomy in the Islamic era and the new observations for the examination of Ptolemy’s reports, we have received reports of the construction of the instruments, although most of the essays written by the Muslims related to the construction and application of Astrolabes. ʿAbd al-Raḥmān al-Khāzinī’s (fl. in 6th AH/12th AD century) Fī Ālāt al-ʿAjība is a small treatise in which al-Khāzinī describes the seven usual observation instruments of his era and the methods of their use and computations on the date which are derived from the observations. Currently, there are four manuscripts of this treatise available at the libraries of Majlis (in Iran), Sepahsalar School (in Iran), Manisa (in Turkey), and Istanbul University (in Turkey). In this article, we will give a brief report on this treatise and its surviving versions and the materials described therein

    Keywords: Abd al-Raḥmān al-Khāzinī, Almagest, Astronomy in Islamic Period, Dhāt al-Shuʿbatayn (The instrument with two ruler, Triquetrum), Dhāt al-Thuqbatayn (The instrument with two holes, Dioptra), Observation instruments