فهرست مطالب

مطالعات آسیای جنوب غربی - پیاپی 6 (تابستان 1398)
  • پیاپی 6 (تابستان 1398)
  • تاریخ انتشار: 1398/09/09
  • تعداد عناوین: 6
|
  • مهدی شاپوری، سید حسین سیف زاده* صفحات 1-27

    در دوران اتحاد شوروی، دولت مرکزی، کلیه فعالیت های فرهنگی را در سراسر این امپراتوری وسیع در انحصار خود داشت. این عامل باعث فاصله گرفتن اقمار این امپراتوری از تمدن و هویت دیرین خود شد؛ به گونه ای که پس از فروپاشی اتحاد شوروی، کشورهای تازه استقلال یافته این منطقه دچار نوعی سرگردانی و بحران هویت شدند. خلا موجود زمینه را برای نقش آفرینی ایران فراهم کرد. با وجود این، تاکنون ایران نقش سازنده ای در پر کردن این خلا هویتی نداشته است. در این نوشته سعی بر آن است تا عواملی که بر عدم ایفای یک نقش فعال و سازنده توسط جمهوری اسلامی ایران در این منطقه تاثیر داشته است مورد بررسی قرار گیرد. به نظر می رسد دو عامل ماهیت نظام جمهوری اسلامی ایران و حضور رقابت آمیز قدرت های بزرگ منطقه ای و فرا منطقه ای مهم ترین موانع در این راستا بوده اند.

    کلیدواژگان: خلا هویت، آسیای مرکزی و قفقاز، ایران، بحران هویت، همگرایی تمدنی
  • مجتبی مقصودی*، منیره عرب صفحات 29-50

    تجزیه و اضمحلال شوروی و پایان نظام دو قطبی فرصت مناسبی را فراهم نمود تا بازیگران منطقه ای و بین المللی برای دستیابی به نقشی مهم و تاثیرگذار در راستای تحقق اهداف خود گام بردارند. در این بین موقعیت خاص ژئوپلیتیک ایران در منطقه در کنار علقه های کهن و دیرپای فرهنگی، شرایط مساعدی برای ایفای نقش منطقه ای ایران فراهم نمود؛ که البته نه تنها ایران از این فرصت بی نظیر تاریخی به خوبی بهره برداری نکرد، بلکه با اتخاذ سیاست های نامناسب فرصت را به دیگر رقبای منطقه ای واگذار نمود. در میان کشورهای فارسی زبان، با توجه به ظرفیت های بالقوه اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و سیاسی، ایران می تواند نقش پررنگ و مهمی در همگرایی و وحدت منطقه ای داشته باشد. در این مقاله سعی شده مشخص شود چه الزامات و ضرورت هایی برای بازنگری مناسبات ایران با کشورهای فارسی زبان وجود دارد و ایران چه رویکرد، مواضع و کارکردهایی را باید در این عرصه در پیش گیرد؟ فرضیه پژوهش این است که با توجه به اشتراکات فرهنگی - هویتی کشورهای فارسی زبان به ویژه ایران، افغانستان و تاجیکستان و لزوم همگرایی منطقه ای، ایران از توانایی ها و قابلیت های لازم برای افزایش قدرت نفوذ و ایفای نقشی کلیدی در منطقه برخوردار است. همچنین در نوشته حاضر، ضمن بررسی جایگاه همگرایی منطقه ای از دیدگاه سازه انگاری و در راستای تحقق اهداف همگرایی منطقه ای فارسی زبانان، بر ضرورت های توجه و بهره گیری بیشتر ایران از ظرفیت های عمیق فرهنگی - هویتی (به ویژه عنصر مشترک زبانی) با تاکید بر بازنگری در مناسبات ایران با حوزه فارسی زبانان پرداخته خواهد شد و نقش، سهم و مسئولیت کلیدی و تاریخی ایران مورد بررسی قرار خواهد گرفت.

    کلیدواژگان: سیاست خارجی، ایران، افغانستان، تاجیکستان، فارسی زبانان
  • سید عباس احمدی*، الهام سادات موسوی صفحات 51-68

    اندکی قبل از فروپاشی نظام دو قطبی، همکاری مقامات شوروی پیشین با ایران به تحول بزرگی در مناطق مرزی دو کشور منجر شد. در اثر این همکاری، در تاریخ 26/11/1368 مطابق با 15 فوریه 1990 م، یادداشت تفاهمی بین ایران و شوروی منعقد شد که از نظر زمانی اجرای آن با تشکیل جمهوری های مستقل در ماورای مرزهای شمالی ایران همزمان شد. بر اساس مفاد این یادداشت تفاهم، تسهیلاتی در عبور و مرور ساکنان مرزی در نظر گرفته شد؛ از جمله اینکه آنها با دریافت پروانه گذر مرزی می توانند هر سال چهار بار تا شعاع 45 کیلومتری به آن سوی مرز مسافرت کنند. در این تحقیق به بررسی سیر موضوعی طرح پروانه گذر مرزی پرداخته شده و به برخی از ویژگی های آن، به ویژه در ارتباط با جمهوری ترکمنستان - به عنوان یکی از کشورهایی که با فروپاشی شوروی استقلال خود را به دست آورد- اشاره شده است. نتیجه تحقیق نشان داد، چون یادداشت تفاهم اولیه مربوط به طرح گذر مرزی میان ایران و اتحاد جماهیر شوروی منعقد شد ولی در عمل این جمهوری ترکمنستان بود که طرف ایران قرار گرفت، بنابراین در مجموع، دگرگونی های فراوانی در این باره ایجاد شد. از طرفی اجرای این طرح در مناسبات ایران و ترکمنستان، تاثیرات زیادی داشت. تسهیل عبور و مرور ساکنان مناطق مرزی و فراهم شدن زمینه برقراری تماس های بین اتباع مرزنشین دو کشور از نخستین پی آمدهای این امر بوده است.

    کلیدواژگان: پروانه گذر مرزی، گذرنامه، مرز، ایران، ترکمنستان
  • سید هادی زرقانی*، راحله احمدی، سیده زهرا موسوی صفحات 69-92

    فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی در دهه 90 به عنوان یکی از مهم ترین تحولات ‍‍‍‍‍ژئوپلیتیک در قرن بیستم خلا ژئوپلتیکی را در منطقه به وجود آورد. شکل گیری پنج دولت جدید در آسیای مرکزی، عرصه ها و فرصت های تازه ای را برای همکاری های اقتصادی، سیاسی و فرهنگی میان این جمهوری ها و سایر کشورهای منطقه ای و فرامنطقه ای ایجاد کرد. وضعیت پیش آمده دو گروه از کشورها را متوجه خود ساخت: گروه اول کشورهای منطقه همانند ایران، ترکیه، عربستان و گروه دیگر قدرت های فرامنطقه ای همانند ایالات متحده آمریکا و کشورهای عضو اتحادیه اروپا بودند. هر کدام از این کشورها با فعالیت در زمینه های مختلف اقتصادی، فرهنگی و سیاسی تلاش کردند تا از وضعیت موجود به بهترین شکل ممکن در جهت گسترش حوزه نفوذ خود در منطقه استفاده کنند. در این میان ایران و ترکیه به عنوان دو قدرت منطقه ای، بلافاصله پس از فروپاشی شوروی تلاش های خود را جهت گسترش روابط سیاسی، اقتصادی، فرهنگی با کشورهای منطقه آغاز کردند. ظاهر امر نشان می دهد که ایران در ابتدای استقلال این جمهوری ها نفوذ بیشتری را در منطقه آسیای مرکزی داشته است، ولی با گذشت زمان و تقویت حضور ترکیه نقش ایران کمرنگ تر شده است. این مقاله به دنبال بررسی میزان نقش وحضور اقتصادی ایران و ترکیه در منطقه آسیای مرکزی است و تلاش دارد با رویکردی توصیفی- تحلیلی و به شیوه اسنادی به مقایسه تطبیقی فعالیت های اقتصادی ایران و ترکیه در منطقه آسیای مرکزی بپردازد.

    کلیدواژگان: جمهوری اسلامی ایران، ترکیه، آسیای مرکزی، صادرات، حضور و نفوذ اقتصادی
  • حسین مختاری هشی*، عطاءالله عبدی صفحات 93-116

    جهان در سده کنونی و آینده با توجه به پییشرفت های سریع اقتصادی و رشد زندگی شهری، به طور فزایندهای در دسترسی به منابع آب، با مشکل روبه رو خواهد شد. اهمیت آب در جنبه های مختلف زندگی بشری در آینده و به تبع آن نقش تعیین کننده آن در روابط میان کشورها به حدی است که صاحب نظران معتقدند پنجاه سال آینده کارتل های آبی جایگزین کارتلهای نفتی خواهد شد. منطقه آسیای مرکزی پس از فروپاشی شوروی به دلایلی همچون وجود منابع نفت و گاز فراوان، مورد توجه قدرت های جهانی و منطقهای قرار گرفته است و کشورهای مختلف در راستای تلاش برای نفوذ در این منطقه از ابزارهای گوناگونی سود بردهاند. این منطقه با توجه به موقعیت بری خود و دوری از منابع رطوبتی و عدم نفوذ توده های باران زای پرانرژی، بارندگی کمی دریافت می کند و عامل ارتفاع، نقش اساسی در ایجاد بارش های اوروگرافیک در این منطقه دارد. نگاهی به ویژگی های توپوگرافیک این منطقه نشان می دهد که تاجیکستان با داشتن کوه هایی با ارتفاع بیش از 7000 متر، منبع آب این منطقه بوده و منشاء بسیاری از رودخانه های کوچک و بزرگی است که از این کشور خارج شده و در کشورهای همسایه جاری می شوند. روش تحقیق این مقاله از نوع تحلیلی - توصیفی است و یافته های آن نشان می دهد که با توجه به قابلیت های هیدروپلیتیک تاجیکستان و نقش غیرقابل جایگزین آب در این منطقه، ایران می تواند از طریق تقویت حضور خود در پروژه های آبی تاجیکستان، ضمن خنثی نمودن بخشی از تلاش های رقبای منطقه ای و فرامنطقه ای خود، از این امر به عنوان فرصتی در جهت پیشبرد علایق ژئوپلیتیک خود برای گسترش حوزه نفوذ در منطقه آسیای مرکزی، استفاده کند.

    کلیدواژگان: هیدروپلیتیک، روابط خارجی، آسیای مرکزی، ایران، تاجیکستان
  • سردار محمد رحیمی* صفحات 117-149

    خلا به وجود آمده پس از فروپاشی نظام دو قطبی، افغانستان را آوردگاه قدرت های منطقه ای و همسایگان این کشور قرار داد. افغانستان از سوی غرب به فراموشی سپرده شد و اتحاد جماهیر شوروی نیز، درگیر تبعات فروپاشی بلوک شرق و استقلال جمهوری های باقی مانده از خود بود. تداوم جنگ های داخلی بین مجاهدین افغان در راستای اختلافات داخلی و مداخلات خارجی و نبود دولت مقتدر و فراگیر، زمینه مساعدی را برای حضور نیروی سومی به نام طالبان بنیادگرا و سپس حامیان ایدئولوژیک - نظامی ایشان، یعنی سازمان تروریستی «القاعده» در افغانستان فراهم ساخت. در واقع افغانستان در مقطعی پس از جنگ سرد، مهم ترین مامن جغرافیایی تروریست ها محسوب می گردید. از سوی دیگر غرب نیز، با ابزار ژئوتروریسم در پی اهداف استراتژیک خود در منطقه است. شکل گیری جغرافیای تروریسم در افغانستان، این اجازه را به غرب داده است تا با استفاده از آن، ضمن تداوم حضور خود در منطقه، نسبت به مهار و کنترل کشورهای مخالف خود در منطقه اقدام نماید از سوی دیگر، شکل گیری جغرافیای تروریسم در این منطقه، پی آمدهای جدی امنیتی را برای ایران به عنوان یکی از همسایگان این کشور که منافع متضادی با غرب دارد پدید آورده است. در این مقاله چگونگی شکل گیری جغرافیای تروریسم، تحت تاثیر «گذار ژئوپلیتیک پس از جنگ سرد» و تاثیرات امنیتی آن بر ایران، مورد بررسی قرار خواهد گرفت.

    کلیدواژگان: گذار ژئوپلیتیک پس از جنگ سرد، جغرافیای تروریسم، افغانستان، ژئوتروریسم، امنیت ایران
|
  • Mehdi Shapouri, Seyed Hossein Seifzadeh* Pages 1-27

    During the Soviet Union, the central government monopolized all cultural activity throughout this vast empire. This caused the empire's satellites to diverge from their ancient civilization and identity, so that, after the collapse of the Soviet Union, the newly independent countries in the region experienced a wandering identity crisis. The existing vacuum provided the basis for Iranian role-playing. So far, however, Iran has not had a constructive role in filling this identity gap. This article attempts to investigate the factors that have contributed to the lack of an active and constructive role played by the Islamic Republic of Iran in this region. It seems that the two most important obstacles in this regard are the nature of the Islamic Republic of Iran and the competitive presence of large regional and trans-regional powers.

    Keywords: Identity vacuum, Central Asia, the Caucasus, Iran, identity crisis, civilization convergence
  • Mojtaba Maghsoudi*, Monire Arab Pages 29-50

    The collapse of the Soviet Union and the end of the bipolar system provided an opportunity for regional and international actors to play an important and influential role in achieving their goals. Meanwhile, Iran's particular geopolitical position in the region, along with ancient and longstanding cultural interests, provided favorable conditions for Iran's regional role to play, which not only did not take advantage of this unique historical opportunity, but also adopted inappropriate policies. Gives the opportunity to other regional competitors. Among the Persian-speaking countries, given the potential economic, social, cultural and political potentials, Iran can play a significant and important role in regional integration and unity. This article attempts to determine what are the requirements and requirements for revising Iran's relations with Persian-speaking countries and what approach, positions and functions should Iran take in this regard? The research hypothesis is that due to the cultural-identity shares of the Persian-speaking countries, especially Iran, Afghanistan and Tajikistan, and the need for regional integration, Iran has the capabilities and capabilities to increase its influence and play a key role in the region. Also, in the present article, while exploring the status of regional convergence from the perspective of constructivism and in pursuit of the goals of the Persian-speaking regional convergence, the need for greater attention and greater utilization of Iran's cultural-identity capacities (especially the common linguistic element) is emphasized. Iran's relations with the Persian-speaking area will be examined and the key role, contribution, and responsibility of Iran will be examined.

    Keywords: Foreign Policy, Iran, Afghanistan, Tajikistan, Farsi-speaking
  • Seyed Abbas Ahmadi*, Elham Sadat Mousavi Pages 51-68

    Shortly before the collapse of the bipolar system, the cooperation of former Soviet officials with Iran led to a major upheaval in the border regions of the two countries. As a result of this cooperation, on 26/11/1368, on 15 February 1990, a Memorandum of Understanding was signed between Iran and the Soviet Union that coincided with the timing of its implementation with the establishment of independent republics across Iran's northern borders. According to the terms of this Memorandum of Understanding, facilities were provided for the transit of border residents, including that they could travel four times up to a 45-kilometer radius each year, subject to a border crossing permit. This study examines the subjective course of the border crossing permit scheme and points to some of its features, especially in relation to the Republic of Turkmenistan - one of the countries that gained its independence with the collapse of the Soviet Union. The result of the research showed that as the Memorandum of Understanding on the border crossing plan between Iran and the Soviet Union was concluded, but in practice, it was the Republic of Turkmenistan that favored Iran, so there was a great deal of change in this regard. On the other hand, the implementation of the plan had a great impact on the relations between Iran and Turkmenistan. The first consequence was the facilitation of the movement of border residents and the provision of contacts between the borderline nationals of the two countries.

    Keywords: Border Crossing License, Passport, Border, Iran, Turkmenistan
  • Seyyed Hadi Zargani*, Raheleh Ahmadi, Seyedeh Zahra Mousavi Pages 69-92

    The collapse of the Soviet Union in the 1990s as one of the most important geopolitical developments of the twentieth century created a geopolitical vacuum in the region. The formation of five new governments in Central Asia created new opportunities and opportunities for economic, political and cultural cooperation between these republics and other regional and trans-regional countries. The situation brought two groups of countries to their notice: the first group included countries in the region such as Iran, Turkey, Saudi Arabia, and the other a group of trans-regional powers such as the United States of America and EU member states. Each of these countries, working in a variety of economic, cultural and political fields, endeavored to use the status quo to the best of their ability to expand their influence in the region. Meanwhile, Iran and Turkey, as two regional powers, began their efforts to expand political, economic, cultural relations with the countries of the region immediately after the collapse of the Soviet Union. The appearance shows that Iran had more influence in the Central Asian region since the independence of these republics, but as time has passed and Turkey's presence has grown, Iran's role has diminished. This paper seeks to examine the extent of the economic role of Iran and Turkey in the Central Asian region and tries to compare the economic activities of Iran and Turkey in the Central Asian region with a descriptive-analytical and documentary approach.

    Keywords: Islamic Republic of Iran, Turkey, Central Asia, Export, Presence, Economic Influence
  • Hossein Mokhtari Hashi*, Ataollah Abdi Pages 93-116

    The world will face increasing difficulty in accessing water resources in the present and future centuries as rapid economic developments and urban life growth. The importance of water in different aspects of human life in the future, and consequently its decisive role in the relations between countries, is to the extent that experts believe that in the next 50 years, water cartels will replace oil cartels. Since the collapse of the Soviet Union, Central Asia has been the focus of global and regional powers for many reasons, such as oil and gas resources, and various countries have taken advantage of various tools to try to infiltrate the region. Due to its location and distance from moisture sources and lack of penetration of high energy rainfalls, this region receives low rainfall and altitude factor plays a major role in causing urographic rainfall in this area. A look at the topographical features of the region shows that Tajikistan, with mountains over 7,000 meters high, is the source of the region's water and is the source of many large and small rivers flowing out of it and flowing into neighboring countries. The research method of this paper is analytical-descriptive and its findings show that due to Tajikistan's hydropolytic capabilities and its irreplaceable role in the region, Iran can thwart part of its competitors efforts by strengthening its presence in Tajikistan's water projects. Regional and trans-regional use this as an opportunity to advance their geopolitical interests to expand their sphere of influence in the Central Asian region.

    Keywords: Hydroplitics, Foreign Relations, Central Asia, Iran, Tajikistan
  • Sardar Mohammad Rahimi* Pages 117-149

    The vacuum created after the collapse of the bipolar system made Afghanistan a stronghold of regional powers and its neighbors. Afghanistan was forgotten by the West and the Soviet Union was involved in the consequences of the collapse of the Eastern bloc and the independence of the remaining republics. The continuation of the civil wars between the Afghan mujahideen in the context of internal disputes and foreign interference and the absence of a powerful and inclusive government provided a favorable ground for the presence of a third force called the fundamentalist Taliban and then their ideological-military supporters, the al-Qaeda terrorist organization in Afghanistan. Indeed, in the post-Cold War period, Afghanistan was considered the most important geographical believer in terrorism. The West, on the other hand, is pursuing its strategic goals in the region with the help of geoterrorism. The formation of the geography of terrorism in Afghanistan has allowed the West to use its continued presence in the region to control and control its opposing states in the region. It has created serious security implications for Iran, as one of its neighbors with conflicting interests with the West. This article will examine how the geography of terrorism is shaped by the "post-Cold War geopolitical transition" and its security implications for Iran.

    Keywords: Post-Cold War Geopolitical Transition, Geography of Terrorism, Afghanistan, Geoterrorism, Iran Security