فهرست مطالب

عیار پژوهش در علوم انسانی - سال هشتم شماره 1 (پیاپی 15، بهارو تابستان 1396)
  • سال هشتم شماره 1 (پیاپی 15، بهارو تابستان 1396)
  • تاریخ انتشار: 1398/11/10
  • تعداد عناوین: 6
|
  • مهدی خطیبی* صفحات 5-22

    بدون شک در هر علمی بر اساس روشی خاص به بررسی مسائل آن علم پرداخته می‌شود. بررسی روش تحقیق در مسائل هر علم، تحت عنوان روش‌شناسی آن علم قرار می‌گیرد و بر اساس اصطلاحات رایج در فلسفه علم، دانش درجه دو شمرده می‌شود. نگاه روش‌شناسانه به هر علمی نقاط ضعف و قوت آن علم را آشکار می‌کند و به رشد و بالندگی آن کمک می‌کند. دانش فقه نیز از این قاعده مستثنا نیست و نگاه نقادانه به روش به کار رفته در بررسی مسائل آن می‌تواند سطح دانش فقه را ارتقا بخشد. روش به کار رفته در تحقیقات فقهی روش اجتهادی نامیده شده است. کاربست روش اجتهادی، با اینکه سابقه‌ای هزار و دویست ساله دارد، کمتر با نگاه درجه دوم ارزیابی شده است. تحقیق حاضر به روش تحلیل- توصیفی و با نگاه درجه دوم به ارزیابی روش استنباط فقهی پرداخته و آن را در سه بخش سامان داده است؛ در بخش نخست به دانش‌های مقدماتی استنباط اشاره شده‌؛ در بخش دوم به بحث درباره منابع استنباط پرداخته و در بخش سوم مراحل استنباط ذکر شده است.

    کلیدواژگان: روش شناسی، روش استنباط، روش اجتهادی، اجتهاد، استنباط فقهی
  • محمد مهدی نادری قمی* صفحات 23-42

    پژوهش در هر دانشی مبتنی بر روشی است و اعتبار یافته های یک علم، کاملا وابسته به روش به‌کار رفته برای تحصیل قضایا و گزاره های آن علم است. از‌این‌رو، مباحث مربوط به روش شناسی را باید یکی از ارکان مهم و اساسی فلسفه علم به‌شمار آورد. در مورد علم دینی و اسلامی نیز این پرسش مطرح است که برای تدوین آن از چه روش یا روش هایی می توان بهره برد؟ مقاله پیش‌رو که با استفاده از روش عقلی و توصیفی- تحلیلی نگاشته شده، کوشیده است تا نشان دهد پاسخ به پرسش روش شناسی در زمینه علم دینی و اسلامی، بستگی دارد به معنا و مفهومی که ما برای «علم دینی و اسلامی» در نظر می گیریم. در مورد تعریف، معنا و مقصود از علم دینی و اسلامی، احتمالات مختلفی وجود دارد که اقتضای روش شناختی آنها نیز کمابیش متفاوت است.

    کلیدواژگان: علم، دین، علم دینی، علوم انسانی اسلامی، استلزام روش شناختی
  • مرتضی شیرودی* صفحات 43-56

    حاصل پروژه مدرن‌سازی در غرب، ظهور دو دنیای مدرن و غیرمدرن است؛ دنیاهایی که هیچ تناسبی با هم نداشت و در مقابل هم قرار می‌گرفت. این تضادها، در دو سطح سیرت و صورت جریان و تداوم یافت. محصول پیدایش این دو دنیا، بروز انسان جدید و قدیم، توام با دوگانگی‌هایی مانند: علم-جهل، تغییر- ثبات و نظایر آن است. بروز این دوگانگی‏ ها، که یکی انسان را به‌‌سوی تکثر حقیقت و دیگری به حقیقت مطلق می‏ کشاند، بحرانی را پدید آورد که همه عرصه ‏های حیات انسان را در قالب دو وجهی نوگرایی- سنت‌گرایی بازتاب داد. به تدریج و همپای تمدن غرب، دوگانگی‌های ناشی از جدال عمیق سنت و مدرنیسم، از مرزهای آن گذشت و پا به کشورهای غیرغربی سنتی گذاشت و تاثیرات شگرفی را بر حوزه اندیشه و عمل سیاسی در کشورهایی چون ایران برجای نهاد، از جمله این تاثیرها، رویارویی مفاهیم جدید و قدیم سیاسی در ایران معاصر است. برداشت‏های بسیار سطحی از مفاهیم غربی و کاربست آنها در جامعه ایرانی فاجعه‏ هایی چون تقابل نگاه سخت افزاری و نرم‌افزاری درعلوم انسانی و بحران در روش‌شناسی علوم اجتماعی را در پی داشته است. تلاش‌های زیادی برای گذر از این بحران، که می‏توان آن را «بحران علوم انسانی ایران» نام نهاد، صورت گرفت، ولی نتایج درخور توجهی نداشت. لذا عدم دست‌یابی به الگوی مناسب بومی‌سازی، همچنان ضرورت پرداختن به آن و رسیدن به راه حلی در این زمینه را گوشزد می‌کند.

    کلیدواژگان: بومی سازی، بوم گرایی، روش، مفهوم، سنت و مدرنیسم
  • حمید جعفریان یسار * صفحات 57-68

    پژوهش ضمن عمل، نوعی تحقیق در میدان واقعی محیط آموزشی بوده و برای بهبود وضع موجود و پیشرفت در کار انجام می‌شود. در این روش پژوهشی، تحقیق با فعالیت آموزشی درآمیخته، ضمن حفظ اصول پژوهشی، اجرای آن ساده و امکان‌پذیر می‌گردد. پژوهش ضمن عمل، توسط کنشگر آموزشی در یک مسئله و برای حل آن انجام می‌شود. محور اساسی پژوهش ضمن عمل، عبارتند از؛ میزان مشارکت معلمان یادگیری حل مسائل آموزشی؛ بیان ایده‌ها در مورد برنامه درسی؛ توسعه عمل آموزشی؛ نقد فعالیت‌های یاددهی یادگیری و کاهش مشکلات شناسایی شده در فرآیند تعلیم و تربیت. در این مقاله، ابتدا تعاریفی از اقدام پژوهی ارائه شده، سپس اهداف پژوهش ضمن عمل، از دیدگاه‌های مختلف ارائه می‌شود. چرخه پژوهش ضمن عمل، که شامل حلقه‌های برنامه‌ریزی، اقدام، مشاهده و بازتاب می‌باشد، معرفی می‌گردند. در ادامه، به وجوه اشتراک و افتراق پژوهش ضمن عمل، در آموزش پرداخته شده و در پایان، نقش پژوهش در عمل در فرآیند تحول و نوآوری آموزشی مورد بررسی قرار می‌گیرد.

    کلیدواژگان: پژوهش ضمن عمل، چرخه اقدام پژوهی، تحول و نوآوری
  • محمدصادق کریمی، میترا میرزاآقایی کیاکلایی*، احمدرضا نصراصفهانی صفحات 69-90

    هدف این مقاله ارائه یک چهارچوب نظام مند از مشاهده، به‌عنوان یک ابزار اصلی جمع آوری اطلاعات در پژوهش-های کیفی و کمی از طریق مطالعه تطبیقی و تحلیل منابع علمی است. به همین منظور، پس از بیان اهداف و تعاریف مشاهده علمی، مراحل مشاهده، انواع و تکنیک های مشاهده، ابزارهای کمکی، روش های جمع آوری و ثبت داده های حاصل از مشاهده، و محدودیت ها و خطاهای معمول در مشاهده و روش های کنترل خطا، از دیدگاه های مختلف مورد بررسی و مقایسه قرار گرفته است. همچنین پانزده مقاله پژوهشی ایرانی و چهارده مقاله پژوهشی خارجی - که بر اساس اعلام پژوهشگران، داده های مورد نیاز را از طریق مشاهده جمع آوری کرده بودند- مورد تحلیل و مقایسه قرار گرفتند. نتایج این مقایسه نشان داد پژوهش های داخلی در استفاده از ابزارهای دیجیتالی و کمک اعضای جامعه مورد مطالعه برای انجام مشاهده، محدودیت های بیشتری داشتند؛ ولی پژوهش های خارجی از مشارکت بیشتر شرکت کنندگان برخوردار بودند و برخلاف مقاله های ایرانی، جزئیات و محدودیت های فرایند مشاهده را به‌ تفصیل توضیح داده اند.

    کلیدواژگان: مشاهده، تکنیک های مشاهده، ابزارها، محدودیت های مشاهده، خطای مشاهده، کنترل خطا
  • محمدجواد قاسمی اصل اصطهباناتی * صفحات 91-108

    فرضیه، حدسی درباره روابط بین متغیرهاست که اگر به درجه اعتبار برسد، تبدیل به نظریه می‌شود. ضرورت، جایگاه، ویژگی‌ها و انواع فرضیه‌، محل بحث اندیشمندان است. در مکتب اقتصادی اسلام که شهید صدر از آن به مذهب تعبیر می‌کند و برنامه کلی سعادت اقتصادی را در خود دارد نیز ضرورت فرضیه، ویژگی‌ها و انواع آن نیاز به بررسی دارد. این تحقیق، به روش توصیفی- تحلیلی به بررسی نقش فرضیه در کشف مذهب اقتصادی با تکیه بر دیدگاه‌های شهید صدر می‌پردازد. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که طرح فرضیه در فقه جایگاه اساسی دارد و قابل چشم‌پوشی نیست. در مذهب اقتصادی اسلام نیز فرضیه ضرورت دارد. بر اساس دیدگاه شهید صدر، در کشف مستقیم، فرضیه طی پنج مرحله تجمیع، تفکیک، ترجیح، تدوین و ترکیب احکام شرعی به دست می‌آید. در کشف معکوس، فرضیه از مفاهیم اسلامی به دست می‌آید. این فرضیات، گزاره‌هایی باثبات، کلی، راهبردی و غیرانفعالی در برابر رفتار افراد است که از سنخ ساختارهایی چون نظریه توزیع و تولید، راهبردهایی چون تنوع مالکیت، و اهدافی چون عدالت اجتماعی (اقتصادی) است.

    کلیدواژگان: فرضیه، شهید صدر، انواع فرضیه، مذهب اقتصادی، اقتصاد اسلامی
|
  • Mahdi Khatibi* Pages 5-22

    The problems of sciences, obviously, are dealt with in a particular method. The method of research in each science is discussed in the methodological discussions of that science. This science is classified as secondary knowledge in the philosophy of science. A methodological study of science reveals the strengths and weaknesses of that science and provides the conditions for its growth and development. Jurisprudence is also not an exception to this rule, and the critical approach to its methodology can develop its scope. The method of jurisprudential research is called ijtihadi method. The application of the ijtihadi method, although having a history of one thousand and two hundred years, has not been evaluated as a secondary knowledge. Using an analyticaldescriptive method, this paper seeks to analyze the method of the deduction of the legal decree as a secondary knowledge in three dimension, basic knowledge of deduction, sources of deduction, and the stages of deduction.

    Keywords: methodology, the method of deduction, ijtihadi method, ijtihad, jurisprudential deduction
  • Mohammad Mahdi Naderi Qomi* Pages 23-42

    Research in any science is based on a certain method. The validity of the findings of a science is depended entirely on the methods of studying the theories and propositions of that science. Methodological discussions must therefore be considered as one of the essential pillars of the philosophy of science. In the case of religious and Islamic science, the question arises as to what methods or methods can be used for formulating this science? Using a rational-descriptive method, this paper seeks to show that, the methodology of the religious and Islamic science is based on our definition of "religious and Islamic science". There are different possibilities for defining the meaning of religious and Islamic science in which their methodological requirements are also quite different.

    Keywords: science, religious science, Islamic Humanities, methodological implications
  • Morteza Shiroodi* Pages 43-56

    The modernization project in the West has led to the emergence of two concepts of the modern and non-modern world; the worlds that had nothing to do with each other, and were completely opposite to each other. These contradictions emerged on two levels of external and internal exposures. The fruit of these two worlds has also led to the emergence of a new and old human being, coupled with dichotomies such as science-ignorance, variable-constant and the like. The emergence of these dichotomies, one of which leads man to plurality and the other to unity, created a crisis in the realm of human life in the form of modernism and traditionalism. The controversy of traditionalism and modernism also influenced non-Western countries such as Iran, and left significant impacts on their political thought and practices, among these influences is the emergence of new and old political concepts in contemporary Iran. The superficial understanding of Western concepts and their application in Iranian society has led to disasters such as the confrontation of hardware and software in the humanities and the crisis in the methodology of the social sciences. Many attempts have been made to overcome this crisis, which can be called the "Iran Humanities Crisis", but the results have not been significant. Therefore, the lack of a suitable localization pattern still emphasizes the necessity of designing a new model.

    Keywords: localization, ecology, method, concept, tradition, modernism
  • Hamid J’afarian Yasar* Pages 57-68

    Action research is a type of field research that is done to improve the status of a work. In this research method, while maintaining the research principles of the research, the research project is involved with the educational activities in the real environment. Action research is done by the researcher to solve a problem. The base of action research is, teacher participation rate, learning problem solving, expressing ideas about curriculum, developing the educational works, criticizing the teaching-learning activities and reducing the identified problems in the education process. In this article, definitions, goals and the cycle of action research including planning, action, observation and reflection are discussed from different perspectives. The similarities and differentiations of action research in education and its role in the process of educational development and innovation are also examined.

    Keywords: action research, action research cycle, development, innovation
  • Mohammad Sadegh Karimi, Mitra Mirza Aghaei Kiakalai*, Ahmadreza Nasr Isfahani Pages 69-90

    Using a comparative-analytical method, this paper seeks to present a systematic framework for observation as a technique of data collection in qualitative and quantitative research. To this end, while expressing goals and definitions of scientific observation, steps of observation, types and techniques of observation, auxiliary tools, methods of collecting and recording observational data and the common limitations and errors in observation and the error control methods have been studied and compared from different perspectives. Fifteen Iranian research articles and fourteen foreign research articles - which, according to the researchers, collected the required data through observation - were analyzed and compared. The findings show that, Iranian researches, in this area, have more restrictions in the enjoyment of digital tools, and the collaboration of the members under study for observation, but foreign researches have been widely welcomed by participants, and, unlike Iranian articles, they have detailed the limitations of the observation process.

    Keywords: observation, observation techniques, tools, observation restrictions, observation error, error control
  • Mohammad Javad Ghasemi Estahbanati* Pages 91-108

    The hypothesis is a conjecture about the relationships between variables, which turns to be a theory in case of validity. The necessity, position, characteristics, and types of hypotheses are the subject of debates among scholars. The necessity of the hypothesis, its features and types are needed to be examined in the Islamic school of economics, which has a comprehensive program of economic prosperity. Using a descriptive-analytical method and relying on the martyr Sadr's viewpoint this paper studies the role of theory in discovering the economic school of Islam. The findings show that, hypothesis has a fundamental status in jurisprudence that cannot be ignored. Hypothesis is also needed in the Islamic economic school. According to Martyr Sadr's viewpoint, in direct discovery, the hypothesis is obtained through five stages of integration, separation, preference, formulation, and composition of religious laws. In reverse discovery, the hypothesis is derived from Islamic concepts. These assumptions are stable, general, strategic, and passive propositions against the behavior of people, which is among the structures such as the theory of production and distribution, strategies like diversity of ownership and goals, such as social (economic) justice.

    Keywords: hypothesis, martyr Sadr, types of hypothesis, economic school, Islamic economics