فهرست مطالب

  • سال پنجاه و دوم شماره 2 (پیاپی 109، پاییز و زمستان 1398)
  • تاریخ انتشار: 1398/12/01
  • تعداد عناوین: 8
|
  • طاهر بابائی* صفحات 203-221

    غزوات سلطان سلیم خان، نوشته قاضی زاده اردبیلی، کتابی است در باب حمله سلطان سلیم اول عثمانی به مصر و شام و سرنگونی حکومت ممالیک (حک: 648-923ق) که ضمن اطلاعات مفید و منحصر تاریخی، ابعاد شخصیتی مولف را نیز تا حدی بازتاب داده است. از این اثر که به نام یکی از شیعه ستیزترین و ضد ایرانی ترین سلاطین عثمانی نگاشته شده است، تنها یک نسخه در کتابخانه حاجی سلیم آغای استانبول نگهداری می شود. مولف که در جنگ چالدران به اسارت سپاه عثمانی در آمد، در ثبت و ضبط اخبار و اطلاعات، گرایش های ملی و مذهبی خود را به شکل غیر صریح نشان داده است. در این پژوهش، با مطالعه اثر و احوال مولف، به بررسی رویکرد ایران دوستی و شیعی مولف در فضای فکری و عقیدتی قرن 10ق در قلمرو عثمانی پرداخته شده و بازتاب این گرایش ها در چگونگی ضبط اخبار و گزارش های مربوط به ایران و جغرافیای آن، شخصیت های ایرانی معاصر مولف، اخبار صفویان، احادیث و اشعار مربوط به امام علی (ع) و سایر نشانه های مربوط به تشیع، شناسایی و بررسی شده است.

    کلیدواژگان: قاضی زاده اردبیلی، غزوات سلطان سلیم خان، تاریخنگاری عثمانی، تاریخ تشیع، تاریخ روابط صفویه و عثمانی
  • عباس پناهی* صفحات 223-242
    مقارن پایگیری قدرت صفویان در ایران، توجه روسیه و عثمانی، به سرزمین گیلان جلب شد. سلاطین عثمانی علاوه بر آذربایجان، گیلان را نیز از نظر دور نمی داشتند و از سوی دیگر، روسیه می کوشید تا انحصار تجارت سواحل جنوبی و غربی دریای کاسپین را در دست گیرد، زیرا این دولت، در تداوم برنامه گسترش ارضی و تحکیم اقتدار سیاسی و نظامی خویش، برای برقراری و توسعه روابط با ایران نیز، طرح هایی در سر داشت. در نتیجه، دولت های روسیه و عثمانی با هدف نفوذ در گیلان، ارتباط گسترده ای با امیران گیلانی برقرار کردند، اما پس از توجه شاه عباس صفوی به گیلان، روس ها از حمایت امیران گیلانی دست برداشتند و عثمانی ها نیز با وجود پناه دادن به خان کیایی، منافع خود را در حفظ دوستی با حکومت صفوی دیدند. یافته های این پژوهش نشان می دهد که هرچند دولت های روسیه و عثمانی در درازمدت نتوانستند از طریق امیران محلی به اهداف سیاسی خود در گیلان دست یابند، اما در کوتاه مدت، با استفاده از این امیران، توانستند زمینه های نفوذ در شمال و شمال غرب ایران را فراهم کنند.
    کلیدواژگان: روابط، روسیه، عثمانی، گیلان، صفویه
  • مهدی دهقانی* صفحات 243-255
    مقام وکالت در ساختار حکومتی و اجتماعی ایران عصر صفوی جایگاه خاصی داشت. با فروپاشی حکومت صفویه، مدعیان مختلف سلطنت، مقام منسوخ شده وکالت دولت را احیا کردند و این مقام به تدریج با کسب اختیارات گسترده در سایر مشاغل دیوانی، حکومتی و نظامی رواج یافت. در پژوهش کنونی به این سوال پاسخ داده می شود که کدام مناسبات سیاسی نظامی در دوره های افشاریه و زندیه، موجب افزایش نقش منصب وکیل الدوله شد؟ در این پژوهش، با استفاده از روش تحقیق تاریخی و طبقه بندی تحولات سیاسی نظامی حکومت های افشاریه و زندیه، این ویژگی ها و آثار آن بر منصب وکیل الدوله را تحلیل و بررسی می کنیم. یافته های پژوهش نشان می دهد که مقام وکالت دولت نقش مهمی در تضعیف فرمانروایی شاهزادگان و همچنین نظام دیوان سالاری صفویه داشت و در مقابل، به اقتدار روزافزون مدعیان مختلف سلطنت یاری رسانید.
    کلیدواژگان: وکیل الدوله، دیوان سالاری، دوره افشاریه، دوره زندیه
  • امیرمحمد قویمی*، غلامرضا حقیقت نائینی، فریبا قرایی، میترا حبیبی صفحات 257-288
    جانمایه این مقاله دو مساله بنیادین در تمدن اسلامی است: نخست اینکه ما در توصیف انگاره های بنیادین حوزه شهرسازی کمتر به ویژگی های سنتی خود پرداخته ایم و شناخت این انگاره ها را با توجه به این قبیل مباحث در غرب آغاز کرده ایم و دیگر اینکه، اساسا مقوله «عمومیت فضاهای شهری» در سال های اخیر به صورت روز افزون مورد توجه و محل مناقشه بوده است. بر این پایه، پژوهش حاضر به شیوه توصیفی تحلیلی و مقایسه ای و با این پرسش اصلی انجام شده است که عامل های اصلی سازنده عمومیت فضاها در شهرهای ایرانی اسلامی و شهرهای غربی کدامند و چه تفاوت هایی با یکدیگر دارند؟ یافته های این پژوهش نشان می دهد که مهم ترین عامل های سازنده عمومیت فضاهای شهری، گرچه در چند دهه اخیر مبتنی بر ویژگی های جوامع غربی و در فرهنگ غربی شکل گرفته، از سده ها پیش در شهرهای سنتی ایرانی اسلامی با جزئیات بیشتری بر آن تاکید و اجرا می شده است.
    کلیدواژگان: عمومیت، عمومیت فضاهای شهری، فضای عمومی، شهر ایرانی اسلامی، فضاهای شهری ایران
  • بهزاد مفاخری*، احمد خضری، عثمان یوسفی صفحات 289-310
    نبرد مشهور چالدران (920 ق/ 1514م) پیامدهای مهمی داشت و بخش مهمی از آن پیامدها متوجه مناطق کردنشین بود. در این پژوهش، ضمن بررسی زمینه ها و عوامل دخیل در این نبرد، به شیوه توصیفی تحلیلی، نقش قبایل کرد و همچنین پیامدهای این نبرد برای دو طرف درگیر و مهم تر از آن، برای مناطق کرد نشین، تبیین شده است. یافته های پژوهش نشان می دهد که کردها نقش محوری در برپایی جنگ نداشتند، اما در میانه نبرد جانب عثمانی را گرفتند. پیامدهای کوتاه و درازمدت این نبرد بیشتر از دولتین درگیر، گریبانگیر مناطق کردنشین گردید. جدایی بخش های مهمی از مناطق کردنشین از سرزمین ایران، ورود قبایل و امرای کرد به منازعات صفوی عثمانی، گسترش اختلافات و منازعات داخلی میان قبایل کرد، خسارتهای اقتصادی و جمعیتی در مناطق کردنشین، بخشی از پیامدهای ناگوار این نبرد برای قبایل کرد بوده است.
    کلیدواژگان: نبرد چالدران، صفویه، عثمانی، امارتهای کرد
  • حسین مفتخری، سهراب یزدانی، جواد عباسی، جواد شجاعی* صفحات 311-340
    در عصر ناصری، با طرح دربار و با هدف ثبت قلمرو جغرافیایی ایران، شمار زیادی تاریخ محلی نوشته شد. این آثار در نگاه نخست، تداوم گفتمان سنت تاریخ نگاری محلی و بازتاب هویت های بومی مناطق مختلف جغرافیایی ایران هستند، اما با نگاه عمیق تر به فرایند تکوین این طرح بزرگ، باید آن را کوششی آگاهانه و توام با حس وطن دوستی از سوی درباریان و نخبگان فرهنگی برای ثبت و تحدید قلمرو سیاسی عصر قاجار در ذیل «ایران»، به عنوان وطن تحلیل کرد. پژوهش حاضر با روش تاریخی و رویکرد توصیفی - تحلیلی، با تکیه بر منابع و پژوهش های تاریخی به این پرسش ها پاسخ داده است که چه عواملی در دوره ناصری سبب نگارش تاریخ های محلی با رویکرد ایران گرایانه شد؟ و چه اشخاص و نهادهایی و با کدام رویکرد، در تدوین تاریخ های محلی ایران گرایانه نقش داشتند؟ یافته های این تحقیق نشان می دهد که سه فرایند تاریخی نهضت بازگشت ادبی، تحولات علمی جدید و سیاست تمرکزگرایی دولت قاجاریه سبب توجه و بازنگری دربار و نخبگان، درباره تصور ایران به عنوان وطن ایرانیان گردید. این تحولات سبب نگارش تاریخ های محلی با تمرکز بر ثبت حدود و ثغور جغرافیایی ایران شد.
    کلیدواژگان: قاجاریه، تاریخ نگاری محلی، ایران گرایی، مرزهای تاریخی
  • لیلا نجفیان رضوی*، مریم عزیزیان صفحات 341-362
    کتاب الجمل با هدف اثبات حقانیت امام علی(ع) در جنگ جمل نگاشته شد. نظرات کلامی فرق معاصر شیخ مفید نسبت به این واقعه، در ترغیب او برای تالیف این تک نگاری وگزینش او از روایات تاریخی نبرد جمل موثر بود. پرسش این است که شیخ مفید متاثر از کدام شرایط فکری زمانه و با تاکید بر چه شاخصه هایی روایات جنگ جمل را گرد آورد و هدف خود را از تالیف کتاب تحقق بخشید؟ نتیجه این پژوهش، متکی بر تحلیل متن کتاب الجمل است و حاکی از اینکه شیخ مفید در تقابل با دو باور در حال گسترش در جامعه آن روز، در خصوص حقانیت عملکرد صحابه حاضر در راس دو سپاه و نیز نظریه «سران بر حق/ یاران بر باطل» اثر خود را بر سه محور نگاشت: عدول آشکار اصحاب جمل از دستورات دین اسلام؛ پافشاری آنها بر جنگ، رد اجتهاد و توبه آنها؛ فضائل امام علی(ع).
    کلیدواژگان: کتاب الجملمفید، امام علی(ع)، جنگ جمل، سران جمل، معتزله، اهل سنت، شیعه
  • مریم نژادمحمدی، معصومعلی پنجه*، قنبرعلی رودگر صفحات 363-375
    التاریخ الباهر فی الدوله الاتابکیه نوشته ابن اثیر (د.630 ه.) یکی از نمونه های برجسته تاریخ های دودمانی در سنت تاریخ نگاری اسلامی است و در آن، زندگی و شخصیت اتابکان زنگی و رویدادهای عصر ایشان در جزیره و شام گزارش شده است. در این مقاله گزارش های ابن اثیر از اتابکان زنگی، به صورت جدا از یکدیگر ارزیابی شده تا نشان داده شود که تصویر وی از زنگیان بی طرفانه است یا جانبدارنه؟ بنابر یافته های این پژوهش می توان گفت که اطلاعات ابن اثیر از زندگی و کارنامه زنگیان، جعل و خلاف گویی نیست، اما در آن بزرگ نمایی و جانبداری دیده می شود: دو سلطان بزرگ زنگی، عمادالدین و نورالدین، به عنوان طلایه داران جهاد ضد صلیبی، در سیمای حاکمانی آرمانی در قواره خلفای صدر اسلام تصویر شده اند. گزارش های ابن اثیر از دیگر امیران زنگی، خالی از مبالغه و گزافه گویی است و افزون بر مدح و ذکر نیکی ها، متضمن  ذم و ذکر ضعف های آنان نیز هست.
    کلیدواژگان: تاریخ نگاری اسلامی، تاریخ نگاری دودمانی، ابن اثیر، التاریخ الباهر فی الدوله الاتابکیه، زنگیان
|
  • Taher Babaei * Pages 203-221

    Ghazavāt-i sultān salīm khān of Ḳāḍīzade Ardebīlī/ Ghazizade Ardebili is a historical book on the Ottoman invasion of Egypt and Shām and the collaps of the Mamalik (1517 AD). In addition to valuable and reliable information on religious and historiographical aspects, the book reflects its author’s character. The Unique manuscript of this book is located in the Haci Selim Ağa Library in Istanbul. The author who became captive in the battle of chalduran, has implicitly included his national and religious tendencies in his book. This study investigates Ardebīlī’s Iranian and Shiite tendencies in the Ottoman Empire during the 16th century. These tendencies could be identified in the reports related to Iran and its geography, his comments on contemporary Iranian writers, reports on Shia Safavids, and other Shiite symbols in the book.

    Keywords: Ḳāḍīzade Ardebīlī, Ghazavāt-i sultān salīm khan, Ottoman historiography, History of Shiites, History of Safavid, Ottoman relations
  • Abbas Panahi * Pages 223-242
    At the same time that Safavids rose to power in Persia, Russians’ and Ottomans’ attention drawn to Guilan. Ottoman sultans were interested in the region as well as in Azerbaijan. Russians too sought to usurp the monopoly of trades in the southern and western coasts of the Caspian Sea. The latter nurtured plans for developing and expanding ties with Persians in order to perpetuate their expansionism and reinforce their puissance, both political and military. Russians and Ottomans, therefore, cemented strong ties with the rulers in Guilan to take the region under their influence. Following Shah Abbas’s interest in the region ,however, Russians stopped supporting the rulers and Ottomans chose to keep their friendship with Safavids for the profit that would earn them, despite providing refuge for the Karkiya Khan. The findings suggest that notwithstanding the fact that Russians and Ottomans failed to achieve their political goals through the local rulers in the long term, they contrived, in the short term, to pave the way for the permeation of these empires in the northern and north-western Persia.
    Keywords: Relations, Russia, Ottomans, Guilan, Safavids
  • Mehdi Dehghani * Pages 243-255
    The Position of attorney in the social and governmental structure of Iran during the Safavid era had a special place. With the collapse of the Safavid government, the abolished Official of vakil al-dawlah was restored by various monarchist claims and gradually gained authority in other civilian, governmental and military occupations. The question of the current research, is: which political-military relations in the Afshariyeh and Zandieh periods led to increasing the role of the office of Wakil al-Dawlah? Using the method of historical research and classification of political-military changes of Afshariyeh and Zandieh periods, the present study analyzes and interprets the features and their effects on the development of the office of Wakil al-Dawlah. The findings of the research show that the office of the vakil al-dawlah played an important role in weakness of the prince's rule as well as the Safavid bureaucracy, but help the growing authority of various claimants of the monarchy.
    Keywords: Vakil al-dawlah, Bureaucracy, Afshariyeh Period, Zandieh Period
  • Amirmohammad Ghavimi *, Gholamreza Haghighat Naiini, Fariba Gharaii, Mitra Habibi Pages 257-288
    The main subject of this article is about two basic issues. Firstly, in finding the basic concepts of urban spaces planning and design, we have rarely been focusing on the characteristics of our traditional cities, and we began to recognize these concepts from Western literature. Secondly, the publicness of urban spaces has been increasingly noticed and challenged by scholars in recent years. Accordingly, and considering the necessity of providing an understanding of the status of the publicness of urban spaces in Iranian cities based on recent discussions, this research is carried out in a descriptive-analytical and comparative method. The main question of this research is that what are the main components of the publicness of urban spaces in Iranian-Islamic cities and western cities, and what are the differences? The findings of this research show that the most basic components of the publicness of urban spaces that have been mentioned in the western literature over the past few decades have existed centuries ago in traditional Iranian-Islamic cities and have been emphasized and implemented even in more detail.
    Keywords: publicness, urban space, public space, Islamic city, Iranian urban space
  • Behzad Mafakheri *, Ahmadreza Khezri, Osman Yousefi Pages 289-310
    The famous battle of Chalderan (920 AH / 1514 AD) had important consequences, a significant part of which were directed to the Kurdish regions. In this study, while exploring the contexts and factors involved in this battle, the role of the Kurd tribes in the descriptive-analytical manner has been described, and the implications of this battle for both sides and, more importantly, for the Kurdish areas have been explained. The findings of the study show that the Kurds did not play a central role in waging war, but took the Ottoman side in the midst of the battle. The short-term and long-term consequences of this battle have been on the Kurdish regions more than the governments involved. The separation of important parts of the Kurdish areas from the Iranian land, the entry of the Kurdish tribes and their leaders into the Safavid-Ottoman conflicts, the spread of internal disputes between the Kurdish tribes, economic and demographic losses in the Kurdish areas were part of the unfortunate consequences of this struggle for the Kurdish tribes.
    Keywords: Battle of Chaldaran, Safavid, Ottoman, Kurdish emirates
  • Hossein Moftakhari, Sohrab Yazdani, Javad Abbasi, Javad Shojaei * Pages 311-340
    A range of local histories was written in response to a plan enacted by the court and with the purpose of marking Iranian geographical kingdom in the Naseri era. On the one hand, these books indicate the literary traditions of local historiography discourse and reflected regional identities, but on the other hand, with a deeper view in the production of this great project, it should be analyzed as a conscious attempt with a sense of patriotism by the court and cultural elites to record the scope of political realm of the Qajar era under the term of “Iran” as a homeland. Using historical method and descriptive –analytical approach, and relying on historical sources and researches, the present article has been answered the following questions; which factors were the most influential in writing of local histories with Iranianism approach in the Nasri period? What persons and institutions, and with what approach, were involved in the compilation of Iranian local histories? The results show that three historical processes including Literary Return Movement, new scientific developments, and the centralization policy of the Qajar government led to a revision on the idea of Iran as the homeland of Iranians by the court and elites. This transformation resulted in writing local histories, focusing on recording the geographical boundaries of Iran.
    Keywords: Qajar, Local Historiography, Iranianism, Historical Boundaries
  • Leila Najafian Razavi *, Maryam Azizian Pages 341-362
    The book of al-Jamel was written to prove the legitimacy of Imam 'Ali in the Battle of Jamel. Theological views of Al-Shaykh Al-Mufid's contemporary sects on this event impressed and persuaded him to write about the Battle of Jamel and selecting of historical narratives about it. The question is what intellectual conditions influenced Al-Shaykh Al-Mufid to gathere the narratives of the Jamal and to write this book? Based on the textual analysis of al-Jamal's text, this study shows that Al-Shaykh Al-Mufid was against the two beliefs spreading in the society of the legitimacy of the performance of Companions of the Prophet at the head of the two armies as well as the theory of “Legitimate heads/ Illegitimate companions”. He wrote his work on three axes: the explicit deviation of Jamel fighters from the orders of the Islamic religion; their insistence on war, their rejection of ijtihad and their repentance; the virtues and supereminence of Imam 'Ali.
    Keywords: The Book of Jamel by Mufid, Imam 'Ali, the Battle of Jamel, Muʿtazila, Sunni Islam, Shia
  • Maryam Nejadmohamadi, Masoumali Panjeh *, Ghanbarali Roodgar Pages 363-375
    Al-Tārīkh al-Bāhir fī al-Dawlah al-Atābakīyah written by ibn al-Athīr (d. 630 AH) is one of the distinguished examples of dynastic histories in Islamic historiography. The life, personality, and events of Zangīd Atābaks (Atabegs) at the Syria (Shām) and Upper Mesopotamia (Jazīra) have been reported in this book. In this article, all Ibn al-Athir's reports of Zangid Atābaks were evaluated one by one in order to show whether the image of Zangīds is partial or impartial? According to the results of this study, Ibn al-Athīr's reports of Zangīds" life and actions do not contain manipulation, but they include grandiosity and partiality. Two great Zangīd sultans, Imād al-Dīn and Nūr al-Dīn, as the forerunners of Anti-Crusade, in the face of ideal ruler are pictured in the shape of the Rāshidūn Caliphs. Ibn al-Athīr's report of other Zangīd Emirs has no exaggeration, and it is included their dispraise and weaknesses in addition of praise and goodness.
    Keywords: Islamic Historiography, Dynastic Historiography, Ibn Athīr, Al-Tārīkh al-Bāhir fī al-Dawlah al-Atābakīyah, Zangīds