فهرست مطالب

  • سال نهم شماره 1 (پیاپی 16، بهار و تابستان 1398)
  • تاریخ انتشار: 1399/01/26
  • تعداد عناوین: 6
|
  • رسول مزرئی* صفحه 5

    یکی از مسایلی که ذهن قرآن‌پژوهان را به خود مشغول ساخته، مسیله روش‌شناسی تفاسیر و تاویلات عرفاست. از جمله مهم‌ترین فواید روش‌شناسی تفسیر عرفانی این است که نگاه منفی برخی از اندیشمندان علوم قرآنی را به تفسیرهای باطنی عرفا تغییر می‌دهد. این تحقیق از نوع تحقیقات توصیفی و تحلیلی است. روش به‌کار‌رفته در این نوشتار، اسنادی و روش جمع‌آوری داده‌ها کتابخانه‌ای است و داده‌های مورد نیاز از طریق ابزار فیش‌برداری گرد‌آوری شده‌اند. در‌باره روش‌ تفسیری اهل معرفت، دیدگاه‌های گوناگونی مطرح شده است. گروهی روش تفسیری اهل عرفان را خلاف روش‌های متداول تفسیری و قواعد عقلایی فهم متن می‌دانند و گروهی دیگر تفاسیر عرفانی را ذوقی و غیر ‌روشمند می‌خوانند. به نظر نگارنده، تفسیر عرفانی یا تاویل، روشمند بوده و دارای مبانی و اصول مختص به خود است. یکی از این روش‌ها، که اهل معرفت به آن اشاره کرده‌اند، روش شهودی مستقیم است. از جمله ابزار و شروط نیل به باطن کلام در این روش، طهارت باطنی قاری، تلاوت مداوم و مکرر آیات قرآن، و تدبر و تفکر همراه با حضور قلب است.

    کلیدواژگان: تاویل عرفانی، روش شهودی مستقیم، طهارت باطنی، تلاوت مداوم، تدبر
  • محمد میری * صفحه 21

    انبوهی از روایات معصومان وجود دارد که هر کدام به گونه‌ای به منزل عرفانی یقظه و احکام و ویژگی های پیرامونی آن اشاره دارد. این نوشتار بر آن است تا در قالب بررسی میزان هماهنگی آرای سلوکی خواجه عبد‌الله انصاری در منازل السایرین درباره منزل یقظه با آموزه-های روایی، بابی از فقه السلوک را در منزل عرفانی یقظه به روی محققان بگشاید. جنبه نوآوری این مقاله، جمعآوری و همچنین دستهبندی روایاتی است که میتوانند زمینه ساز و پشتوانه مباحث عرفانی مطروحه در باب مقام یقظه باشند. فایده این کار، اثبات اصالت سخنان عارفان درباره‌ نخستین منزل سیر و سلوک، یعنی یقظه است؛ زیرا ثابت خواهد شد که این سخنان از پشتیبانی آموزه های دینی برخوردارند و «شریعت» و «طریقت» در این بخش، هماهنگی کامل دارند. صاحب کتاب منازل السایرین، یقظه را نخستین منزل از منازل سلوک قرار داده و ارکان و عوامل تاثیرگذار در این منزل را در دوازده مولفه دسته بندی کرده است. این تحقیق، برای نخستین بار شواهد روایی‌ای را که میتواند موید نقشآفرینی دوازده مولفه مزبور در بیداری و یقظه سالک باشد، جمع آوری کرده است.

    کلیدواژگان: عرفان عملی، منزل یقظه، شریعت، روایات عرفانی، منازل السائرین
  • محسن موحدی اصل*، عسکر دیرباز صفحه 35

    قاعده کلی بدوی در بین فلاسفه در بحث شریف «جعل» بدین قرار است که هر حکیم و فیلسوفی، اگر قایل به اصالت وجود باشد، وجود را مجعول می‌داند و اگر قایل به اصالت ماهیت باشد، جعل را به ماهیت بر‌می‌گرداند. نظریه سوم هم بدین قرار است که جعل به اتصاف ماهیت به وجود بر‌میگردد. این سه حکیم متاله، با توجه به مبنای حکمت متعالیه مبنی بر اصالت وجود، ابتدا جعل را به وجود برمی‌گردانند؛ ولی در ادامه بنا بر قواعد توحید صمدی قرآنی برخاسته از آیات و روایات بر مشرب عرفانی، بحث شریف جعل را ترفع دادند و نظریه ای را مطرح نمودند که با قول عرفا در وحدت شخصیه وجود و احاطه وجودی واجب تعالی و قیومیت او سازگارتر است؛ علاوه بر اینکه آیات و روایاتی که سنخیت بین علت و معلول را تقویت می کنند، با این مبنای دقیق مطابقت بیشتری دارند. این نظریه حکایت از آن دارد که وجود واجب تعالی منفک و بریده از وجود ماسوی‌الله نیست؛ بلکه یک حقیقت واحد صمدی، کل عالم را پر می‌کند و جایی برای غیر باقی نمی گذارد؛ ازین‌رو وجود مجعول نیست؛ بلکه جعل به ظهورات وجود برمی گردد. برای فهم این نظریه باید به مبانی این بحث، همچون احاطه وجودی حق، ظهور و تجلی ذات الهی، و اطلاق مقسمی او توجه ویژه داشت تا سلطان توحید صمدی حق ظهور کند. آن‌گاه جمع بین اقوال نیز میسر می‌شود.

  • مرتضی کربلایی * صفحه 51

    وحدت وجود از اصلی‌ترین تعالیم تصوف و عرفان اسلامی است. از نگاه عارفان مسلمان، موجود حقیقی تنها حق تعالی است و مخلوقات، ظهورات آن موجود حقیقی‌اند. ابن‌عربی در سده هفتم هجری تبیین‌های دقیقی از این نظریه ارایه می‌کند. شیخ احمد سرهندی با دیدگاه ابن‌عربی مخالفت کرده است. انتقادات وی، به مسیله عینیت حق با اشیا و برداشت ناشی از آن تحت‌ عنوان «همه اوست» و نیز به معیت و سریان حق در عالم و اتصاف حق به امور مذموم و پست است. در این مقاله پس از اشاره به احوال و آثار سرهندی و وضعیت زمانه وی، انتقاداتش درباره نظریه وحدت وجود را بررسی کرده‌ایم. در نهایت، برآنیم که سرهندی به‌واسطه پایبندی به مبانی علم کلام، به عمق معنای تمایز احاطی موجود در کلام ابن‌عربی مبنی بر تمایز حق از خلق پی نبرده و نظریه خلقت را جایگزین نظریه تجلی کرده و با باور به ضرورت تفکیک میان اعتقادات دین اسلام و مکتب ودانته هندوییسم، قایل به وحدت شهود شده است.

    کلیدواژگان: وحدت وجود، ابن عربی، وحدت شهود، سرهندی، عرفان اسلامی
  • قدرت الله خیاطیان*، سیدحسن طباطبائی، فرشته حاجی زاده صفحه 65

    «صحبت» و آداب آن به‌عنوان یکی از موضوعات مهم و موکد، در سیر و سلوک عرفانی جایگاه ویژه ای دارد. بخش قابل توجهی از آداب این مبحث مهم، در متون نثر عرفانی بازتاب یافته است. در این مقاله به بررسی و مقایسه جایگاه «صحبت» در دو اثر مهم نثر عرفانی، کشف‌ المحجوب هجویری و عوارف‌ المعارف سهروردی پرداخته شده است. مبحث صحبت در این دو اثر از ابعاد و جهات متعدد، مانند آداب و انواع صحبت، بررسی شده است. از‌آنجا‌که نویسندگان دو اثر نام‌برده، هر دو از پیروان مکتب بغداد و اهل صحو‌ند، در بسیاری از مسایل و موضوعات کلی صحبت، اتفاق، نظر و در موارد اندکی نیز اختلاف نظر دارند. موضوع ابتدا به‌صورت تفصیلی و به‌تفکیک کتاب ها بررسی شده و در قسمت پایانی مقاله به‌اجمال به تفاوتها و شباهتهای دو اثر مذکور اشاره شده است.

    کلیدواژگان: آداب صحبت، تصوف، کشف المحجوب، هجویری، عوارف المعارف، سهروردی
  • رضا حسینی فر*، سمیه امینی کهریزسنگی صفحه 85

    از جمله نقدهای مهم منتقدان مکتب ابن‌عربی، تاویلات غریبی است که او و برخی تابعانش درباره برخی آیات قرآن ارایه داده اند و در شمار آنها مسیله خلود در جهنم است. ابن‌عربی با انکار ملازمه و همسانی «خلود در دوزخ» و «معذب بودن» بر این باور است که مخلدان در آتش و جهنم، با گذر از دورهای، با آنکه در جهنم جاودانه اند، معذب نخواهند بود و به گونه‌ای از تنعم میرسند. این دسته کوشیده‌اند با بهره گیری از مبانی تصوف و عرفان، همچون فطرت، سبقت رحمت بر غضب، جواز تخلف وعید الهی و... این مدعا را به اثبات برسانند. در این نوشتار برآنیم تا ضمن اشاره به دلایل، به بررسی و نقد آنها بپردازیم. از منظری کلان، دو گونه نقد بر نظریه و استدلال‌های ابن‌عربی وارد است نخست آنکه برخی مبانی به نظر درست یا دقیق نمی آید؛ دوم با فرض پذیرش برخی مبانی، نمیتوان به درستی مدعای مورد نظر رسید و استدلال صورت گرفته خدشه پذیر است.

    کلیدواژگان: ابن عربی، خلود در دوزخ، عذاب، انقطاع عذاب، تاویل، آیات خلود